می توان گفت یکی از عوامل موثر در جلوگیری از عادی شدن روابط میان ایران و ایالات متحده وجود استثناگرایی بوده است. در سیاست خارجی ایران دو جناح عمده را می توان تشخیص دارد که این دو نماینده دو گفتمان در سیاست خارجی هستند: گفتمان مصالحه و یا همسازی و گفتمان مقاومت. می توان گفت هر دو این گفتمانها گفتمانهایی فرعی از گفتمان اصلی انقلاب اسلامی هستند و ذیل آن قرار می گیرند. و در واقع اختلاف نظر آنها در مورد چگونگی تفسیر صحیح از گفتمان انقلاب اسلامی است. گفتمان مصاله یا همسازی توسعه را در ابعاد مختلف آن هدف اصلی در سیاست خارجی ایران می داند و در نتیجه نوعی مصالحه با ایالات متحد ه را پیش شرطی برای نیل به این هدف قلمداد می کند. استدلال آن این است که ایران (به رغم متفاوت بودن) کشوری استثنایی نیست بلکه کشوری عادی یا نرمال است. از سوی دیگر، گفتمان مقاومت کم و بیش استثناگرا است و مقاومت در برابر ایالات متحده و استتقلال در معنایی حداکثرگرایانه را اهداف اصلی سیاست خارجی ایران تلقی می کند. در نتیجه این گفتمان قویا با برقراری رابطه با ایالات متحده مخالف است زیرا این حرکت نوعی تهدید علیه استثنای بدون ایران محسوب می شود.

ایران بازیگری خاص با رفتارهایی خاص تر در نظام بین الملل است؛ بر اساس مطالعات پایلوت انجام شده توسط نگارنده، به نظر می رسد که ایرانیان از دیرباز تاکنون نگاه ویژه ای به خود و به نظم جهانی دارند چنان چه گویی می توان از استثناگرایی ایرانی سخن به میان آورد. از این رو، سوال اصلی این پژوهش آن است که استثناگرایی ایرانی واجد چه مولفه هایی است و چه تأثیری بر روابط و سیاست خارجی آن می گذارد. برای یافتن پاسخی درخور به این پرسش با استفاده از روش های پژوهشی تفسیری و تحلیل محتوای کیفی با رویکرد جهت دار، اندیشه ها و باورهای پادشاهان، رهبران و اندیشمندان دوران مختلف مورد مطالعه قرار گرفته اند. از یک چارچوب مفهومی برگرفته از دیدگاه های آیت الله شهید مرتضی مطهری نیز برای جهت دادن به پژوهش بهره گرفته شده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که استثناگرایی ایرانی شامل مولفه هایی چون «مرکزیت ایران در جهان»، «ایده جانشینی خدا»، «ایده شاهی یا رهبری آرمانی»، «آموزه ثنویت: پیروزی نهایی خیر (ایران) بر شر (دشمنان و اهریمنان)»، «ضرورت قدرت یابی» و «رهبری دیگر ملت ها» است که این مولفه ها به نوبه خود رفتار خاصی را در روابط خارجی به جمهوری اسلامی ایران دیکته می کنند و آن را به یک امر قدسی مبدل می سازند. ماهیت قدسی در روابط خارجی باعث می شود که ایران بازیگری خاص، سرسخت و متفاوت باشد و رفتارهای آن گاهی غیرمتعارف به نظر برسد.

چطور باید افسانۀ بومی تنبل اثر خارق العادۀ حسین العطاس را در ایران خواند؟ نقد یک متفکر پسااستعماری جنوب شرق آسیا بر سرمایه داری استعماری و تأثیر آن بر تصویر برساخته از بومیان مالایی و جاوه ای چه ربطی به بستر ایرانی می تواند داشته باشد؟ آیا نقد العطاس می تواند راهگشایی برای نظریه پردازیِ مفهومی ایدئولوژیک در بستر ایرانی باشد که دینامیک پیشرفت را در بازۀ بلندمدتی در تعلیق نگاه داشته است؟ این مقاله تلاش دارد به بسط ایدۀ استثناگرایی ایرانی و گفتمان های حوالی آن بپردازد. با استفاده از نظریات العطاس به ویژه کتاب افسانۀ بومی تنبل تلاش می شود انگاره های فکری و ذهنیت برساخته دربارۀ استثنا بودن وضعیت اجتماعی، فرهنگی، سیاسی ایرانیان توضیح داده شود و امکان های خلق و تقویت آن توسط استبداد داخلی و شبه استعمار در ایران مدرن بررسی شود. درنهایت استثناگرایی ایرانی در این مقاله به مثابۀ یک ایدئولوژی متقاطع ملی، مذهبی، جنسیتی تعریف می شود که ذهنیتی درونی سازی شده در افراد عضو اجتماعات ایرانی می سازد که آن ها را در وضعیت متناقض از فرادستی و فرودستی هم زمان در برابر دیگری قرار می دهد.[1]  [1] برخی از ایده های مربوط به سوژۀ این مقاله که پروژۀ پژوهشی شخصی نویسنده است، پیشتر در نهمین کنفرانس اروپایی مطالعات ایران، در سال 2019 و دانشگاه فری برلین ارائه شده است. همچنین بخشی از استدلال های درج شده در این مقاله پیش تر به زبان انگلیسی توسط این جانب در مجلۀ نگرش اسلامی منتشر شده است.Vezvaei, Sh. (2022). “Demythologizing the Myth of Iranian EXCEPTIONALISM”, Islamic Perspective, No. 27: 85-94.

به با قدرت رسیدن باراک اوباما در سال 2008، واشنگتن اشتیاق تازه ای را برای ترمیم مناسبات آسیب دیده میان ایالات متحده و روسیه نشان داد. در سال های نخستین در پیش گرفتن سیاست از سرگیری یا شروع مجدد مناسبات روسیه و ایالات متحده به نظر می رسید که روابط میان دو کشور در مسیر درستی قرار گرفته است اما برخلاف خوش بینی ها، تا پیش از خاتمه دولت اول اوباما، یکبار دیگر مناسبات میان آنها رو به وخامت گذاشت. دلایل گوناگونی برای شکست سیاست ازسرگیری ذکر شده اما بدون افتادن در دام توضیح تک علتی، تحقیق حاضر در نظر دارد نشان دهد که چگونه عقاید استثناگرایی پنهان شده در آموزه های امنیت ملی ایالات متحده در دوره ریاست جمهوری باراک اوباما بر مناسبات با روسیه و به ویژه شکست سیاست ازسرگیری مناسبات تاثیر گذاشته است. این پژوهش با گردآوری و روایت اسنادی که حکایت از فشار سیاسی-فرهنگی بر دولت اوباما دارد، نشان می دهد که استثناگرایی چونان نیرویی در فرهنگ استراتژیک آمریکایی در مانع آفرینی برای پیشبرد ازسرگیری مناسبات با روسیه نقش موثری داشته است.

گفتمان های میدان سیاسی همواره میل به انتشار در میدان های گفتمانی دیگر دارند. یکی از مهم ترین محصولات میدان فرهنگ در جهان رسانه ای کنونی که گفتمان های سیاسی از طریق آن منتشر می شود بازی های رایانه ای است. مسئله این مقاله سیاست بازنمایی بازی های رایانه ای و نسبت بینامتنی آن با گفتمان میدان سیاسی است. در این مقاله با شیوه نمونه گیری غیرتصادفی هدفمند، گفتمان بازی «فرمان و تسخیر: ژنرال ها» و نسبت آن با گفتمان سیاست خارجی ایالات متحده آمریکا بررسی می شود که پرسش اصلی مقاله است. ازاین رو با استفاده از روش تحلیل گفتمان نورمن فرکلاف، این بازی رایانه ای در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین بررسی و تحلیل می شود که نشان می دهد در چارچوب نظم گفتمانی مسلط رسانه های غربی نسبت به اسلام و خاورمیانه یعنی گفتمان «اسلام هراسی»، اسلام را به عنوان «دیگری» به تصویر می کشد. گفتمان مزبور نیز در کنش اجتماعی گسترده تری قرار دارد که با مضامین موجود در منطق شرق شناسی جدید، برخورد تمدنی و به ویژه استثناگرایی آمریکایی سازگار است و با قدرت نرم زبان محصولات فرهنگی بازتولید و منتشر می شود.

در این مقاله- با توجه ویژه به ارتباط بین نظامی گری، استثناگرایی آمریکایی و نقض های مکرر هنجارهای حقوقی بین المللی- تعامل بین الزام های قدرت ساختاری، نظم جهانی محل مناقشه و خودپنداره ها در شکل دهی به سیاست خارجی ایالات متحده بررسی شده است. در این پژوهش، با تلفیق سه دیدگاه نظری مکمل- شامل استثناگرایی آمریکایی، رئالیسم تهاجمی و گونة انتقادی نظریة ثبات هژمونیکی- چارچوب تحلیلی چندبعدی مطرح شده است که ابعاد هنجاری، ساختاری و سیستمی رفتار ایالات متحده را در بر می گیرد. در مقاله، بااستفاده از این چارچوب سه گانه، موارد تجربی شامل مداخله های نظامی ایالات متحده، نوسازی هسته ای و پای بندی گزینشی و تفسیر مجدد تعهدهای حقوقی الزام آور اعمال شد. استدلال می شود که این رفتارها بازتاب دهندة تلفیقی پایدار از اجبار سیستمی، حفظ هژمونی و مشروعیت بخشی مبتنی بر هویت است. نشان دادن اینکه موضع استثناگرایانة ایالات متحده هم علت و هم معلول نقش هژمونی آن است، در مباحث روابط بین الملل و حقوق بین الملل راهگشا خواهد بود. بینش هایی دربارة آثار پایداری استثناگرایی نظامی شده و محدودیت های ساختاری و هنجاری آن و تأثیر رفع آن بر چشم انداز نظم جهانی عادلانه تر و قانون مندتر نیز مطرح شده است.