دشت اردبیل یک دشت میان کوهی است که در مختصات جغرافیایی تا عرض شمالی و تا طول شرقی قرار گرفته است. این دشت به وسعت 900 کیلومتر مربع با ارتفاع متوسط 1350 متر از سطح آبهای آزاد در بین ارتفاعات مرتفع و بلند اطرافش محصور شده است. قسمت اعظم محدوده مورد مطالعه به وسیله رسوبات کواترنری (قدیم و جدید) پوشیده شده است، منظور از رسوبات کواترنری رسوبات متشکل از شن، ماسه، سیلت و رس می باشد که شامل حاشیه و مرکز دشت می باشد. به طور کلی از شرق و جنوب شرقی به طرف غرب و شمال غربی مقدار آبرفتهای دانه درشت و آبدار کمتر می شود. در غرب و شمال غربی محدوده میزان آبدهی ناچیز بوده و مناسب برای حفر چاه نمی باشد. با توجه به نتایج آنالیز 35 نمونه آب چاه عمیق منطقه (هیدروژئوشیمی) در طی 14 دوره زمانی مشاهده می شود که در ناحیه شرقی یعنی در محل ورودی آبخانه کیفیت آب مناسب بوده اما در ناحیه جنوب غربی به علت مجاورت با سازندهای گچدار، وجود جریان سطحی و شستشوی اطراف و نیز چشمه های آب معدنی سولفاته کیفیت آب کاهش و نوع آب کلروره و سولفاته می شود. با توجه به تقسیم بندی شولر بیش از 90 درصد نمونه ها در وضعیت مطلوب از نظر شرب هستند و بر اساس طبقه بندی ویلکوکس بیش از 50 درصد نمونه ها جزء طبقه C1S1 (یعنی شوری و نسبت جذب سدیم کم) قرار می گیرند.

در این تحقیق، هدف ارزیابی دقت روش های درونیابی جهت پیشبینی پراکنش مکانی تعدادی از شاخص های کیفی آب زیرزمینی دشت ارومیه می باشد. در ابتدا داده های کیفی 20 حلقه چاه در سال آبی 1393-1380 آنالیز شیمیایی گردید. آزمون کلوموگروف- اسمیرنوف نشان داد که داده ها نرمال نبوده و درنتیجه به منظور نرمال سازی از تبدیل باکس کاکس استفاده شد. سپس با استفاده از نرمافزار GIS بهترین مدل واریوگرام به ساختار فضائی داده ها برازش داده شد. نتایج نشان داد که برای پارامترهای کیفی، مدل های دایرهای، کروی و نمایی بهترین مدل نیم تغییرنماها می باشند. سپس، تغییرپذیری آنها با روش های مختلف درونیابی همچون کریجینگ و عکس مجذور فاصله با توان های یک، دو و سه مورد بررسی قرار گرفت. نقشه های پهنه بندی پارامترهای کیفی با روش کریجینگ ساده در محیط نرم افزار ArcGIS ترسیم گردید. همچنین آبخوان دشت از لحاظ مصارف کشاورزی و شرب با استانداردهای ویل کاکس و شولر موردبررسی قرار گرفت. نتایج استاندارد ویل کاکس و شولر نشان داد که آب 40 درصد از چاه های واقع در این دشت دارای آبشور قابل استفاده برای کشاورزی می باشد و همچنین، آب چاه های ذکر شده دارای کیفیت خوب و قابل قبول برای شرب است.

آب­های زیرزمینی منبع اصلی تامین آب شرب دشت دزفول اندیمشک شمالی هستند که در برخی موارد شور شده اند. بنابراین برای بررسی کیفیت شرب آن ها، در مهرماه 1399 تعداد 16 نمونه از نقاط مختلف دشت برداشته شد. نمونه ها از نظر غلظت کاتیون های اصلی، آنیون ها و نیترات ها مورد آنالیز قرار گرفتند. برای ارزیابی کیفیت آب از دو روش استفاده شد: روش قطعی شولر و منطق فازی. روش شولر کیفیت آب را از خوب به بد طبقه بندی کرد و مشخص کرد که به ترتیب 81/56، 83/20، 77/18، و 57/3% از سطح منطقه دارای کیفیت خوب، قابل قبول، نامناسب و بد هستند. از سوی دیگر، روش فازی نشان داد، کیفیت آب در 6/21% از سطح منطقه دارای کیفیت مطلوب با سطح اطمینان 70 تا 81%، در 23/75% دارای کیفیت قابل قبول با سطح اطمینان 32 تا 70% و در 69/3% با سطح اطمینان 20 تا 22% دارای کیفیت غیر قابل قبول هستند. نتایج، نشان داد، ارزیابی با روش فازی در مقایسه با روش قطعی شولر، بهتر است، چون، هم عدم قطعیت ها را بهتر پوشش می دهد و هم ارزیابی جامع تر، دقیق تر و کارآمدتری ارائه می دهد.

پایش کیفی آب در فرایند تولید آب سالم ارزش اقتصادی داشته و عامل مهمی در کاهش هزینه های تولیدی و تصفیه آب محسوب می شود. در این مطالعه تغییرات مکانی کیفیت آب زیرزمینی ازنظر شرب (برمبنای روش شولر) و کشاورزی (برمبنای روش ویل کاکس) در دشت قروه در استان کردستان برمبنای داده های سالانه (1388 تا 1393) بررسی شد. بدین منظور ابتدا نقشه ی پارامتر های مؤثر در هر یک از روش های طبقه بندی کیفیت آب در سال 1397 با استفاده از روش کریجینگ برمبنای داده های 59 حلقه چاه تهیه شد. سپس از همپوشانی نقشه های به دست آمده نقشه ی نهایی کیفیت آب های زیرزمینی منطقه برای شرب و کشاورزی به دست آمد. با استفاده از آزمون آماری غیر پارامتریک (اسپیرمن) و شیب تخمین گر سِن تغییرات کیفی در دوره ی بررسی شده ارزیابی شد. نتایج به دست آمده در مورد کیفیت آب های زیرزمینی ازنظر شرب و کشاورزی نشان داد که مساحت مناطق دارای کلاس های مناسب تر در حال کاهش و مساحت مناطق دارای کلاس های نامناسب در حال افزایش است. نتایج روش اسپیرمن نشان داد که کیفیت آب در ماه های پرآب و کم آب به ترتیب در 36 درصد داده ها از روند مثبت و 64 درصد داده ها روند منفی معنی داری را در سطح 95 درصد از خود نشان می دهند به طوری که کیفیت آب زیرزمینی در این ماه ها بهبودیافته است.

منابع آب زیرزمینی مهمترین بخش از آب های شیرین قابل استفاده و در دسترس بشر به حساب می آید. پژوهش حاضر به بررسی و ارزیابی کیفیت منابع آبی حوضه کارستی رویین اسفراین می پردازد. بدین منظور نمونه برداری از منابع آب (20 نمونه) به عمل آمد و کیفیت آب زیرزمینی منطقه از لحاظ شرب، کشاورزی و صنعت با استفاده از نمودار شولر، ویلکوکس و روش لانژلیه و شاخص های WQI و GQI مورد ارزیابی قرار گرفت. با توجه به نتایج آنالیز نمونه های برداشت شده و نمودار شولر، بیشتر آب چشمه های منطقه در رده خوب برای شرب قرار گرفتند. نتایج حاصل از نمودار ویلکوکس نشان داد که فقط نمونه های S7 (چشمه زرگرا)، نمونه S6 (چشمه قرنگ زوچه) و نمونه S20 (رودخانه در خروجی حوضه)دارای آب شور ولی قابل استفاده برای کشاورزی و بقیه مناسب برای کشاورزی بودند. جدول کیفیت آب چشمه های منطقه از لحاظ مصارف صنعتی نیز نشان داد کلیه نمونه های آب منطقه به جز چشمه سنگوا که دارای آب با خاصیت رسوبگذار می باشد، دارای خاصیت خورنده می باشند. شاخص WQI نیز نشان از کیفیت مناسب تمامی نمونه های برداشت شده از لحاظ شرب می باشد و فقط آب سطحی خروجی حوضه که WQI آن بالاتر از 50 می باشد در رده خوب قرار می گیرد. بررسی مکانی و پهنه بندی کیفیت آب شرب از شاخص GQI نیز صورت گرفت که مقدار شاخص کیفی GQI در منطقه برای نمونه ها از42/93 تا 87/95 متغیر بوده است. لذا می توان گفت هر چند که کمترین میزان کیفیت نمونه ها مربوط به آب سطحی خروجی حوضه می باشد، ولی این مقدار کیفیت نیز در رده کیفیت مناسب قرار می گیرد. لذا در مجموع تمامی منابع آبی منطقه مورد مطالعه از نظر استانداردهای آب آشامیدنی در رده کیفیت مناسب قرار می گیرند.

هیدروژئوشیمی آبهای سطحی و زیرزمینی راهنمای مناسبی برای تشخیص واکنش های انجام شده در آبخوان و همچنین شناسایی عوامل آلاینده طبیعی و انسان زاد موثر بر منابع آب است. 17 نمونه آب برای بررسی کیفیت آب های زیرزمینی و سطحی موجود در منطقه پالایشگاه گاز شهید هاشمی نژاد، در شمال خاور شهر مشهد و در فاصله 35 کیلومتری شهرستان سرخس مورد مطالعه قرار گرفت و غلظت آنیون ها و کاتیون های اصلی، میزان pH، دما، هدایت الکتریکی و میزان کل مواد جامد محلول در آنها تعیین شد. با استفاده از نمودار Piper نوع و رخساره سدیم سولفاتی و سدیم کلروری برای منابع آب مورد مطالعه تعیین شد. نمودارهای ترکیبی Ca2+/Mg2+ در برابر Mg2+ و Ca2+/Ca2++Mg2+ در برابر SO42-/SO42-+HCO3- و همچنین میزان سختی کل و فشار گاز CO2، انحلال کربناتها را تایید کرد. نسبت های یونی Na+/Na++Cl-، Ca2+/Ca2++SO42-، HCO3-/å anions، HCO3-/SiO2، SiO2/Na++K+-Cl-، Na++K+ و SO42-+Cl- نیز عواملی مانند تبادل یونی، انحلال ژیپس، هالیت و سولفات های سدیم و پتاسیم و هوازدگی کربنات ها و سیلیکات ها را به عنوان مهم ترین عوامل موثر بر ترکیب شیمیایی منابع آب منطقه مشخص کرد. بر طبق نمودارهای Log(aCa2+/a(H+)2) و ( (Log(aMg2+/a(H+)2در برابر ( (Log (aNa+/a(H+)2که برای مشخص کردن کانی های سیلیکاتی محلول در آب استفاده می شوند، به غیر از دو نمونه که در محدوده کانی کلینوکلر قرار گرفته اند، دیگر نمونه های مورد مطالعه انحلال کانی کائولینیت را نشان می دهند. محاسبه نمایه های اشباع با استفاده از نرم افزار PHREEQC، مشخص کرد که در همه نمونه ها کانی کلسیت، دولومیت و آراگونیت حالت فوق اشباع، کانی هالیت و انیدریت تحت اشباع و کانی ژیپس هر سه حالت فوق اشباع، تحت اشباع و تعادل را دارد. نمودارهای Schoeller و Wilcox کیفیت نامناسب را برای منابع آب برداشت شده برای مصارف آشامیدن و کشاورزی نشان دادند. در واقع منابع آب منطقه به دلیل حضور سازندهایی با قابلیت انحلال بالا که در سطح وسیعی رخنمون دارند کیفیت مناسبی نداشته است و از سویی سطح ایستابی به نسبت کم ژرفا و دمای بالای محیط نیز سبب تشدید آن می شود. با توجه به نتایج به دست آمده عوامل طبیعی نقش اصلی بر کیفیت منابع آب منطقه داشته اند.

آب از منابع محدود و طبیعی که برای بقای انسان ضروری است. در بین منابع آبی، آب های زیرزمینی برای انواع فعالیت های انسانی از منابع ارزشمند محسوب می شود. درحوزه آبخیز دشت بجستان بهره برداری از منابع آب شرب به دلیل مشکلات عمده ای که در منطقه به لحاظ پایین بودن مقدار نزولات جوی و بالابودن میزان هدایت الکتریکی وجود دارد، بیشتر توسط چاه ها صورت می پذیرد. هدف از انجام این پژوهش پهنه بندی پارامترهای کیفی شرب آب های زیرزمینی دشت بجستان براساس طبقه بندی های استاندارد شولر و تهیه نقشه های کیفیت آب شرب و سپس روندیابی تغییرات کیفیت آب زیرزمینی از نظر پارامترهای موثر بر کیفیت آب شرب و نیز تعیین مناسب ترین نقاط براساس اطلاعات موجود در سطح منطقه است. ابتدا پهنه بندی پارامترهای شرب طی یک دوره 8 ساله با درنظر گرفتن بهترین روش درون یابی انجام شد و مساحت طبقات به دست آمد. در مرحله بعد، اقدام به بررسی تغییرات روند کیفی آب شرب طی دو دوره 4 ساله شد و درنهایت براساس روش پدافند غیرعامل محل های مناسب برداشت آب شرب براساس مقادیر مجاز TDS مشخص شد. نتایج نشان داد بهترین روش درون یابی برای پارامترهای کیفی آب، تخمین گر آماری (IDW) بود، همچنین در دشت بجستان 5/26 درصد از منطقه در کلاس نامناسب، 66 درصد دارای کیفیت نامطبوع و تنها 7 درصد از منطقه دارای کیفیتی متوسط از نظر شرب است. در انتها مکان های مناسب از نظر شرب تعیین شد؛ این مکان ها در اصل محل های برداشت آب جهت کشاورزی است و پیشنهاد می شود این چاه ها پلمپ شده و در موارد اضطراری به منظور شرب مورد استفاده قرار گیرند.

پهنه بندی کیفیت آب زیرزمینی یک دشت از مهم ترین مراحل در مدیریت کیفیت منابع آب زیرزمینی به شمار می آید. در این تحقیق، با بهره گرفتن از روش های زمین آمار، خصوصیات شیمیایی آب های زیرزمینی شهرهای ایلام مورد بررسی قرار گرفته است. آب حاصل از 78 چاه، در یک بازه زمانی 13 ساله سال های 1379 تا 1392 برداشت و از لحاظ سدیم، کلر، هدایت الکتریکی، سولفات، TDS، SAR و TH آنالیز شیمیایی شد. نیم تغییرنمای تجربی هر یک از پارامترها با استفاده از نرم افزار GS+ محاسبه و مدل های مختلف برازش داده شد. نتایج نشان داد که داده های کیفی آب زیرزمینی در این منطقه دارای همبستگی قوی می باشد و ساختار مکانی آنها از مدل گوسین و کروی تبعیت می کند. سپس به کمک نرم افزار GIS درونیابی به روش کریجینگ صورت گرفت. در نهایت با استفاده از منطق فازی، طبقه بندی ویلکاکس و شولر و مدل تصمیم گیری چند معیاره FAHP باکلی نقشه پهنه بندی منطقه مورد مطالعه برای مصارف شرب و کشاورزی تهیه شد. نقشه پهنه بندی آب های زیرزمینی منطقه نشان می دهد، بر اساس روش شولر، 21 درصد از مساحت منطقه آب با کیفیت خوب، 36 درصد با کیفیت متوسط و 43 درصد از منطقه دارای آب با کیفیت نامناسب از لحاظ شرب هستند و بر اساس روش ویلکاکس 15 درصد از مساحت منطقه آب با کیفیت خوب، 8 درصد با کیفیت متوسط و 77 درصد از منطقه دارای آب با کیفیت نامناسب برای کشاورزی می باشند.پس می توان گفت که کیفیت آب منطقه مورد مطالعه برای شرب در حد متوسط و برای کشاورزی نامطلوب است.

مقدمه: درک تغییرات مکانی و زمانی کیفیت آب زیرزمینی یک جنبه مهم برای اعمال مدیریت بهینه منابع آب زیرزمینی است. در تحقیق حاضر، هیدروژئوشیمیایی منابع آب زیرزمینی دشت میاندوآب در استان آذربایجان­غربی، مورد بررسی قرار گرفت.روش­: بدین منظور، با استفاده از آمار و اطلاعات کیفی 51 حلقه چاه مطالعاتی، طی دوره آماری 1393-1397، پارامترهای کیفی، شامل یون­های Mg2+، Ca2+،Na+ ، K+، Hco3-، So42-، Cl-، Co32- و شاخص­های TH، TDS، SAR، PH و EC، براساس استانداردهای کیفی آب شرب، کشاورزی و صنعت مورد تحلیل و بررسی قرار گرفتند. با وارد نمودن لایه ­های توصیفی حاصل از تحلیل­های کیفی در نرم­افزار ArcGIS و انتخاب بهترین روش درون­یابی بر اساس تکنیک اعتبارسنجی، نقشه ­های پهنه­ بندی کیفی آبخوان استخراج شدند.یافته ها: تحلیل پارامترهای مختلف هیدروشیمیایی آب زیرزمینی بر اساس استانداردهای آب شرب وزارت نیرو، حاکی از وضعیت نسبتاً قابل ­قبول آب زیرزمینی دشت دارد، که این امر در نتایج حاصل از تحلیل آب زیرزمینی با روش شولر نیز حاصل گردید. از دیدگاه کشاورزی، مشخص شد که بیشترین وسعت دشت دارای مناطقی با کیفیت آب زیرزمینی شور می­باشد. از لحاظ صنعتی نیز خاصیت رسوب­گذاری در دشت بیشتر از خورندگی نمایان شد.نتیجه­ گیری: وضعیت کیفی آبخوان، حاکی از تنزل کیفیت آب زیرزمینی از سال 1393 تا 1396 و بهبود وضعیت آن در سال 1397، داشت. نقشه ­های پهنه­ بندی نشان داد که آبخوان میاندوآب از هر سه نظر شرب، کشاورزی و صنعت، در نواحی تغذیه دارای کیفیت و وضعیت ­های بهتری می­باشد. به عبارتی با توجه به ژئوگرافی دشت، مناطق تغذیه آبخوان، در مقایسه با مناطق واقع در نواحی تخلیه، آسیب­ پذیری کمتری را داشته ­اند.