روایات سد الابواب به معنای حدیث بستن درب ها، به روایاتی اطلاق می گردد که بر اساس آن ها، خداوند به پیامبرش (ص) وحی فرمود که درب تمام خانه هایی که به سوی مسجد نبوی باز می شود را به جز درب خانه ی علی(ع)، سد کند. کتب روایی اهل سنت، این حدیث را در مورد ابوبکر نیز نقل کرده اند که پیامبر (ص)، دستور داد تا تمام درها را به جز درب خانه ی ابوبکر، سد کنند. در مورد ضرورت این پژوهش و نیاز آن به میان رشتگی، افزودنی است که علوم حدیث، همواره از چاشنی تعصبات و جانب داری های مذهبی برخودار بوده است و به همین دلیل، اختلافات بسیاری در آن به چشم می خورد. یکی از این اختلافات، اعتبار روایات سد الابواب است که در مورد ابوبکر نقل شده است که کم و کیف این اختلافات در آثار دیگر به تفصیل بیان شده است. نوشتار حاضر، در صدد آن است تا از رهرو پژوهشی میان رشته ای در دو نوع روشی و نظری، و با تطبیق و تلفیق علوم حدیثی و علم تاریخ، به تحلیل و بررسی این روایت و واکاوی اعتبار آن بپردازد و در این راه، سعی بر آن است تا با تطبیق داده های تاریخی مرتبط با داده های علوم حدیثی در مورد روایات مورد بحث، و نیز تحلیل داده ها، به بررسی موضوع مورد بحث مبادرت ورزد. بر اساس یافته های پژوهش حاضر، روایات سد الابواب در مورد ابوبکر، با مسلمات تاریخی در تعارض است؛ چرا که منزل ابوبکر در زمان صدور این حدیث، در مدینه نبود؛ بلکه در یکی از وادی های اطراف مدینه به نام سنح قرار داشت که از مسلمات تاریخی است که مورخان فریقین، آن را نقل کرده اند. بر این اساس، به نظر می رسد که روایات موردبحث، روایاتی جعلی باشد که در زمان بنی امیه و برای اعتبار بخشیدن به مذهب خلفا، و در نتیجه افزایش نفوذ و قدرت و ثبات سیاسی وضع شده باشد.

الرجال شیخ طوسی که در سیزده باب تدوین و 8900 راوی را دربر می گیرد، تنها با هدف شمارش روایتگران از معصومین (ع) و نیز تعیین طبقات آنان تالیف شده است. در این پژوهش با بررسی و ارائه نمونه هایی، در پی طرح این مساله هستیم که تقسیم بندی شیخ در ذکر جایگاه راویان بر چه مبانی و روشی استوار است. شیخ با اینکه کاملا در پی بیان وثاقت، ضعف، جرح و تعدیل نبوده است، اما در مجموع روش رجالی او مبتنی بر امتناع از تضعیف ضعفا یا نهایتا جرح خفیف است، که بیشتر از روحیات میانه رو و معتدلانه وی نشئت گرفته است و البته بی ارتباط با شرایط تاریخی عصر او، یعنی ابتدای روی کار آمدن سلجوقیان متعصب در مذهب شافعی و تشدید درگیری های بین شیعه و سنی نیست. حاصل تلاش او در این شرایط حساس، توثیق راویانی از اهل سنت و فرقه های مختلف شیعه است تا از ابعاد آسیب های این درگیری ها بکاهد. ازاین رو دایره رجالی او گستردگی زیادی یافته و نمی توان صرفا با استناد به وجود نام کسی در این کتاب، به امامی یا حتی شیعی بودن وی اطمینان یافت.

مجموعه وقف ربع رشیدی مانند دانشگاه بزرگی بود، که در قرن هشتم ه. ق. بدست رشیدالدین فضل الله همدانی وزیر فرزانه پادشاه مغول (ایلخانیان) ساخته شد و با مدیریتی بی بدیل و کارآمد اداره می شد.ربع رشیدی شامل عملکردهای مختلف مذهبی، عرفانی، آموزشی، درمانی و اجتماعی بوده است؛ که برای هر عملکرد فضا و مکان مناسبی طراحی شده و حتی برای اقامت و پذیرایی کارگزاران و معلمین و متعلمین آن محلی معین شده بود.در این تحقیق براساس دقت در محتوای وقفنامه ربع رشیدی و با ساختن فرضیه های متعدد؛ مکان و محل هر یک از عملکردها و فعالیت های ربع رشیدی تعیین گردیده و سرانجام طرحی فرضی براساس داده های دقیق وقفنامه توسط نگارنده ترسیم شده و برای اولین بار به میان گذاشته می شود. طرح فرضی ربع رشیدی نشان می دهد که این موسسه علمی از نظر کالبدی دارای سازمانی منسجم و یکپارچه است و تمام عناصر خدماتی مجموعه در پیرامون هسته  مذهبی و علمی آن تشکیل یافته اند.این طرح تصویری از اندیشه بلند شهر سازی و معماری وزیر فرزانه رشیدالدین فضل الله همدانی می باشد.

نظریة نفی الغرر فی المعاملات تمتلک بعداً واسعاً فی البحوث الفقهیة المعاملیة لدی علماء المسلمین، وتمتدّ إلی مختلف الابواب، ویُستند إلیها فی شتّی الفروع المعاملیة وبشکل مستمر. وربما أمکن القول بأن نفی الغرر هو من إحدی میزات المعاملات الاسلامیة المشروعة، بعد أن اعترفت القوانین الوضعیة صریحاً بعقود الغرر کالرهان والقمار، وهی بعد هذا تعترف بدرجات الغرر الاقل منها.ومما زاد من أهمیة دراسة (الغرر) أن موارده مشتبهة کثیراً بفعل أننا مهما فسّرناه فإننا نجد له درجات مختلفة، توجد الدرجة الادنی أو حتی المتوسطة منها فی معاملات کثیرة مقبولة شرعاً، فیجب إذن التمییز بین کل الموارد.

از دیرباز تا کنون و تا عرصه آخرین تئوری های پیچیده زبان شناسی، بشر در پی یافتن الگویی فراگیر در معناشناسی بوده است؛ الگویی که با اتقان و صحت بتواند به مثابه یک پارادایم در گستره وسیعی از علوم، تاثیرگزار باشد. این چنین الگویی در گلشن راز شبستری وجود دارد و این مقاله ضمن کشف آن، سعی نموده لوازم و مبانی زیرساختی آن را در سه ساحت هستی شناسی، معرفت شناسی و معناشناسی بیان نماید. برخی از این مبانی عبارتند از: اصل تشکیک در عوالم، اصل نظام احسن و تفاوت تجلیلات جلال و جمال، اصل وجود معرفت های حضوری و پیشین، اصل تفکیک مدلول لفظ از مراد لافظ، و امکان مشهود واقع شدن معانی معقول و ... . این الگو می تواند در بهینه سازی تبیین دلالت الفاظ بر معانی باطنی، بی نیاز شدن از ارتکاب به مجاز در تفسیر متون دینی و جدا نمودن حقیقت معنا از امور زاید بر علم معناشناسی، بسیار تاثیرگزار باشد. این الگو به مفاد قاعده وضع الفاظ برای ارواح معانی در اندیشه امام خمینی (ره) نزدیک است که به تعبیر ایشان می تواند کلید اسرار معرفت و باب الابواب فهم رموز زبان قرآن شود.

2. کشف الظنونکشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون مشهورترین و مهم ترین اثر کاتب چلبی و نافع ترین و جامع ترین و مفصل ترین تالیفات تا قرن یازدهم هجری به یکی از زبان های اسلامی در حوزه کتاب شناسی است. در این کتاب، عمدتا آثار عربی و فارسی و ترکی معرفی شده است.کاتب چلبی، از سال 1043 یعنی ایامی که در حلب اقامت داشت، به گرداوری مواد این کتاب پرداخت (ابیاری، ص 405) و بنا بر نوشته خود او در میزان الحق، بخشی از اطلاعات را مستقیما از کتاب هایی به دست آورد که از طریق کتابداران و صحافان در حلب و استانبول از وجود آنها مطلع شده بود و خصوصا از مصنفات ارزشمندی که در خزانه های عمومی دارالسلطنه نگهداری می شد (¬سرکیس، ج 1، ستون 733) چلبی، در این تالیف، طبعا از کتب طبقات و تراجم و نظایر آنها نیز بهره جست. وی حاصل کار را نخست اجمال الفصول و الابواب فی ترتیب العلوم و اسما الکتاب سپس کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون نام داد (یالتقایا، ستون 7) که معمولا از آن به صورت اختصاری کشف الظنون یاد می شود و در عرف کتاب شناسان و کاتبان به اسما الکتب نیز شهرت داشته است. مولف، برای سامان دادن این معجم، بیست سال وقت صرف کرد (¬سرکیس، همانجا) و در سال 1062 هجری تالیف آن به پایان رسانید.

چکیده عربی:الباب السابع من الابواب الثمانیه من علم المعانی یختص بالوصل و الفصل و یعتبر هذا الباب من اهم و اقیم و اوسع ابواب علم المعانی کما ان علماء البلاغه و اللغه العربیه و الفارسیه قد استعملوا موارد مختلفه من هذا العلم من اجل تزیین کلامهم و جعلوه ملاحه کلامهم.الفصل هو الابتعاد عن عوامل العطف التی تربط الکلمات و الجمل بعضها ببعض فی الوقت الذی یجب وجود العطف بین المصطلحات و المفردات و الجمل بشکل ذاتی طبیعی.الوصل هو استعمال اداه ربط بین اصطلاحین او جملتین او اکثر و یکون ذلک فی الجمل و الکلمات التی لا یربطها عطف ذاتی و طبیعی بحاله عدم استعمال عوامل العلق بنتاب الجمله خلل و نقص فی المعنی. چکیده فارسی:هفتمین باب از هشت باب علم معانی، ویژه فصل و وصل است. این باب یکی از ارزنده ترین و گسترده ترین بابهای دانش معانی به شمار می آید که دانشمندان علوم بلاغت در زبان فارسی و عربی با استفاده از موارد گوناگون کاربردی آن، به زیبایی سخن خود افزوده اند و آن را نمک هنرآفرینی خود ساخته اند.فصل آن است که میان دو یا چند واژه یا جمله، ادات ربط و عوامل عطف به کار نرود و این در صورتی است که میان واژه ها یا جمله ها ربط و عطفی ذاتی و طبیعی وجود داشته باشد به گونه ای که نیازی به آوردن عوامل ربط نداشته باشیم. وصل آن است که میان دو یا چند واژه یا جمله، ادات ربط و عوامل عطف به کار رود و این در صورتی است که میان واژه ها یا جمله ها ربط و عطفی ذاتی و طبیعی وجود نداشته باشد؛ به گونه ای که اگر عوامل ربط میان آنها آورده نشود، در مقصود سخن گوینده خلل و نارسایی پیش آید.

چکیده فارسی:پس از تشکیل حکومت توسط رسول اله (ص) مسائل جدیدی مطرح شد که ازجمله آنها نحوه مواجهه و برخورد حکومت اسلامی با غیرمسلمانان بود. در این زمینه سه دیدگاه وجود دارد که اولی بر اصالت جنگ و دومی بر اصالت صلح و آخرین دیدگاه هم جنگ و هم صلح را در شرایطی می پذیرد. طبق این دیدگاه، هم جنگ طلبی افراطی و هم صلح به معنای سازش و استسلام محکوم است و تنها صلحی پذیرفته شده است که با رعایت حقوق متقابل طرفین و شرافتمندانه باشد. این دیدگاه جنگ را برای رفع موانعی مانند فتنه و ظلم تجویز می کند. سیره نبوی هم به خوبی نشانگر آن است که جنگ های آن حضرت جنبه دفاعی داشته و همچنین پیمان های متعدد پیامبر (ص) با غیرمسلمانان (مانند یهودیان مدینه، یهود فدک، حدیبیه) و پیشنهاد صلح به مشرکان در غزوه بدر توسط آن حضرت موید این دیدگاه است. چکیده عربی:توجد و جهات نظر مختلفة بشأن صلة علم الفقه بالحضارة، حیث لایری البعض ای صله فیما بینهما، فی حین یری جمع آخر بان هناک صله و ان کانت قلیله بین الفقه و الحضارة، بینما هناک مجموعة تعد الفقه شرطا اساسیا لایجاد الحضارة. صله الفقه بالحضارة قابلة للبحث من منظارین. وجهه نظر فی اطار النصوص و مصادر الفقه و النظرة الاخری تستند الی النصوص و المصادر الاکمل و التی ربما یمکن تسمیتها بالفقه المطلوب. علی ضوء محور المنظور الاول یتم السعی من خلال مطالعة الکتب، الابواب و القضایا و المواضیع الفقهیه الاثبات بأنه یمکن التحدث بشأن الترابط و الصلة الواضحة و القویة بین التعالیم الفقهیة و بناء الحضارة. بالرغم من أنه لایمکن الزعم بان جمیع الانظمة الاجتماعیة التی تحتاجها الحضارة متواجدة بصورة کامله و جاهزة للتطبیق المثالی فی الفقه الحاضر، الا ان وجود الاطر الاصیلة و الهیکلیة للحضارة فیها لایمکن انکارها. کما تطرق المقال الی ان ایجاد الانظمة عبر الفقه بمثابة خطوة اولی نحو بناء الحضارة هو رهن بتشکیل و تدوین الفقه الحکومی.

چکیده فارسی:درباره نسبت دانش فقه با تمدن دیدگاه های مختلفی وجود دارد، برخی میان این دو نسبتی نمی بینند، گروهی قائل به نسبتی حداقلی بین فقه و تمدن بوده و گروهی فقه را شرط اساسی تمدن سازی قلمداد می کنند. نسبت فقه و تمدن با دو نگاه قابل بررسی است. نگاهی در قلمرو متون و منابع فقه و نگاهی دیگر معطوف به متون و منابع کمال یافته تر، شاید بتوان آن را فقه مطلوب نامید. با محوریت نگاه نخست، کوشیده شده با مروری بر کتاب ها، ابواب و مسائل و موضوعات فقهی اثبات شود، می توان از پیوندی آشکار و استوار بین آموزه های فقهی و تمدن سازی سخن گفت. هرچند نمی توان ادعا کرد همه نظام های اجتماعی مورد نیاز تمدن به صورت کامل و آماده الگوبرداری در فقه فعلی موجود است، اما وجود چارچوب های اصیل و ساختاری تمدن در آن قابل انکار نیست. این نکته که نظام سازی از طریق فقه، به مثابه گام نخست برای تمدن سازی در گرو تشکیل و تدوین فقه حکومتی است نیز مورد بحث قرار گرفته است. چکیده عربی:توجد و جهات نظر مختلفة بشأن صلة علم الفقه بالحضارة، حیث لایری البعض ای صله فیما بینهما، فی حین یری جمع آخر بان هناک صله و ان کانت قلیله بین الفقه و الحضارة، بینما هناک مجموعة تعد الفقه شرطا اساسیا لایجاد الحضارة. صله الفقه بالحضارة قابلة للبحث من منظارین. وجهه نظر فی اطار النصوص و مصادر الفقه و النظرة الاخری تستند الی النصوص و المصادر الاکمل و التی ربما یمکن تسمیتها بالفقه المطلوب. علی ضوء محور المنظور الاول یتم السعی من خلال مطالعة الکتب، الابواب و القضایا و المواضیع الفقهیه الاثبات بأنه یمکن التحدث بشأن الترابط و الصلة الواضحة و القویة بین التعالیم الفقهیة و بناء الحضارة.بالرغم من أنه لایمکن الزعم بان جمیع الانظمة الاجتماعیة التی تحتاجها الحضارة متواجدة بصورة کامله و جاهزة للتطبیق المثالی فی الفقه الحاضر، الا ان وجود الاطر الاصیلة و الهیکلیة للحضارة فیها لایمکن انکارها. کما تطرق المقال الی ان ایجاد الانظمة عبر الفقه بمثابة خطوة اولی نحو بناء الحضارة هو رهن بتشکیل و تدوین الفقه الحکومی.

چکیده فارسی: قاعده لاحرج که برگرفته از آموزه های مختلف دینی (قرآن و سنت) است، یکی از مهم ترین قواعد فقهی به حساب می آید که با فراوانی بسیار زیادی در ابواب مختلف فقهی از طهارات تا دیات بکار رفته است. هرچند فقها این قاعده را در کنار سایر قواعد مرتبط هم چون: قاعده نفی ضرر و ضرار (لاضر و لاضرار)، قاعده اضطرار، قاعده ضرورت (الضرورات تبیح المحظورات) در استنباط احکام شرعی مورد استفاده قرار داده اند؛ اما برای فقه پژوهان این پرسش مطرح است که با توجه به تشابه کاربردهای فقهی آن ها، چه تفاوتی بنیادینی میان آن و دیگر قواعد فقهی مشابه وجود دارد. در این پژوهش بر آن هستیم تا با تحلیل مفهومی کاربردهای حرج در متون فقهی نشان دهیم واژه «حرج» با واژه های ضرورت، ضرر و اضطرار چه تشابه و تفاوت هایی داشته و آیا می توان یکی از آن ها را به مانند اصل برای دیگر واژه ها دانست یا چنین امکانی وجود نداشته بایستی هم چنان هریک را جدای از دیگری معنا کرد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که با وجود تنوع فراوان کاربردهای قاعده لاحرج در متون فقهی، «حرج» مفهومی گسترده تر نسبت به مفهوم ضرر، ضرورت و اضطرار داشته، قواعد فقهی: ضرورت، اضطرار و ضرر از زیرمجموعه های قاعده نفی عسر و حرج خواهند بود. چکیده عربی: قاعدة لاحرج قاعدة مأخوذة من التعالیم المختلفة الدینیة (الکتاب و السنة) و هی احدی القواعد الهامة فی الفقه التی تجری فی الابواب المختلفة فیه من الطهارة الی الدیات. و مع ان الفقهاء یستخدمون هذه القاعدة إلى جنب القواعد الأخرى ذات الصلة مثل قاعدة نفی الضرر و الضرار، قاعدة الاضطرار، قاعدة الضرورة (الضرورات تبیح المحظورات) فی تفسیر الأوامر و الاحکام الدینیة، و لکن لباحثین الفقه یطرح سؤالاً و انه نظرا لتشابه آثارها القانونیة، ما هو الفرق الأساسی بینها و بین القواعد القانونیة الأخرى المماثلة. و نحن فی هذه الدراسة نحقق تطبیقات التحلیل المفهومی فی النصوص القانونیة لکی تظهر التشابهات و الفروق بین کلمة الحرج من جهة و کلمات الضرورة و الضرر و الاضطرار من جهة اخری، و هل یمکن أن یکون واحد منهم مثل الأخرى المذکورة أو لیس یمکن لمثل هذا الاحتمال مجال هناک و یجب علینا ان نفصل کل منفصلة عن الاخری؟ و تبین هذه الدراسة أنه مع وجود مجموعة متنوعة من التطبیقات من الحکم طبقا لقاعدة "لا حرج" فی المتون الدینیة، کان لها مفهوم أوسع بالنسبة الی مفهوم الضرر و الضرورة و الاضطرار، و القواعد الفقهیة الاخری من الضرورة و الاضطرار و الضرر فروع قاعدة نفی العسر و الحرج.