تحاول هذه الدراسة بحث ظاهرة التعدد اللغوی الموجود فی الجزائر والهدف منها بیان التنوع اللغوی واللسانی الذی یتصّف به الواقع الجزائری وعلاقته بالمستوی اللغوی للمتعلم والطفل، مع إبراز الخصائص للتعدد وأسبابه وتجلیاته، وذلک بمنهج وصفی تاریخی یتتبع الظاهرة واصفاً صورها ومجالاتها، حیث أنّ مسألة البحث تقتضی التدلیل علی أثر هذا التعدد فی الجزائر ومحاولة رسم الواقع اللغوی الجزائری المعاش قصد بلوغ بعض النتائج ککیفیة المعالجة للتعدد دون الإضرار بالهویة الوطنیة واللغویة للتعدد الکائن والتأکید علی أنّ اللغة العربیة هی فوق أی تعدد وذلک عن طریق الجمع بین أصل المکانة التی تختص بها لغة الإعجاز التی تمثّل الروح التی تحفظ الهویة وعدم إقصاء التنوع اللغوی الذی یصون تلک الهویة أیضا.

إن من یطلع علی الشعر الجزائری المعاصر، یدرک أن ثمة اصواتاً متمیزةً، لم تجد العنایة لتُصقل، فترسم للجزائر مشهداً شعریاً جزائری الروح، و إن الکتابات التی أخذت تسعی نحو ذلک سعیا حثیثا کثرة، لکی تُسمع القارئ العربی صوت الجزائر الشعری بکل ما فیه من خصوصیة و ابداع و تمیز. أهمیة الموضوع تکمن فی البحث فی التجربة الشعریة الحداثیة الجزائریة، التی تظل تجربة فتیة مقارنة بنظیرتها فی المشرق، مع ذلک أبدت تجاوبا حسنا، إن علی المستوی الفکری، أو الفنی؛، غیر أن نضجها یظل رهن الجهود المکثفة و المکاتفة الملقاة علی عاتق النقاد و الشعراء علی حد سواء؛ و هی بحاجة ماسة الی تکثیف الدراسات النقدیة الجادة، و التی من شأنها انصافها کخطاب شعری له خصوصیته و تمیزه. لقد تغیر شکل نسق الشعر الجزائری، فتنوعت أشکال القصیدة تبعا لتنوع التجارب الشعریة و تعددها، فتوصلنا فی بحثنا إلی أن الکثیر من الشعراء کتبوا علی الشکل الحر، و اتجه البعض الآخر الی کتابة قصیدة النثر باعتبارها نسقا جدیدا مغایرا، و من خلال هذه النماذج الذی اخترناها من الشعر الجدیدی بشقیه التفعیلة و النثری؛ لشعراء جزائریین من مستویات و أزمنة مختلفة؛ وجدنا أنهم حاولوا أن یحققوا حداثة علی مستوی الشکل و المضمون، محاولین تطویر الخطاب الشعری بالبحث المستمر عن الاشکال و الرؤی الأکثر تعبیرا عن الواقع الذی تعیشه البلاد، و مع التراکم الکمی و الکیفی لما کتبه الشعراء الجزائریون لیومنا هذا؛ لم یخرجوا عن السائد الشعری فی الوطن العربی.

لوسائل الإعلام دور حیاتی فی بناء المجتمع المسلم المعاصر، فهی شریک إستراتیجی فی بثّ الوعی ونشر القیم الإسلامیة، ومن هذا المنطلق تبرز أهمّیة استثمار هذه الوسیلة الفعالة لصالح توعیة المجتمع. وتعدّ اللغة العربیة واحدة من أهمّ القضایا التی أضحت تطرح بحدّة فی العالم العربی ـ بالنظر للوهن الّذی أصابها ـ لاسیما فی ظلّ العولمة وتداعیاتها علی المجتمعات العربیة. ومن ثمّ کان لابدّ من استغلال أمثل لوسائل الإعلام لأجل تدارک هذا الضعف وإنقاذ العربیة من کلّ ما یواجهها من تحدّیات.وعلیه فیهدف البحث بالمنهج الوصفی ـ التحلیلی إلی متابعة وتحلیل دور وسائل الإعلام الجزائریة فی ترقیة ونشر اللغة العربیة وأهمّ الصعوبات الّتی تعترضها انطلاقاً من ماضی الجزائر وحاضرها الثقافی.وقد استخدمنا فی هذه الدراسة مجموع بیانات ومعلومات تمکّننا من تحلیل الظاهرة وإخضاعها للدراسة الدقیقة. ولأجل جمع هذه البیانات استعنّا باستبیانات وقمنا بمقابلات مع فئات مختلفة من المجتمع کما أجرینا سبراً للآراء. أمّا مجتمع الدراسة فیختلف باختلاف الأدوات المستعملة؛ حیث شملت المقابلات نخبة من الإعلامیین والمثقفین (أساتذة، طلبة وإطارات) کما شملت مجموعة من المستمعین غیر المثقفین. أمّا الاستبیانات فقد وجّهناها للعاملین بالمحطّة الإذاعیة لولایة تلمسان؛ 1ـ قسم الإدارة والإشهار 2ـ قسم الأخبار 3ـ قسم الإنتاج.وقد مکّننا البحث من الوقوف عند واقع اللغة العربیة فی الجزائر، ودور الإعلام المحدود فی نشرها. واقع یؤکّد أن اللغة العربیة تعیش أزمة حقیقیة، ما یستدعی التفکیر الجدی فی آلیات عملیة للنهوض بها، وکذا استغلال الرسالة الإعلامیة بما یخدمها ویساهم فی الارتقاء بها.

سه گانه الجزایر (شامل سه رمان الدار الکبیره، الحریق و النول) اثر محمد دیب، نویسنده مشهور الجزایری، یکی از شاخص ترین آثار ادبیات معاصر الجزایر است که تصویری عینی و متکثر از وضعیت این کشور در سال های منتهی به استقلال ارایه داده است. محمد دیب در هر یک از این سه رمان بر یکی از ابعاد زندگی مردم الجزایر انگشت نهاده و پیامدهای استعمار را به ترتیب در زندگی روزمره شهری، روستایی و بخش صنعت به تصویر کشیده است. پژوهش پیش رو، برمبنای مفروضات و محورهای اصلی نظریه و نقد پسااستعماری، مهم ترین سازمایه های پسااستعماری این سه رمان را استخراج و واکاوی کرده و درصدد پاسخ به این پرسش برآمده که مولفه های پسااستعماری در این سه رمان چگونه و با چه سازوکارهای ادبی تبلور یافته است. این سازمایه ها عبارت اند از: گسست روایت و تاثیر آن بر بازنمایی فضای استعماری و پسااستعماری، تقویت رابطه ارباب/برده در سایه استعمار فرانسه، ترسیم پیامدهای سیاست های دوگانه استعماری بر جامعه الجزایری، مقاومت و نژادپرستی درونی شده. دستاورد اصلی این پژوهش این است که رمان های سه گانه مزبور با روایتی گسسته و منقطع و با ارایه تصویری عینی از بخش های مختلف جامعه الجزایر در آخرین سال های حضور فرانسه در این کشور، رسالت پوشالی استعمار مبنی بر اهدای تمدن و نوزایی به الجزایر را به چالش گرفته، و ماهیت حقیقی استعمار را برای خوانندگان فاش کرده است.

فرایند تسلط عثمانی بر الجزایر، محصول تجاوزگری اسپانیایی ها در قرن شانزدهم به سواحل این سرزمین بود؛ از این رو امیرنشین الجزیره به منظور بیرون راندن اسپانیایی ها، از برادران مشهور بارباروس استمداد کرد. خیرالدین بارباروس با کمک ارتش ینی چری در سال 1529م. الجزیره را فتح کرد و با حمایتی که از سلطان عثمانی دریافت کرده بودند، الجزائر را به صورت یک پایگاه نظامی درآورده و با اقتدار بر نواحی شرقی مدیترانه مسلط شدند. آنها غنائم فراوانی از طریق راهزنی دریایی به دست می آوردند. اما در قرن هفدهم با اعطای امتیازات کاپیتولاسیون به اروپائیان توسط عثمانی، درآمدهای کلان ناشی از غارت کشتی های تجاری اروپایی که بر اساس معاهده ی کاپیتولاسیون منع شده بود، متوقف شد و مهم ترین منبع درآمد الجزائر دچار مشکل گردید. پیامد این کاهش درآمد، از یکسو کمبود مواجب سپاه بود که موجب شورش لشکریان می شد و از سوی دیگر، فشار بیشتر برای اخذ مالیات از مردم بود که آن نیز موجب شورش قبایل محلی می شد؛ این روند در کنار عوامل دیگر به ضعف روز افزون الجزائر منجر شد و سرانجام در 1830م. الجزائر اشغال شد. در این مقاله روند تحقق این عامل به عنوان یکی از عوامل زوال الجزائر بررسی شده است.

احساس گرایی، تخیّل و رؤیاپردازی، درون نگری، غم گرایی، عشق و فردگرایی را می توان مبانیِ اساسیِ رمانتیسم به شمار آورد. حال اگر نویسنده ای رمانتیک با ویژگی هایی که ذکر شد بخواهد به محیط، اجتماع، ملّت، میهن، مردم و مقولاتی از این قبیل توجّه نشان دهد، شاخه ای از رمانتیسم با نام رمانتیسمِ اجتماعی شکل خواهد گرفت. ادبیّات عربی به عنوان یکی از حوزه های پویا در عرصۀ ادبیّات جهان، همواره شاهد تغییرات متنوّعی در طول دوره های مختلف بوده است. در دورۀ معاصر نیز، پابه پای تحوّلات جهانی هرچند با تأخیر، پذیرای آموزه های مکتب رمانتیسم شد. مؤلفه های رمانتیسم در راستای بیان مضامین اجتماعی در ادبیّات داستانی تا امروزه ادامه داشته است تا جایی که نویسنده ای چون احلام مستغانمی را باید به حقّ یکی از سرآمدان این مکتب ادبی دانست. «ذاکرة الجسد» یکی از موفّق ترین آثار داستانی این نویسندۀ زن الجزائری است. این پژوهش با روشی تحلیل محتوا به بررسی و تحلیل دقیقِ مؤلفه های رمانتیسم اجتماعی در رمان «ذاکرة الجسد» پرداخته است. مستغانمی با استفاده از چهارچوب رمانتیسم و با به کارگیری شیوه های زبانی هوشمندانه توانسته است دردها و دغدغدغه های اجتماعی خود و جامعه را به عنوان یک روشنفکرِ معاصر به مخاطب ارائه دهد. او در رمان «ذاکرة الجسد»، ملّی گرایی، مسائل اجتماعی-سیاسی، نابرابری، فسادِ دستگاه سیاسی حاکم بر الجزائر، فقرِ اقتصادی و فرهنگیِ موجود در جامعه، سرخوردگی از انقلابِ استقلال طلبانۀ الجزائر و امید نداشتن به نسلِ بعد از انقلاب را با تصاویر و توصیف هایی عاشقانه و غنایی به تصویر می کشد و از آن جا که همۀ این مؤلفه ها را در سیر روایی عاشقانه ای به خواننده القاء می کند، می توان ذاکرة الجسد را نمونه ای عالی از تلفیق احساس و اجتماع به حساب آورد.

شیخ رمان نویسی الجزائر، «طاهر وطار» از جمله نویسندگان معاصر است که می توان الجزائر را با تمام فرازها و نشیبهایش در همه نوشته هایش دید. رمان «الزلزال» از رمانهای مشهور اوست که در آن به مساله «قانون اصلاحات ارضی» 1971 در الجزائر اشاره می کند. این رمان به نوعی بیان کننده اندیشه ها و دیدگاه های «وطار» است، زیرا که وی به سوسیالیسم به عنوان راه چاره ای برای درد و رنجهای الجزائر معتقد بود. جهان بینی پنهان اثر در ستایش اشتراکی بودن و بیزاری از فئودالها و اشراف بورژوا (طبقات سرمایه داران استثمارگر) است که باعث گونه ای رویارویی متناقض بین رخدادها و مکان های شهر و ضد قهرمان داستان شده که برخاسته از برخورد ضرورت بین اردوگاه دهقانان با فئودالها و اشراف بورژوا است. رمان «الزلزال» رمان پیکار گفتمان طبقات است. این پژوهش با دیدگاه جامعه شناسی «گلدمن» بررسی می شود که به دنبال پیوندهای ساختاری بین اثر ادبی و جهان بینی نویسنده است. لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

هذه المقالة محاولة لدراسة الزمن فی روایة "ذاکرة الجسد لأحلام مستغانمی" وذلک علی ضوء زمن القصة والسرد اعتباراً من اللغة بوظائفها. فیتطرق البحث إلی تبیین کیفیة تحویر الکاتبة الزمن شکلا دائریا وتناسبه بالخطاب تمثیلاً بتاریخ الجزائر المعاصر، وإلی تتبّع توافق التقنیات الزمنیة بالسرد خطابا. توصّل البحثُ إلی أنّ زمن الروایة رغم اللاترتیب فی سرد الأحداث یفضی إلی تناسب التقنیات الزمنیة والسرد وأنّ الزمن یوجّه خطابَ الکاتبة مما یکمن فیه طیات تُجسّد تاریخ الجزائر المعاصرة لأنّه بات واضحا أنّ "أحلام مستغانمی" تناولت أیدیولوجیات تاریخ الجزائر المعاصر. فحوّرت الکاتبة ترتیب أحداث السرد علی الخط الدائری باعتمادها علی تیار الوعی بتقنیاته وانطلاقا من الوظائف اللغویة مانحةً إلی القارئ شعور قراءة السرد، وذلک عندما یتواجد القارئ فی أحداث السرد أثناء القراءة یتناغم تناغما شعوریا مع السرد، مُؤولا الأحداث إلی الخطاب الکامن فی الزمن، مرتّباً أحداث السرد ترتیبا خطیا من تلقاء نفسه.

یهدف هذا البحث إلی قراءة النص الشعری الجزائری المعاصر؛ باعتباره نصاً أعید فیه انتاج الحدث التاریخی( ثورة التحریر ) فنّیاً بدرجة عالیة من الوعی؛ ممّا یعنی أن الشاعر عزالدین میهوبی تمثّل الحدث التاریخی فأعاد صناعة سیاقه باعتباره جوهر التجربة الشعریة، و من ثمّ تهیّأ له انتاج النص الشعری بصفته الوجه الثانی للعملة- علی مذهب دو بوغراند-. و فی انصهار الراهن بالماضی تتجلی التجربة الشعریة ضرباً من البحث عن الذات. فی هذا الاطار یتنزّل هذا البحث دراسةً فی حیثیات النص الشعری المعاصر سیاقاً تشکیلاً، و ما ینجم عن ذلک من میلاد قیم نصیة / جمالیة یعیش فیها الحدث التاریخی حالةً من البعْث، فاذا کانت الممارسة النقدیة اعادةَ انتاج النص من زاویة المتلقی، فانّ دراسة أدب الثورة- بأی منهج شئنا- هی من زاویةٍ تحیینٌ لهذه النصوص بمضامینها، و من زاویةٍ ثانیة إسهامٌ فی إعادة إنتاج التاریخ أو علی الأقل قراءة تفاعلیة مع التاریخ الذی یظل الانسان جزءا منه من منظور ثقافی و أنثروبولوجی. یضطلع الحدث التاریخی- بصفته تجربة أدبیة/ شعریة- بأداء وظیفة جمالیة، یبلغ فیها المعیار درجة عالیة من الهیمنة، و یرجع السبب فی هیمنة المعیار إلی اضطلاع الشاعر بدور المرید / المحبّ للحدث التاریخی، و إلی کلّ ما یجسّده هذا الحدث من أیقونة مکانیة، أو شخصیة تاریخیة، أو معرکة.

طلاق حقی است که شارع مقدس تحت اقتدار زوج قرار داده است. لیکن اعمال آن باید در راستای غرض مقصوده شارع و برای دستیابی به مصلحت مشروع و متناسب باشد؛ در غیر این صورت زمینه تحقق طلاق خودسرانه مهیا می گردد. در نظام حقوقی ایران به نهاد طلاق خودسرانه و معیارهای آن عنایت لازم نشده است، در حالی که پیش بینی این نهاد و شناسایی معیارهای آن با توجه به آثار حقوقی مترتب برآن، از جمله اجرت المثل ایام زوجیت؛ نحله؛ تنصیف دارایی و جبران خسارت ضرورت دارد. از سویی دیگر در کنترل اراده مستبدانه مرد نقش بسزایی خواهد داشت. یافته های پژوهش، بیانگراین است که علی رغم سکوت نظام حقوقی ایران؛ با مطالعه درآیات قرآن؛ روایات؛ فتاوی فقها معلوم می گردد که، معیارهای قصد اضرار؛ فقد مصلحت مشروع؛ عدم تناسب مصلحت ذی حق و ضرردیگری؛ تعارض با غرض شارع و مخالفت با عرف به عنوان معیارهای شناسایی نهاد طلاق خودسرانه قابل استنتاج است. به موجب ماده 7 قانون مدنی عراق سه معیار قصد اضرار؛ فقد مصلحت مشروع و عدم تناسب بین مصلحت و مفسده به عنوان ضابطه تشخیص خودسری در استفاده از حق پیش بینی شده است. مقنن الجزائری در قانون مدنی، معیارهای شخصی که مربوط به قصد و نیت درونی است و معیار موضوعی که مبتنی بر عدم تعادل بین مصلحت کسب شده و ضرر وارد به دیگری است را به عنوان ملاک های تمییز سوءاستفاده از حق پیش بینی نموده است. در عمل قضات در تشخیص طلاق خودسرانه از غیر آن، بر اساس ضابطه های پیش گفته رای صادر می نمایند.