مقامات حریری و حمیدی به عنوان دو اثر منثور و ارزشمند، جزء ادبیات داستانی کهن در ادب عربی و ادب فارسی به حساب می آیند.در این هر دو اثر از شیوه های توصیف و نمایشی برای برقراری ارتباط خواننده داستانها با عناصر داستان نظیر شخصیت ها موقعیت مکانی و زمانی، پایگاه اجتماعی و ... بهره گرفته شده است.عنصر مکانی یا به عبارت دیگر «صحنه»، یکی از عناصر داستانی است که در شناساندن شخصیت ها، حوادث و فضای داستان به خوانندگان نقش مهمی را بر عهده دارد.نویسندگان این مقامات، به ویژه حریری با تبحر کامل توانسته اند تا از ظرفیت عنصر «صحنه» در داستان های خود استفاده نمایند. مقایسه میان شیوه های بهره برداری حریری و حمیدی از این عنصر، میزان توانمندی هر یک از دو نویسنده، شیوه پرداخت صحنه ها و چگونگی توفیق هر یک را در استفاده از این عناصر برای برقراری ارتباط خواننده با متن داستان آشکار می سازد. به نظر می رسد حریری در توصیف صحنه ها و استفاده از شیوه تلخیص در پرداخت عنصر صحنه از حمیدی موفق تر عمل کرده است.

مقامات حریری و حمیدی دو اثر منثور در ادبیات کهن عربی و فارسی است که جایگاه ویژه ای نزد سخن شناسان دارد. بررسی عنصر «پیرنگ» در این دو اثر نشان می دهد که حریری برای هر یک از داستان های کوتاه (= مقامات) خود طرحی مستقل و جذاب فراهم کرده و در عین حال، از تک تک آنها برای تشکیل طرح کلی و بزرگتر مقامات بهره برده است؛ ولی حمیدی با وجود تقلید از طرح های داستانی حریری، نه توانست تک تک داستان های خود را در جذابیت به پای داستان های استاد برساند و نه مانند حریری در ایجاد یک طرح کلی متشکل از مجموعه مقامات توفیق یافت.

چکیده عربی:تشیر هذه الدّراسة إلی أنّ الشّخصیّة فی مقامات الحریری عنصر رئیس و محور المقامات کلها. الشّخصیات الأصلیة تبدو ثابتةً فی الأغلبیة من المقامات ولکن یمکن اعتبارها کشخصیّات نامیةٍ حسب رقیها و تغییراتها الفکریّة و المعنویّة و الاعتقادیّة و الفیزیائیّة، من المقامة الأولی حتّی المقامة الأخیرة، کقصّة طویلة. الشّخصیّات الفرعیّة فی هذه المقامات شخصیّات بسیطة و ثابتة قلّماً تنمو کشخصیّة أصلیّة و تلعب دوراً بدلها. هذا الاهتمام بالشّخصیّة و الأهمّیّة لها قد جعلا مقامات الحریریّ فصة الشّخصیات. چکیده فارسی:شخصیت، در مقامات حریری، عنصر اصلی و محور همه مقامات است. شخصیت های اصلی، در غالب مقامات، ایستا به نظر می رسد اما به سبب حرکت رو به رشد با فراز و نشیب و تغییرات فکری، روحی، اعتقادی و فیزیکی، از مقامه نخست تا مقامه آخر به عنوان یک داستان بلند، شخصیت هایی پویا به حساب می آیند. شخصیت های فرعی در مقامات حریری، شخصیت هایی ساده و ایستا هستند که به ندرت تا حد شخصیت اصلی پیش می روند و به جای آنها ایفای نقش می کنند. این توجه و اهمیت نسبت به شخصیت، مقامات حریری را در شمار داستان های شخصیت پرداز قرار داده است.

در ادبیات عرب مقامات به نوشته هایی با نثر مسجوع و متصنع اطلاق می گردد که نویسنده در ضمن بیان داستانی که معمولا پیرامون کدیه و گدایی است، سعی دارد قدرت هنری و ادبی خود را نیز به نمایش بگذارد. سابقه این گونه داستان ها که دارای یک قهرمان و راوی خیالی است به بدیع الزمان همدانی برمی گردد، که پس از وی، ابوالقاسم حریری آن را ادامه و پرورش داد تا آن جا که حتی بر پیش کسوت خود نیز سبقت گرفت. مقامات حریری اثری جامع است که سررشته ای از تمام فروع ادبیات عرب دارد و هرکس و با هر سلیقه ای می تواند آن را از دیدگاه مورد نظر خود مطالعه نماید.از آن جهت که قرآن کریم دارای منزلت و مکانتی خاص نزد مسلمانان و به ویژه علما و ادباست و به ترین منبع و سرچشمه ای است که هر شاعر و ادیبی مضامین عالی و بلند خود را از آن می گیرد، حریری نیز از آیات الهی در متن مقامات بهره گرفته تا حجتی موثق و خطابی مطمئن برای اقوالش باشد. در این مجال برآنیم تا این اقتباسات قرآنی را در مقامات حریری، کم نظیرترین اثر ادب عربی، بررسی کنیم.

در ادبیات عرب، مقامات به نوشته هایی با نثر مسجوع و متصنع اطلاق می گردد که نویسنده در ضمن بیان داستان هایی که معمولا پیرامون کدیه و گدایی است، سعی دارد قدرت هنری و ادبی خود را نیز به نمایش بگذارد. سابقه نگارش این گونه داستان ها که دارای یک قهرمان و راوی خیالی است به بدیع الزمان همدانی (398-358 ه.ق.) بر می گردد و ادامه و پرورش آن، توسط ابوالقاسم حریری- که بر پیش کسوت خود، سبقت جست- صورت گرفت. البته نگارش مقامات به حریری ختم نشد بلکه وی باعث شد مقلدان زیادی به تقلید از او مقامه بنگارند و شارحان و حافظان کثیری، اثر او را شرح و حفظ نمایند.در این مقاله به تعریف مقامه، سابقه و علت مقامه نگاری، معرفی حریری و اثر او پرداخته خواهد شد.

مقامات حریری و حمیدی، به عنوان دو اثر منثور و ارزشمند، جزو ادبیات داستانی کهن در ادب عربی و ادب فارسی به حساب می آیند.«گفت و گو» میان شخصیت های داستانی، یکی از عناصر داستان است که در شناساندن حوادث و شخصیت های داستان به خوانندگان نقشی مهم  بر عهده دارد.نویسندگان این مقامات به ویژه حریری با تبحر کامل توانسته اند از ظرفیت عنصر «گفت و گو» در داستان های خود استفاده نمایند. مقایسه میان شیوه های بهره برداری حریری و حمیدی از عنصر «گفت و گو» جنبه ای مهم از ارتباط دو ادب فارسی و عربی را روشن می سازد.در این مقاله، با بررسی و دقت نظر در انواع و شیوه های گفت و گو در مقامات حریری و حمیدی و تطبیق میان آن دو، به برجستگی ها و کاستی های موجود در بهره برداری هر کدام از این عنصر اشاره شده است و نتیجه گیری شده که حریری توانسته است از این عنصر برای جذاب نمودن مقامات خود، بهتر بهره برداری کند.

فن المقامة من أهم فنون الأدب العربی ولعل أهمیته تزداد من حیث الغایة التی ارتبطت بها فی الماضی، وهی غایة التعلیم وتلقین الناشئة صیغَ التعبیر، فهی صیغ تحلت بألوان البدیع وازینت بزخارف السجع وحظیت بأشدِّ العنایة من حیث معادلاتها اللفظیة وأبعادها ومقابلاتها الصوتیة وإضافةً إلی ذلک، جوانبها القصصیة التی تلعب دوراً هاماً فی التعبیر عن جوانبها التعلیمیة. واشتهرت فی الأدب العربی مقامات بدیع الزمان الهمذانی، وهو المخترع لفن المقامة، والحریری. وقد اتسعت دائرة مقاماتهما وخرجت من إطارها العربی حتی أثّرت علی الأدب الفارسی بجوانبها القصصیة، والتعلیمیة، والفنیة وتجلی هذا التأثیر فی مقامات "حمیدی" الأدیب الفارسی. یرید الکاتب فی هذا المقال أن یبحث عن الأبعاد المختلفة (القصصیة، والفنیة، والمضمونیة، والتعلیمیة، والثقافیة، والاجتماعیة، والأدبیة، والصوتیة، والفولکلوریة و...) للمقامتین الخمریة لبدیع الزمان والرملیة للحریری کنموذجین لفنّ المقامة عندهما، ویقارن بین الجوانب المختلفة لهما.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

بدیع الزمان همدانی در قرن چهارم هجری با بهره گیری از اندیشه پیشینیان و فضای سیاسی- اجتماعی زمان، فن جدیدی از نثر در قالب داستان کوتاه به اسم «مقامه» ابداع کرد. مقامات او مورد توجه بسیاری از علمای زمان خودش و دوره های بعد از او واقع شد و برخی به تقلید از او «مقامه» نوشتند. حریری یکی از این مقلدین است که بیشتر از سایرین جوانب تقلید را رعایت کرده است و مقامات او شباهت زیادی به مقامات همدانی دارد. این گفتار به تطبیق مقامات حریری و همدانی می پردازد.  

مقامات حریری اثر مشهور ابومحمدقاسم بن علی حریری بصری متولد 446 ه. ق. است. این اثر ادبی از کهن ترین داستان های مصور ادبیات عرب دوران خلفای عباسی می باشد؛ ادبیات بی نظیر، جاذبه های داستانی به همراه انتقادات اجتماعی، آموزه های اخلاقی و تربیتی از ویژگی های منحصربه فرد آن است. محمود واسطی با مصور کردن این اثر نه تنها مکتب نگارگری بغداد را پی ریزی نمود، بلکه فرهنگی مصور از شرایط اجتماعی، رفتاری و اخلاقی آن روزگار به وجود آورد. از منظر نقد اجتماعی محیط بر ادبیات تاثیر دارد، و ادبیات نیز بر محیط اجتماعی موثر است. پژوهش های جامعه شناسی ادبیات نشان می دهد، برای شناخت اندیشه اجتماعی می توان از آثار شاعران و نویسندگان یاری طلبید. در نقد اجتماعی به روابط متقابل ادبیات و اجتماع توجه شده است؛ از این رو، مهم ترین راه بررسی و تحلیل آثار ادبی، فلسفی و هنری نمایشنامه ها، نقد و تحلیل اجتماعی است. با توجه به جایگاه ارزشمند مقامات حریری و ادبیات غنی و فن سخنوری و نیز این که نقدهای اجتماعی حریری تاکنون مورد توجه قرار نگرفته است، این پژوهش مختصرا، مهم ترین نقدهایی را که درون این اثر وجود دارد، بررسی می کند. انتقادات درون متن مقامات به سه عنوان حکومتی، رفتارهای عقیدتی-اجتماعی و اخلاقی-اجتماعی تقسیم می شود؛ که حکومت، عوامل آن، گروه های خاص تاثیرگذار اجتماعی و افراد مختلف جامعه را دربر می گیرد. این انتقادات نمایان گر ذهن جامعه گرای حریری و واسطی هستند. هر دو هنرمند، نویسنده و نگارگر، در این اثر، زشتی های سیاسی، اجتماعی، رفتاری و اخلاقی جامعه را درد پیکره انسانی می دانند. حریری کاستی های اجتماعی، اخلاقی و رفتارهای سیاسی نادرست را با زبان نوشتاری و تصویری تلخ و گزنده بیان نموده و حاکمان، عالمان و مفسران و موعظه گران مذهبی زمان خود را مورد انتقاد قرار داده است. از نظر او جامعه سالم و عادل بستر پرورش و سازنده انسان کامل است و سازندگی اجتماعی بشری را در گرو به پای بندی مسایل شهروندی و اجتماعی می داند. این مقاله با روش نقد اجتماعی به توصیف و تحلیل متن نوشتاری و تصویری مقامات حریری می پردازد و به واقعیات جامعه اجتماعی آن روزگار و هم چنین، به نتایج تحقیق دست خواهد یافت.