لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

بودا در سطح جهان کهن دارای نمود گسترده ای در فرهنگ شرق می باشد که در دنیای امروز نیز گسترش یافته است. پس از ظهور بودا در 563 قبل از میلاد و گسترش بودیسم از هند به سراسر شرق دور، بودیسم تبدیل به گفتمان مسلط در کشورهای هند و شرق دور گردید. آیین بودا در طی گسترش خود از حوزه ظهورش تا منتهی الیه شرق دور به مرور با آمیخته شدن با فرهنگهای سرزمینهای جدید، در شیوه های هنری رایج مناطق مختلف نیز وارد می گردد. به همین علت، بازنمایی تصویر و پیکره بودا و برخی ویژگیهای آیینی مرتبط با او، از طریق هنر در این سرزمین ها به صورت قابل ملاحظه ای رشد می یابد. از این روی شمایل نگاری بودا در نقاشی ها، دیوارنگاری ها و مجسمه های این منطقه جغرافیایی، مورد بررسی قرار می گیرد و مقایسه و تطبیق شمایل نگاری هدف این بررسی می باشد. روش تحقیق در این مقاله، روش توصیفی تحلیلی و روش جمع آوری اطلاعات آن کتابخانه ای است. نتایج تحقیق نشان می دهد که با ظهور بودا و گسترش آیین او در شرق آسیا، ظرفیت های هنری به خدمت آیین جدید آمد و شمایل بودا در شیوه های نقاشی، دیوارنگاری و مجسمه سازی ظهور یافت و این ظهور در ابتدا متناسب با شیوه های پیکره و شمایل نگاری در هند و سپس به مرور متناسب با سنت های تصویری در هر منطقه ادامه حیات یافت.

کتاب زَمبَستَه منظومه­ ای طولانی به زبان ختنی قدیم از شاخه زبان­ های ایرانی میانه شرقی است. این کتاب، مجموعه­ ای وسیع از مفاهیم رایج آئین بودایی و جنبه­ های گوناگون دین بودا است. فصل دوازدهم این کتاب فصلی آموزه­ ایو شامل مجموعه­ ای از شایست­ ها و نشایست­ هاست. قطعه­ ای که در این گفتار برگردان آن از زبان ختنی به فارسی آمده، شامل 52 بند نخستین همین فصل است که به شرح و توصیف سَموَرَ(saṃ vara= خودداری، خویشتن­ داری اخلاقی یا متوقف ساختن تأثیرات کَرمَه­ ها یا اعمال پیشین انسان) اختصاص دارد. سَموَرَ یکی از مهم­ ترین مراحل رسیدن به فضیلت پرهیزگاری به شمار می­ آید و همانند نگهبانی است که پیوسته می­ کوشد تا انسان را از هر آنچه که ناشایست و ناپسند است، دور دارد و او را در جهت رسیدن به نیروانه (= نجات و رستگاری) یاری رساند. در زیر ریشه­ شناسی واژه سَموَرَ، دیدگاه فلسفی درباره سَموَرَ، مراحل دستیابی، مراسم تعهد و شرایطی که به از دست دادن سَموَرَ می­ انجامد، مورد بررسی قرار گرفته است.

بر مبنای معرفت شناسی سنتی، آدمی قادر بود از راه حواس و به مدد روش های تجربی، اشیا را چنان که هست، بشناسد و به واقعیت پی ببرد. پس از نظریه کانت در معرفت شناسی که بعد از او پذیرش عام یافته است، معلوم شد که معرفت، دستاورد تعامل عین و ذهن است و عامل شناسا (سوژه)، در موضوع شناسایی (ابژه) تصرف هایی دارد و ما با «نمود» اشیا سروکار داریم، نه با «بود» اشیا. ما نمی توانیم به واقعیت، آن گونه که هست برسیم، بلکه تنها می توانیم واقعیت را آن گونه که می نماید، بشناسیم. به عبارت دیگر ما با «فنومن ها» سروکار داریم نه با «نومن ها».بنظر می رسد که در روزگار پست مدرن، بر اثر ظهور معرفت شناسی جدید و درهم شکسته شدن اقتدار علم (Science) و متدهای تجربی و کم رنگ شدن جزمیت و اثبات گرایی در علوم و اکتفا به ابطال گرایی، راه برای مکتب های عرفانی و معنوی، که انسان را به درک شهودی و یقینی فرا می خواند، گشوده شده است. شبه دین ها، معنویت های مدرن و سیستم های عرفانی در کنار ادیان توحیدی و غیرتوحیدی، متاع خویش را به بازار آورده و بساط تبلیغ و تبیین را گسترده است. برخی از این مکاتب عرفانی متاثر از سنت های عرفانی دینی است که در تداوم تاریخی خود با گسست از بنیان های معرفتی خود، راهی دیگر برگزیده و برخی دیگر ریشه در نیازهای انسان مدرن به فضا/ تفکر معنوی فارغ از پیش فرض های دینی و غیردینی دارد. در این مقاله می کوشیم با بررسی تطبیقی سه سیستم عرفانی (بودیسم، عرفان سرخ پوستی و عرفان مولانا)، فرجام و غایت سلوک را بر مبنای دریافت ها و آموزه های این سه مکتب مورد بررسی و ارزیابی قرار دهیم.

هنر اولیۀ بودایی هنری محافظه­کار و سنتی است که در آن تجسم بودا در ظاهری دنیوی به چشم نمی­خورد. از این رو، شکل­گیری و رونق هنر مجسمه­سازی و انسان­نمایی بودا در جنوب آسیا را باید نتیجۀ تبادلات فرهنگی و آشنایی مردم این منطقه با هنر یونانی-رومی در قرون نخستین میلادی دانست. اولین مجسمه­های بودا او را در ظاهری شبیه به آثار یونانی-رومی نشان می­دهد، اما با گذشت زمان هنرمندان بودایی خصائص بومی منطقه همچون پوشاک، جواهرات و آرایش ظاهری را به هنر مجسمه­سازی خود وارد می­کنند. این موضوع به طور ویژه در گنداره که شامل بخش­هایی از شمال غرب پاکستان امروزی است، نمود بیشتری دارد. گنداره محلی است که در دورۀ کوشانیان هنر و معماری پررونقی داشته است و بسیاری از مجسمه­های بوداییِ منسوب به سده های اول تا سوم میلادی به این منطقه نسبت داده می­شود. این مجسمه­ها معمولاً بودا را نشسته یا ایستاده نشان می­دهند که لباسی بلند و ساده به تن دارد. از طرفی در هنر گنداره ساخت مجسمه­هایی از بودی­ساتوا، یعنی شخصی که به مقام والای نیروانا می­رسد اما آن را برای کمک به سایر انسان­ها فدا می­کند، نیز مورد توجه بوده است. مجسمه­های بودی ساتوا سادگی بودا را ندارند و با جواهراتی همچون تاج، گوشواره، بازوبند، گردنبند و دستنبد تزیین شده­اند. در مواردی نیز هنرمندان بودایی آثاری خلق می­کردند که بودا و بودی­ساتوا را به صورت پشت به پشت در قالب مجسمه­ای واحد نشان می­دهد. یکی از این نمونه­های بسیار نادر، مجسمه­ای است که در موزۀ هنر جهان، در پردیس موزه ای دفینه، به چشم می­خورد. پژوهش پیشِ رو بر آن است تا ضمن مستندنگاری و معرفی اجمالی اثر، به این پرسش ها پاسخ دهد: اثر مذکور از نظر ظاهری چه شباهت­ها و تفاوت­هایی با سایر مجسمه­های هنر گنداره و داده­های باستان­شناختی به جا مانده از آن منطقه دارد؟ چگونه می­توان با بررسی ویژگی­های ظاهری و نمونه­های مشابه اثر پیرامون گاه نگاری احتمالی آن صحبت کرد؟ چگونه می­توان این اثر متمایز را در چارچوب اندیشه­های بودایی تفسیر کرد؟ این مقاله به روش توصیفی-تحلیلی و با بهره­گیری از داده­های کتابخانه­ای نوشته شده است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که این مجسمه جزو نمونه­های هنر گنداره است که در یک سمت آن بودا و در سمت دیگر آن بودی­ساتوا اَوَلوکیتشوره (پادماپانی) قرار دارد. همچنین پوشاک، جواهرات و شیوۀ نشستن آن، هم با داده­های باستان­شناختی منطقه گنداره مانند پلیی مالاکندِ خیبرپختونخا و تاکسیلا و هم نمونه­های مشابه در سایر موزه­ها و مجموعه­های جهان همچون حراجی کریستی و مجموعۀ روسک زوریخ شباهت­ها و تفاوت­هایی دارد. با بررسی همین موارد می­توان این نظر را مطرح کرد که اثر مذکور احتمالاً متعلق به سدۀ دوم یا سوم میلادی است.

فلسفۀ نیچه و فهم او از زندگی، در ارتباط نزدیک با اساطیر و هنر قرار داشته و این امر از نظام معرفتی ­اش که موقوف بر تعامل و تقابل دو امر دیونیزوسی و آپولونی­ست، دریافت می ­شود. اهمیت جایگاه هنر و درام در نگاه نیچه آنجاست که او تراژدی و درام را برترین هنرها به شمار آورده، و متعاقبا هنر را تأیید زندگی می داند. این نگرش نیچه در باب هنر، به هویت­بخشی نظامی از درام آرمانی و والا منتج شده است که نه به صورت صریح، اما در لابلای گزاره ­های او می ­توان اصول آن را یافت. از سوی دیگر، نیکوس کازانتزاکیس، به عنوان یکی از هنرمندان متاثر از آراء و اندیشه ­های نیچه، تلاش کرده است تا در بستر درام، به این داده ­ها و شاخص­ های نیچه در هنر والا فرم و شکل ببخشد و از آن مفاهیم و اصول، در دو بخش فرم و محتوای آثارش بهره ببرد. لذا این مقاله سعی بر آن دارد تا با روشی توصیفی-تحلیلی به بررسی جایگاه نظام اندیشگانی نیچه در حوزه­هایی چون ابرانسان، تقابل والاتباران و فرودستان و آری گویی به حیات در شکل و ساخت نمایشنامۀ "بودا" اثر کازانتزاکیس بپردازد. نتایج این پژوهش نشان خواهد داد که نظام فلسفی نیچه، نوشتار این مولف، به ویژه نمایشنامۀ بودا را در چهار ساحت شخصیت (قهرمان/ ضدقهرمان)، دیالوگ (برجسته­ سازی در زبان)، صحنه (امر مکانی) و کاربست موسیقی تحت تأثیر قرار داده و اثر مستقیم طرح­واره ­های اصلی نیچه، در این نمایشنامه نمود بیرونی به خود گرفته است. لذا با بررسی چگونگی، کارکرد و سازوکار مفاهیم و داده ­های فلسفی نیچه، می ­توان از ساخت، محتوا و نظام روایی نمایشنامه بودا تعریفی نو ارائه داد.

سویه های استعاری و نمادین روایت «رویایی بودا با مارا»، در متون بودایی و انباشتگی این روایت از سمبل ها و استعاره های عرفانی ـ اسطوره ای، توان مایگی تفسیری و وجه پویایی این روایت را برای مخاطبان در سطوح مختلف فراهم ساخته است. در این روایت، نبرد نمادین بودا با مارا به مثابه یک پارادایم سلوکی، رهیافت ها و راه کارهای الهام¬بخش و مفیدی را فرا روی سالک بودایی در وصول به نقطه بودهی (روشن شدگی و بیداری روحانی) قرار می دهد. این مقاله به روش تحلیلی ـ توصیفی، و با تبیین نمادشناسانه این روایت، ضمن توصیف ویژگی های مارا به عنوان سد راه سلوک انسان بودایی، به واکاوی ابعاد قطب خیر و شرّ در وجود انسان در سنّت تراوادا پرداخته و برخی از نشانه های نمادین مهم را در این روایت اساطیری تجزیه و تحلیل کرده است. بررسی¬ها نشان می دهد که روایت نبرد بودا با مارا در متون بودایی با بهره گیری از زبان استعاره، چالش های بنیادین معنوی انسان بودایی را در ساحتی فراتر از زندگی شخصی بودا نشان داده و با بسط یک گفتمان اخلاقی ـ سلوکی اسطوره محور، جدال پیوسته آدمی با اهریمن نفس، و روند دیالکتیکی این ستیز را در غلبه انسان بودایی بر تمامی وسوسه های قطب شرّ و وصول به غایت قصوای «نیروانا» بازنمایی می-کند.

ایثارگری در میدان نبرد از جمله مقوله های حیات بخش در مکاتب انسانی بوده و در غالب آنها مورد تاکید قرار گرفته است. بررسی این مقوله در آیین های زندۀ غیر توحیدی همچون بودا که از پیروان قابل توجهی برخوردار است نشان می دهد، تبیین منطقی آموزه های وحیانی قرآن و آشکار سازی و تقویت نقاط اشتراک دو آیین اسلام و بودا،در مورد ایثارگری، می تواند همگرایی تمدنی قابل توجهی را در میان پیروان دو آیین به ارمغان بیاورد. بررسی این مساله با این هدف، نیازمند پژوهشی عمیق در مبانی، اهداف و شاخصه های ایثارگری است؛ زیرا که این سه حوزه، تعیین کنندۀ کیفیت و حدود تعالیم دفاعی و ایثارگرایانه ادیان و آیین ها می باشد. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی، کلیات تعالیم آیین بودا در سه حوزه مبانی، اهداف و شاخصه ها را مورد مطالعه قرار داده و زمینه های تأثیرگذار آنها در روحیۀ ایثار و دفاع را تبیین نموده،سپس به نقد وبررسی آنها در معارف قرآن پرداخته است. نتایج این مطالعه نشان می دهد، آیین بودا متاثر از حقائق چهارگانه، قانون کارما (رفتار) و اندیشه های فراگیر نوع دوستی، راهبرد اصلی ایثارگری در جنگ را، بخشش و ایثار منافع به متخاصم و تأمین خواسته های او می داند و از این طریق به دنبال فرونشاندن عطش دشمنان به مادیات است. قرآن کریم با پذیرش اصل رنج در زندگی و جهت دهی حکیمانه آن به اهداف متعالی، اهداف مطرح در بودا را نقد و اصلاح پذیری متخاصم در راهبرد بودا را مردود دانسته، دفاع و ایثاگری فعال را واجب می داند.

داستان آفرینش انسان به طرق گوناگونی در ادیان توحیدی توصیف شده است. این روایات در بیشتر جهات به یکدیگر نزدیک اند. آفرینش هر پدیده با داستان های فراطبیعی، فوق بشری و نمادین همراه است. سخت زایی یا تولد غیرعادی تعابیری است که به نحوة تولد حوا داده شده است که امروزه به سزارین-به معنای برش قسمتی از بدن به منظور تولد فرزند-شناخته می شود. تولد حوا از بطن چپ آدم از متون مقدس به آثار تصویری راه یافت و در سطوح مختلف عمومیت پیدا نمود. براین اساس آثار تصویری با موضوع «تولد سخت» در بین اندیشة ادیان الهی و سایر اسطوره های مشابة سخت زایی در تمدن های مختلف در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته است که بررسی روایات و تصاویر مرتبط با سخت زایی در ادیان و فرهنگ اسطوره ای برخی ملل مختلف و ارتباط آن ها با یکدیگر هدف موردنظر است. بر این اساس این تحقیق در تلاش است با روش توصیفی-تحلیلی به سؤال اینکه چگونه نمادهای سخت زایی در داستان های تولد شخصیت های تاریخی-افسانه ای سبب تبیین ارزش ها و باورهای فرهنگی شده است؟ ، پاسخ دهد. روش تحقیق توصیفی – تحلیلی است و شیوة گردآوری اطلاعات کتابخانه ای است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که، شخصیت های با تولد سخت هر کدام به نوعی نماد سخت زایی هستند که مفهوم قدرت تاریخی، اسطوره ای، قهرمانی و رستگاری را در فرهنگ ها تبییین کرده اند. همچنین این نوع تولد، تثبیت جایگاه افراد برجسته و تأثیرگذار از لحاظ قدرت جسمی و روحی و اعمال پهلوانی و معنوی در دوران شکوفاییشان است.