یکی از مباحث اعتقادی مسلمانان - که به دلیل اهمیت فراوان، محل بحث و گفتگوی زیادی بوده و هست - بحث شفاعت است. مرحوم آیت اله ملکی میانجی در تفسیر مناهج البیان، مانند دیگر مفسران، در باب شفاعت، مباحثی آورده، که در این گفتار، به آن مباحث اشاره می شود. برای تکمیل فایده، عناوین بحث تفصیلی آیت اله ملکی در کتاب دیگر او (بدایع الکلام فی تفسیر آیات الاحکام) نیز ارایه شده است.

مقوله پایندانی از مباحث اصلی کلامی سده های نخستین اسلامی است که همواره محل اختلاف و نزاع متکلمان بوده و خود به دنبال مساله جبر و اختیار و مباحث کلا می دیگری چون تقدیر، عدل، رویت و... دربین مسلمانان مطرح شده است و داغ شدن مناقشه های کلا می را بین معتزله و اشاعره و بعد ها شیعه درپی داشته که به کندوکاو درباره این مساله و طرح آراء منجر شده است. در این مقال برآنیم که پس از بحثی کوتاه درباره چگونگی تکوین آن و مقایسه آرای بزرگان این فرق درباره پایندانی، به نمود آن در شعر فارسی به ویژه بین شاعران عارف مسلک و برجسته سده های ششم و هفتم مانند سنایی، عطار، مولوی و سعدی بپردازیم و رویکرد آنها را به این مساله نشان دهیم.

آموزۀ «شفاعت» از عقاید اسلامی است که از قرن ها پیش تا امروز آرای مختلفی در باب آن ابراز شده و حکما و عرفای مسلمان با نگرش های متفاوتی که به آموزه های وحیانی داشته اند به تفسیر آن پرداخته اند. نهج البلاغه در مقام یکی از مهم ترین متن های اسلامی که از لسان معصوم صادر شده شامل فقراتی ارزشمند و حائز اهمیت در باب مقولۀ شفاعت است که تاکنون در تحقیقات و پژوهش ها از این منظر مورد بررسی و ارزیابی قرار نگرفته است. عدم التفات به تعالیم وحیانی با تفسیر معصوم در مکتب اهل بیت و مغفول ماندن مبانی عارفانه در نحوۀ مواجه با آموزه های دینی، به بدنۀ حقایق وحیانی آسیب می رساند و معارف الهی را یا به سطح ذهن و زبان عوام تنزل می دهد یا در مدار بستۀ تعصبات می اندازد؛ همانند فهم سلفیون یا شبه سلفیون از شفاعت که با شبهه افکنی، آن را موجب تحدید قدرت مطلقۀ خدا و نوعی جانبداری از دوستان و میانجی گری معنا کرده اند. مقاله حاضر با تکیه و تأکید بر فرمایشات امام علی(ع) در نهج البلاغه نشان می دهد که شفاعت با دو مقولۀ «محبت» در این جهان و «تجسم اعمال» در یوم الحشر نسبت و پیوندی ناگسستنی دارد؛ زیرا محبت، عمل صالحی است که انسان از این جهان مادی با خود به دار آخرت می برد و از آن به نحو شفاعت که صورتِ باطنی محبت است، برخوردار می شود؛ و تجسم اعمال، ظهور جسمانی و تعیّن یافتۀ صورت ظاهری و ملکوتی انسان در جهان آخرت است.

شفاعت از مباحث مهم اسلامی است که در قرآن کریم و احادیث معصومین (ع) عنایت ویژه ای به آن شده است. مسلمانان نیز به طور اجماعی، اصل شفاعت را پذیرفته و از مسلمات و ارکان عقاید اسلامی به حساب آورده اند.پیچیدگی و ظرافت بحث مذکور، به ارایه تبیین های متفاوت و بروز اختلاف نظرهایی میان مسلمانان انجامیده است که جایگاه ویژه بحث و اهمیت آن، ایجاب می کند که نسبت به تبیین صحیح آن بر اساس دیدگاه یکی از حکمای بزرگ عالم اسلام، صدرالمتالهین شیرازی، اقدام نماییم.در این راستا، پاسخ به سوالات متعددی ضروری می نماید؛ از جمله این که کدام روش برای رسیدن به حقیقت شفاعت کارساز است؟ شفاعت به چه معناهایی به کار رفته و کدام معنا موجب بروز اختلاف شده است؟ شفیع واقعی کیست و آیا شفیع دیگری غیر او هست یا نه؟ آیا شفاعت منحصر به این عالم است، یا در عالم دیگر هم واقع خواهد شد؟ در این نوشتار، سعی شده است که دیدگاه ملاصدرا نسبت به مباحث مذکور بیان شده، با ارایه تبیین صحیح و حکیمانه، گامی در راستای تبیین صحیح عقاید اسلامی برداشته شود.

شفاعت در اصطلاح به معنای وساطت شخص سوم به نفع شخص خطاکار برای عفو و بخشش و نوعی تلاش برای گذشتن از خطای شخص و ترک مجازات او است. شفاعت در امور کیفری یکی از مباحث مطرح در فقه اسلام است که درباره جواز یا عدم جواز و قلمرو آن در اقسام مجازات اختلاف است. با توجه به سیاست کیفر زدایی و وجود این نهاد در حقوق اسلام، بررسی قلمرو این مسئله با توجه به منابع فقهی اسلام یعنی کتاب و سنت و اجماع و عقل، اهمیت فراوان دارد. در این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه ای پس از بررسی آیات و روایات مربوط به شفاعت به تعیین قلمرو شفاعت در اقسام مجازات بر مبنای تقسیم جرائم به حق الله و حق الناس پرداخته شده و این نتیجه حاصل شده است که در جرائم حق الناسی شفاعت نزد صاحب حق هیچ منعی ندارد. در جرائم حق اللهی شفاعت جایز نیست اما در جرائم تعزیری که اختیار تعیین آن با حاکم اسلامی است، پذیرش یا عدم پذیرش شفاعت در اختیار حاکم قرار دارد که با توجه به مصلحت و مفسده موجود در آن و مقتضیات زمان و مکان تصمیم گیری کند.

شفاعت، به عنوان یکی از مباحث بنیادین در کلام اسلامی، همواره مورد توجه اندیشمندان و پژوهشگران بوده است. در این پژوهش، با رویکرد توصیفی-تحلیلی، به بررسی دیدگاه مذهب زیدیه در خصوص شفاعت برای مرتکبین گناهان کبیره پرداخته شده است. زیدیان، با استناد به آیات قرآن، روایات و استدلال های عقلی، دیدگاه منحصر به فردی در این زمینه دارند. یافته های این پژوهش نشان می دهد که زیدیان معتقدند شفاعت پیامبر اکرم (ص) به همه افراد، به ویژه مرتکبین گناهان کبیره، تعلق نمی گیرد. آن ها با استناد به آیاتی که بر عذاب الهی برای گناهکاران دلالت دارند و همچنین روایاتی که محدودیت های شفاعت را بیان می کنند، این باور را تقویت می کنند. از دیدگاه زیدیان، پذیرش شفاعت بی قید و شرط برای همه افراد، به ویژه گناهکاران بزرگ، می تواند پیامدهای زیانباری داشته باشد؛ از جمله تضعیف انگیزه برای ترک گناه، سست شدن ایمان و خدشه دار شدن عدالت الهی. زیدیان بر این باورند که شفاعت تنها شامل مؤمنانی می شود که تلاش کرده اند تا از گناه دوری کنند و به سوی خداوند بازگردند. به عبارت دیگر، شفاعت پاداشی است برای کسانی که به توبه و عمل صالح دست زده اند. در این پژوهش، پس از بررسی دقیق دیدگاه زیدیه در مورد شفاعت، به مقایسه آن با دیدگاه سایر مذاهب اسلامی پرداخته شده و دلایل و استدلال های هر گروه به طور مفصل مورد تحلیل قرار گرفته است.

هدف: پژوهش پیش رو، با هدف بررسی و تبیین شفاعت از دیدگاه ملاصدرا و از منظر آیات و روایات انجام شده است. روش: این پژوهش به روش توصیفی و تحلیل اسنادی با رویکرد استفاده از ابزار کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها و نتیجه: مسئلۀ شفاعت را حکمای مسلمان، از جمله عارف و فیلسوف شیعه، صدرالمتألهین شیرازی بر مبنای قاعدۀ امکان اشرف فیوضات الهی به عالم ممکنات تبیین کرده و آن را نوری می داند که از حضرت الهیه بر جواهر می تابد. این نور و فیض الهی باید از طریق و به واسطۀ ممکن الوجود اشرف به ممکنات اخَس در سیر مراتب و در قوس نزولی بر مبنای قاعدۀ فوق، نور شفاعت از طریق واسطه ها از اشرف به مادون تجلی می یابد در این سیر، واسطه ها در سلسلۀ آفرینش عبارتند از: عقول و نفوس و طبایع کلی و در سلسلۀ بازگشت و عود عبارتند از: انبیا و اولیا و علما. همان طور که قوام اشخاص به طبیعتشان است، قوام طبایع به نفوس و قوام نفوس به عقول است. پس از این منظر، حکماً امر شفاعت ذومراتب است. ملاصدرا تحکیم ارتباط با جوهر نبوت را به واسطۀ شدت محبت و کثرت مواظبت بر سنن و فزونی ذکر و نماز و صلوات معرفی می کند. ایشان معتقد است حقیقت شفاعت به وجود واسطه در دریافت نور و فیض الهی مربوط است و در مراتب مختلف به یک حقیقت بازمی گردد. بین واسطۀ نخست و ثانی، تفاوت ماهیتی وجود ندارد؛ جز آنکه تفاوت از نظر قوّت و ضعف یا به اصالت و تبعیت است.

در دربارهای شاهان و امیران ادوار مختلف تاریخی همواره افرادی متنفذ در تصمیم گیری های مهم حکومتی، آشکار و پنهان نقش داشته اند. از جلوه های بارز نفوذ این افراد، داستان های شفاعت است که در تاریخ ها آمده است. صاحب منصبان دربارها دوستان و دشمنانی داشتند و به سعایت بدخواهان گاهی مورد خشم و غضب سلطان واقع می شدند و شفاعت گری برای بخشش و اعمال نفوذ صاحبان قدرت در این جا رقم می خورد. این پژوهش به روش کتابخانه ای داستان های شفاعت و شیوه های شفاعت گری را در شش کتاب ارزنده تاریخی با اساس قرار دادن «تاریخ بیهقی»، بدین ترتیب؛ تاریخ بیهقی از ابوالفضل بیهقی، «تاریخ بلعمی» از ابوعلی محمد ابن محمد بلعمی، «تاریخ یمینی» از ابوشرف ناصح بن شرف جرفادقانی، «تاریخ زین الاخبار» از ابوسعید گردیزی، «تاریخ بخارا» از ابوبکر محمد النرشخی و «تاریخ سیستان»، بررسی کرده و از ساختار و شباهت ها و تفاوت های این شیوه ها سخن گفته است. تنوع شیوه های شفاعت گری در تاریخ بیهقی بیشترین بسامد و در تاریخ بخارا کمترین بسامد را دارد. از جمله شیوه های شفاعت گری این تاریخ-ها؛ پنهانی و در خلوت به دلایل سیاسی یا غیر سیاسی، در قالب نصیحت، دعا و نیایش، نامه نگاری و. . . است. بیشتر شفاعت ها با شروطی و تعیین مدت زمان مشخص پذیرفته می شوند.

شفاعت، از جمله مسائل مشترک میان تمام مذاهب اسلامی است، و تنها در چگونگی آن اختلاف نظرهایی وجود دارد. یکی از این اختلافات، طلب شفاعت از پیامبر، پس از رحلت ایشان است که به اعتقاد سلفی های تکفیری این عمل، مصداق شرک است. اهمیت این مسئله و نتایج خسارت بار آن در تکفیر مسلمانان و افزایش اختلاف، ضرورت بررسی این اعتقاد را در مذاهب مهم اسلامی مشخص می­ سازد. این تحقیق با هدف دستیابی به دیدگاه شافعی به عنوان یکی از چهار مذهب فقهی اهل سنت درباره آموزه شفاعت تدوین شده است. این تحقیق در مقام گردآوری به روش اسنادی کتابخانه­ ای، و در مقام داوری به روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. بررسی آرای علمای شافعی حاکی از این مطلب است که برخلاف نظر سلفی­ های تکفیری، طلب شفاعت از پیامبر پس از رحلت آن حضرت، به نظر شافعی نه تنها هیچ منعی ندارد و موجب شرک و کفر نمی­ شود، بلکه زیارت قبر رسول خدا و درودفرستادن بر ایشان در کنار قبر آن حضرت، موجب تعظیم ایشان است و یکی از اسباب قطعی جلب شفاعت آن حضرت به حساب می­ آید.

باور به وساطت مقربان برای وصول به رستگاری که از آن به «شفاعت» یاد می شود، از مؤلفه های مهم فرجام شناسی اسلامی و برخی دیگر از ادیان از جمله آیین بودا (شاخه مهایانه) است. به دلیل تفاوت در مبانی فکری این دو مکتب دربارۀ اصل مسئله رستگاری، اوصاف شخص واسط (شفیع/ بُدهیسَتّوَه) و شرایط تحقق وساطت راه متفاوتی از یکدیگر دارند. این پژوهش با هدف ارزیابی و مقایسه مسئله «شفاعت» در تشیّع و «بُدهیسَتّوَه گی» در مکتب مهایانه با روش توصیفی - تحلیلی، ضمن تبیین دیدگاه این دو مکتب در این باره، وجوه اشتراک و افتراق آنها را برشمرده است. نتیجه اصلی تحقیق آن است که در مهایانه، بُدهیسَتّوه گی راه اصلی نجات است؛ ولی شفاعت در مکتب شیعه نقش مکمل در رستگاری را ایفا می کند و نقش عمده در نجات، ایمان و عمل صالح خود فرد است.