در حماسه های کهن و باورهای عامه مردم ایران زمین در اغلب موارد از دیوان به عنوان موجوداتی غول آسا، ترسناک و زیانکاری که یار و یاور اهریمن بوده و همواره درصدد آسیب رسانیدن و ایجاد فساد و تباهی در جهان اهورایی اند یاد شده است.در حماسه فردوسی کارهای متفاوت و گوناگونی به آنها نسبت داده شده که برای اذهان بشر امروزی محیرالعقول و شگفت انگیز است. بخش نخست این مقاله در بیان ماموریت و مسوولیت هایی است که این آفریده های اهریمنی در شاهنامه برعهده دارند و بخش دوم معرفی دیوانی است که اسامی آنها در نامه باستان ذکر شده است.

در طول تاریخ هنر، اندیشمندان و منتقدان، تحولاتی را که در مسیر تکاملی شکل گیری مکاتب به وقوع می پیوندد به گونه های مختلف طبقه بندی می کنند. مارگارت فینچ، مورخ هنر، چهار قالب فکری یا رویکرد را تحت عناوین «رویکرد آیینی، رویکردعاطفی، رویکردکلاسیک و رویکردعینی» بر می شمارد که در آنها ترکیباتی از گرایشهای هنری و علاقه مندیهای اجتماعی، با بعضی از ویژگیهای بصری پیوند می خورند. هر یک از این تعاریف و رویکرد ها می تواند در ادوار مختلف بر آثار هنرمند، دیدگاه و جهانبینی او حاکم گردند و اثر خلق شده توسط وی را تحت تاثیر قرار دهند.این پژوهش بر مبنای تعاریف آورده شده بر هریک از رویکردها، جستجوگر این پرسش است که، چگونه می توان بر اساس این قالب های فکری، به توصیف، تحلیل و مقایسه نگاره های ایرانی در هر برهه خاص از تاریخ ایران اسلامی پرداخت؟ در این میان، این فرضیه قابل بررسی است که، مطالعه تطبیقی نگاره های منتخب چهار شاهنامه بزرگ ایرانی(شاهنامه ایلخانی، بایسنقری، تهماسبی و رشیدا) که وجوه مشترک بسیار دارند، تداوم بعضی رویکردها را در طی قرون متمادی، با وجود تغییر شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به خوبی بازگو میکند. از طرفی مقایسه چهار نگاره با مضمون مشترک «به بند کشیده شدن» در این چهار شاهنامه از مکاتب گوناگون و دریافت شباهت و تفاوت های بصری آنها و میزان تاکید هرکدام بر رویکردی خاص که منجر به شناخت اصول و علایق مکاتب متفاوت نگارگری در پرداخت به مضمونی خاص می شود خود، از اهداف اصلی مقاله خواهد بود. چنانکه نگاره های شاهنامه ایلخانی با تاکید بر حالت توصیفی تصویر و نمایش روابط عاطفی، بر جنبه توصیفی و رویکرد عاطفی اثر تاکید ورزیده و در شاهنامه بایسنقری، نگارگر، با دست یافتن به سبکی رسمی و قانونمند، نمونه بارزی از هنر کلاسیک نگارگری ایران را برای آیندگان ماندگار می سازد و در نهایت، رویکرد آیینی اثر، در شاهنامه تهماسبی با تاکید بر رنگ به عنوان عنصری بیانی، با استفاده از قراردادهای صوری، به اوج شکوفایی خود رسیده و در ادوار پایانی حکومت صفوی در مکتب اصفهان و در شاهنامه رشیدا، نگارگر در جهت بیان جنبه های قابل رویت اثر، سود جسته و بنابر شرایط زمان، رویکردی عینی را متجلی می سازد. روش کلی مورد استفاده در این پژوهش، مبتنی بر مقایسه تطبیقی است، که با مشاهده، تحلیل و تعمق دقیق بر نگاره ها و تطبیق آنها با یکدیگر، انجام می گیرد.

شاهنامه­ شناسان آرام  آرام در تصحیح شاهنامه می­کوشند و در این کار از زبان­ها و اسناد پیش از اسلام نیز  گاهی یاری می­خواهند. طبیعی است که در شاهنامه مخصوصاً بتوان انعکاسی از احوال دوران ساسانیان و الفاظ و اصطلاحات رایج در حکومت آنان را یافت. در این مقاله کوشش شده است تا با بررسی چند نامه از شاهان ساسانی یا خطاب به ایشان، که در آنها چند لقب و عنوان به شکل قالبی تکرار شده، و همچنین مقابلۀ نسخه­های شاهنامه، یک لقب ساسانی، که به نظر نویسندگان از نظر مصحّحان شاهنامه پنهان مانده، پیدا شود و اصل آن در اسناد ساسانی معلوم گردد. این لقب «بی رام­شهر» است که در نسخه­ها و چاپ­های شاهنامه به چند شکل نقل شده و در بهترین چاپ­های شاهنامه، مخصوصاً در چاپ خالقی و همکاران او، به شکل «پدرام­شهر» درآمده است. در پایان بحث، با ذکر دلایل روشن، در اثبات این نکته نیز کوشش شده که «مهست»، که در همان نامه­ها، باز به همان شکلی قالبی، در کنار «بی رام­شهر» تکرار شده، چیزی نیست جز تصحیف «مزدیسن»، ولی این تصحیف از فردوسی یا کاتبان شاهنامه نیست و مدت­ها پیش از او در نقلِ اسنادِ ساسانی به خط عربی  و فارسی عارض شده بوده و به همان صورت به شاهنامۀ ابومنصوری و شاهنامۀ فردوسی وارد شده است.

یک اثر فرهیخته را می توان از چند زاویه مورد بررسی قرار داد و شاهنامه بایسنغری هم این قابلیت را دارد که از زوایای مختلف مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. شاهنامه ای که 22 مجلس پرنقش در آن وجود دارد و از این میان 15 مجلس آن دارای کتیبه های مستقل است که این نشان از اهمیت بصری حضور کتیبه در بررسی آثار دارد. این کتیبه ها مانند کمربند و پل واسط بین سطرهای کتابت صفحه ها و نقاشی است. همان طور که مسطرهای آشکار در نوشتن متن شاهنامه به خوشنویس یاری رسانده برای نگارگر نیز تبدیل به مسطرهای پنهانی شده تا هرگاه که لازم می دیده و به ترکیب بندی اثرش کمک می کرده، از آن استفاده نماید. هنرمندان از عناصر بصری مشخصی برای یک دست کردن صفحه های نقاشی با دیگر صفحه های کتاب استفاده می کردند که در مجموع به یکپارچگی کل کتاب می انجامید. این هدف حاصل نمی شد مگر با هوشمندی سرپرستی که به دو مقوله خوشنویسی و نگارگری احاطه داشته باشد. هدف این پژوهش بررسی راه های دست یابی به یک مجموعه هماهنگ از نظر شکل (form) و ارتباط مضمونی با آن بوده و نیز پاسخ به پرسش های زیر است:1- جایگاه، اندازه و محل به کارگیری این کتیبه ها بر چه مبنایی بوده است؟2- پی بردن به ارتباط شکل (فرم) بین خط و نقش.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

شاهنامه فردوسی همچون دائره المعارفی مسائل گوناگون اجتماعی، اخلاقی، دینی، سیاسی و ... را در بر دارد، یکی از این موضوع ها دعاهایی است که در جای جای داستان های کتاب مورد بحث به گونه ای زیبا تعبیه شده است، می دانیم که سابقه تاریخی دعا به پیدایش بشر می رسد، و می توان از لابلای دعاهای نقل شده به طرز تفکر و شیوه زیستن انسان در دوره های گوناگون پی برد، حتی با بررسی دقیق دعاها امکان آگاهی از وضعیت طبیعی و زیست محیطی هر زمانی وجود دارد، و از این طریق می توان به حالات روحی و روانی افراد جامعه در هر دوره آشنایی یافت. زیرا این کتاب دارای سبک ادبی خاصی است و سبک هر دوره از حکومت های موجود در شاهنامه ویژگی خود را دارد که با دوره های دیگر متفاوت است. و دعاها بیانگر نکات بسیاری از نیکی ها و حقیقت ها یا بدی ها و ناراستی ها.ستدرون مایه مقاله پیش رو گوشه ای از دعاهای متنوع شاهنامه را در اختیار دوستداران ادب پارسی قرار می دهد.

از نکات ارزشمند شاهنامه فردوسی استفاده به جا و مناسب از دو واژه مهر و کین است، کاربرد این دو واژه به قدری زیبا در لابلای داستان های شاهنامه جلوه گر شده که شاید بتوان گفت فردوسی تحت تاثیر دو واژه قهر و لطف از صفات الهی بوده و گویا با توجه به ماهیت داستان ها، قهر و لطف به کین و مهر در شاهنامه تبدیل گردیده و تقابل آن دو، مورد عنایت این شخصیت بزرگ حماسه سرا قرار گرفته است.در این مقاله تلاش می شود همبری و برابری مهر و کین و تناسب بین آن دو در شاهنامه مطالعه و تجزیه و تحلیل گردد، و درصورت لزوم تاثر فردوسی از آیات قرآن مجید و روایات و احادیث در کار برد این دو واژه بیان شود.

شاهنامه فردوسی از زمان سروده شدن تاکنون، همواره برای اهل فن و عامه مردم یکی از آثار درخور توجه بوده است. در این شاهکار ماندگار، افزون بر عناصر ویژه ادب حماسی که طبیعتا وجه غالب آن است، عناصری مانند عهد و پیمان، سوگند، عشق و ... دیده می شود که جنبه ای عام تر دارند و بیشتر با درونیات و عواطف انسان در پیوند هستند و از دیدگاه انواع ادبی می توان آن ها را درگستره ادبیات غنایی قرار داد. سوگند و عهد و پیمان در شاهنامه جایگاهی مهم و بنیادین دارد و ریشه بسیاری از حوادث را می توان در عهدشکنی و وفای به عهد جستجو کرد. عهد و پیمان و سوگند از دیرباز درمیان ایرانیان و برخی دیگر از ملت ها، یکی از عناصر بنیادی مذهبی، اخلاقی و اجتماعی به شمار می رفته و در فرهنگ های گوناگون به فراوانی بر آن تاکید شده است. به گونه ای که حتی درگذشته های بسیار دور بر مبنای باورهای میترایی (ایزد پیمان)، نوعی نظام بر جوامع هند و اروپایی حاکم بوده است؛ این باورها با گذر زمان تحول یافته و به متون اسطوره ای و حماسی و آثار غنایی هریک از این ملت ها راه یافته است. پدید آمدن سوگندنامه ها در زبان و ادبیات فارسی نشانگر اهمیت این عناصر در فرهنگ و جامعه ایرانی است. در این مقاله، جایگاه عهد و پیمان در متون ایران باستان و بازتاب آن با تاکید بر جنبه های اجتماعی، در شاهنامه فردوسی با روش تحلیلی بررسی شده است و از آن جا که بخش جدایی ناپذیر بسیاری از پیمان های شاهنامه سوگند است و پیوند بسیار نزدیکی میان این دو دیده می شود، سوگندهای موجود در شاهنامه و هم چنین مقدسات یادشده در هریک از پیمان ها واکاوی می شود.

جلوه های بارز هنر تصویری کهن را می توان برروی سفال نگاره های به جای مانده از قرون مختلف تاریخی ایران یافت. این آثار در گستره تاریخ، تمام سنن تصویر نگاری ایرانی راحفظ و انتقال داده اند، سننی که با روح هنر نقاشی ایرانی آکنده گشته و هویت تاریخی و ملی ایرانی را به تصویر کشیده اند. مورد مطالعاتی سفال نگاره بیژن و منیژه در راستای این تلاش نمونه مناسب و بستری جهت تحقیق معرفی می شود. جام سفالی با بهره گیری از زبان تصویری و رمزگونه به روایت داستان بیژن و منیژه از شاهنامه فردوسی پرداخته است. نوشتار حاضر می کوشد، با بررسی و شرح تصاویر جام سفالی در تطبیق آن با متن کلامی شاهنامه به رمز گشایی نقوش سفال نگاره بپردازد. جهت نیل به این مقصود، روایت داستان بیژن و منیژه از یک سو و خوانش متن تصویری سفال نگاره از سوی دیگر مورد بررسی قرار می گیرد. در این روند مشخص می شود، که چگونه متن کلامی شاهنامه از بستر نوشتار بربستر سفالینه انتقال یافته و هنرمند نقاش به گونه ای هنرمندانه دوازده فرم تصویری از داستان شاهنامه را منتخب و بر جام سفالی منقوش کرده است. مولف مقاله تلاش دارد با آنالیز و تحلیل دوازده فرم تصویری و تطبیق آن با داستان شاهنامه به هدف مقاله که همانا خوانش تصویری جام سفالین بیژن و منیژه است، نائل آید.