انسانها از حیث دارا بودن ثواب و گناه به سه دسته تقسیم می شوند: 1- کسانی که ثواب آنها بیشتر است، 2- کسانی که گناهشان زیادتر است، 2- گروهی که مقدار گناه و ثوابشان برابر است.روان آنها بعد از مرگ به ترتیب به بهشت، دوزخ و همبستگان رود و تا برپایی رستاخیز در آن جا باقی می ماند.جایگاه بهشت در آسمان است و دارای چند طبقه است.وجه مشترک تمام طبقات روشنایی آنهاست و بهشتیان وارد طبقه ای می شوند که در خور مقدار نیکی آنهاست.دوزخ در درون زمین واقع شده است و بسیار تاریک و بدبو و وحشتناک است و انواع موجودات موذی به آزار دوزخیان می پردازند.همستگان بین زمین و آسمان قرار دارد و در آن جانه پاداش بهشت است و نه عذاب دوزخ، بلکه سرما و گرماست که موجب آزار می شود. پس از رستاخیز و زنده شدن مردگان، روانها از مکانهای مذکور خارج می شوند و در جسم حلول می کنند تا به اعمال آنها رسیدگی شود و سپس به مدّت سه روز پاداش و جزا می بینند، سرانجام تمام گناهکاران کاملاً پاک می گردند و در پایان همه وارد بهشت ابدی می گردند که بدون طبقه است و دارای باغ و بوستان و انواع خوشیها و لذتهاست که با این عقل درک نیست.

معضل جهنم می گوید دیدگاه سنتی در باب جهنم-یعنی جهنم به مثابه جایی برای مجازات ابدی گناهکاران-با برخی از مهم ترین صفات الهی همچون عشق و عدالت سازوار نیست. طرفداران گریزگرایی-نسخه ای از برآیندگرایی-معتقدند با بازنگری در آموزه سنتی جهنم قادرند به نحوی در خور به معضل جهنم پاسخ دهند. به نظر آنها، سکونت در جهنم اولا کیفر گناهکاران نیست و ثانیا سکونت در جهنم برای ساکنین آن لزوما ابدی نیست. البته جهنم می تواند تا ابد وجود داشته باشد و کسانی در آن ساکن باشند ولی همه ساکنان آن همواره از این امکان برخوردارند که از جهنم خارج شده و سکونت در جوار الهی را انتخاب کنند. اما گریزگرایی با مشکلاتی مواجه است؛ از جمله خلط میان آموزه برزخ و آموزه جهنم در ادیان ابراهیمی، منجر شدن به عام گرایی در نجات که جریان غالب در الهیات مسیحی آن را مردود می شمارد و عدم تقارن رفتار الهی در قبال بهشتیان و جهنمیان. به نظر می رسد با توجه به اشکال های مذکور، گریزگرایان)بوکارف و پلاگ(اولا قادر نیستند به برخی از مهم ترین اشکالات وارد بر گریزگرایی پاسخ دهند و ثانیا نمی توانند مرز روشنی میان این دیدگاه و دیدگاه های مشابه در سنت الهیات مسیحی ترسیم کنند.

در این مقاله دیدگاه ملک الشعراء بهار و جمیل صدقی الزهاوی در باره بهشت و دوزخ مورد بررسی قرار گرفته است. بهار از یک سو وارث اندیشه های سنتی مرتجعانه جامعه خود است. وبه نحوی خاص با آنها مبارزه می کند، زهاوی نیز همان شرایط را در جامعه خود حاکم می بیند. هردو با مبارزه با خرافات و ارتجاع به شکلی طنزآمیز جامعه خویش را به منظور بیداری مخاطب قرار می دهند. قدر مسلم این پژوهش نشان می دهد که بهار از زهاوی به شدت متاثر است. زهاوی خود با تاثیر از «رساله الغفران» ابوالعلاء معری وکمدی الهی دانته، «انقلابی در دوزخ » را مطرح می کند، سپس بهار تعداد قابل توجهی از ابیات این قصیده را ترجمه می کند! و سروده ای مختصر با هدف مشترکِ قصیده «انقلابی در دوزخ » زهاوی بیان می کند. وجوه مشترک و اختلاف را در این دو قصیده در این نوشتار عرضه می گردد.

مفاد آیات 71 و 72 سوره مریم به این ترتیب است که همه انسان ها اعم از کافر و مومن به آتش جهنم وارد می شوند، اما افراد پرهیزکار نجات می یابند و ناپاکان و پلیدان در جهنم به طول ابدی و جاودانه باقی می مانند. ادب عرفانی فارسی بر طبق رسم دیرینه خود - تاثر از نکات حساس و قابل توجه فرهنگ قرآنی و اسلامی - از دو آیه فوق به طور گسترده متاثر شده و نویسندگان و شعرای عارف مشرب با تغییرات شگفت انگیزی به مساله ورود همه انسان ها به جهنم پرداخته اند. نکته قابل توجه این است که این موضوع - ورود همه انسان ها به جهنم و نجات مومنین و پرهیزکاران - یک سنت تغییر ناپذیر الهی معرفی شده است.

از جمله مباحث اساسی دین اسلام و متکلمان اسلامی، خلود در جهنم است. اعتقاد به این امر در زمره عقاید اخروی مسلمانان است و قرآن بر جاودانه بودن عذاب کفار دلالت تام و صریح دارد. خلود به معنای باقی ماندن در حالتی است؛ همچنین می توان واژه خلود را به معنای بقای همیشگی چه در بهشت یا جهنم دانست. این پژوهش با روش کتابخانه ای و تحلیلی به دنبال بررسی خالدین در جهنم از دیدگاه اشاعره است؛ بنابراین ابتدا ضمن توجه به آیات الهی در جایگاه منبع مشترک مسلمانان، دیدگاه بزرگان و متکلمان اشاعره را در این باره بیان می دارد؛ سپس این نتیجه می رسد که از دید ایشان کافران مستحق خلود و استمرار ابدی در جهنم هستند و مؤمن گنهکار نیز بعد از گذراندن یک دوره عذاب با شفاعت پیامبر نجات می یابد.

تصویرگری و رمزپردازی، ابزارهایی است که زبان اسطوره همچنین زبان نمادین عرفان برای بیان آموزه های بنیادین خویش برمی گزینند؛ مفهوم دوزخ نیز یکی از موضوع های جهان شمولی است که اسطوره و عرفان به آن پرداخته اند. تصاویر هولناکی که از این مکان اهریمنی و ظلمانی در اساطیر ارائه شده، بیانگر عمق اندیشه و جهان نگری انسان در اعصار کهن بوده، نمایانگر نیازهای عمیق دینی و اخلاقی بشر است. دوزخ، این وادی آتشین و جایگاه ابدی دگردیسی های هراسناک روان، در اغلب متون با کلماتی مربوط به ماده توصیف شده است. آتش دوزخ، بدکاران را کیفر می دهد و از بعدی دیگر، گذرگاهی است برای عروج نفس و نفس در سیر تکاملی اش با گذری نمادین از دوزخ آتشین، به کمال می رسد. همچنین از دیدگاه عرفانی معنی تمثیلی دوزخ اشاره ای است به مراتب بعد و غفلت از تجلیات حق و محجوب بودن به حجاب های نفسانی. اگر آتش دوزخ درونی خاموش شود در آرامشی بهشت گون مسیر کمال درنوردیده می شود. نگاهی بر سیر بینش انسان به مفهوم دوزخ و آموزه هایش، از جهان اسطوره تا عرصه ی عرفان، سبب گستردگی دید و درک عمیق تر ابعاد مختلف ماجرا می شود.

در بین عالمان مسلمان، گروهی معتقدند که عذاب اخروی از همگان برداشته خواهد شد و هیچ کس جاودان در عذاب نخواهد بود، هر چند که همواره در جهنم جای داده شده باشد. دلایلی که این گروه از عالمان بر این مدعا اقامه کرده اند، از جمله رحمت گسترده الهی، فطرت توحیدی انسان ها و امکان تخلف وعید، در این مقاله تقریر شده، به بوته نقد کشیده می شود تا میزان صحت آنها معلوم گردد.