چکیده فارسی: مقتل الحسین موجود در کتاب الهدایة الکبری از مقاتل قدیمی شیعی است که در قرن چهارم نوشته شده است. بخشی از احادیث این کتاب، از روایاتی است که دستاویز کتب غالیانه ای شد که از قرن دهم به بعد رواج یافت و بر افکار شیعه در سده های بعد تأثیر گذاشت. خصیبی پنج روایت مفصل نقل کرده که اگرچه در قالب یک مقتل جامع نمی گنجد بیشتر بیانگر تصرف بی قید و شرط امام در نظام هستی و نیز علم غیب نامحدود و مطلق ایشان است. روایات او در مورد امام حسین (ع) و روز عاشورا ضمن اینکه دارای اضطراب متنی است، در برخی موارد با وقایع مسلّم تاریخی ناسازگاری دارد و در مواردی نیز بر شأن امام معصوم (ع) خدشه­ وارد کرده است. مقتل او در برخی از مطالبِ مربوط به جریان عاشورا، مخاطب را در موطن تأمل و تردید می افکند و حتی در برخی موارد، شیعه را متأثر از اعتقاداتی خاص معرفی می کند، تا جایی که برخی از معاندان بر همین اساس، شیعیان را پیرو عقاید خرافی و بدون مبنا دانسته اند. این مقاله می کوشد با بررسی جامع تک تک گزاره های این کتاب به برخی از این هجمه های تحریفی اشاره کند و نیز مطالب تاریخی و روایی آن را ­ که عمده ترین مباحث مورد تردید و دقت در این مقتل است مورد ارزیابی قرار دهد. چکیده عربی: مقتل الحسین الموجود فی کتاب الهدایة الکبرى من المقاتل الشیعیة القدیمة، وقد کتب فی القرن الرابع. قسم من الأحادیث الواردة فی هذا الکتاب، من الروایات التی تمسکت بها کتب الغُلاة وراجت منذ القرن العاشر فصاعداً، وترکت تأثیراً على أفکار الشیعة فی القرون التالیة. وقد نقل الخصیبی خمس روایات مفصلة وإن کانت لا تستوعب فی اطار مقتل جامع أکثر ما تشیر الى تصرّف الإمام فی نظام الوجود دون قید أو شرط، وکذلک علمه المطلق بالغیب. روایاته حول الإمام الحسین (ع) ویوم عاشوراء یکتنفها اضطراب فی المتن، کما أن بعض مواردها لا تنسجم مع الوقائع التاریخیة المسلّم بها، وفی موارد اخرى فیها مساس بشأن الإمام المعصوم (ع). بعض الامور التی وردت فی هذا المقتل حول حادثة عاشوراء، یدفع المتلقی الى الشک والتردد، وحتى انه فی بعض المواطن یوحی وکأن المذهب الشیعی متأثر باعتقادات معیّنة، الى درجة جعلت بعض خصوم الشیعة یتهمونهم باعتناق معتقدات خرافیة لیس لها أساس. یحاول هذا البحث من خلال تقصّی کلّ واحد من الأخبار والأحادیث الواردة فی هذ الکتاب، الإشارة الى قسم من هذه الهجمات التحریفیة، مع تقییم ما فیه من مواضیع تاریخیة وروائیة وهی تؤلف معظم ما ورد فی هذا المقتل من مباحث مثیرة للشک.

المعجزة للأنبیاء والکرامات للأئمة عمل یقوم علی عنصری العلم والقدرة. المعجزة علم خارق للقوانین الطبیعیة من دون أن یتعارض مع العلاقات السببیة والعلیة فی نظام الخلق وعلامة ظاهرة لإثبات نبوّة الأنبیاء وإمامة الأئمة×؛ وتسمی الکرامات بالمعجزة فی بعض الأحیان. وقد روی علماء الشیعة منذ القدم الکثیر من کرامات الأئمة التی ترکت أثراً بالغاً علی الأدب الشیعی. لکن بما أنّ بعضها لم یکن یتماشی مع القضایا التاریخیة، فقد أحدثت بعض الخلافات. تسعی هذه الدراسة أن تسلّط الضوء علی معجزات الإمام الحسن العسکری من أقدم مصادر الشیعة الأساسیة، عبر المنهجیة التاریخیة ودراسة الوثائق الموثوقة. کما اعتمدت الدراسة المنهج الوصفی التحلیلی الذی یعتمد علی الوثائق التاریخیة، لمعرفة شخصیة الرواة وأن تلقی الضوء علی التیارات الفکریة للرواة من أجل التقرب إلی واقع الأحداث وحقیقة الوقائع. وقد أظهرت الدراسة أنّ معظم أخبار الکلینی (م. 329ق) والخصیبی (م. 358م) الواردة عن حیاة الإمام العسکری× تختص بمعجزات هذا الإمام. وعلی الرغم من أنّ الکلینی والخصیبی کانا معاصرین واتفقا علی المعجزات المذکورة عن الإمام، إلّا أنّ الأخبار الواردة عن الرواة والروایات کانت مختلفة مع بعضها.

چکیده فارسی: «برهان رب» از موضوعات مطرح در قصه حضرت یوسف× و یکی از عبارت های مورد مناقشه در قرآن کریم است که مفسران، اظهارنظرهای گوناگونی درباره آن ارائه داده اند. برخی از مفسران مشاهده ناظر بیرونی را به عنوان «برهان رب» دانسته اند که برگرفته از روایات مجعول و دور از شأن مقام نبوت و عصمت حضرت یوسف× است. دیگر مفسران امداد غیبی، مشاهده جمال الهی و عصمت را به عنوان «برهان رب» معرفی کرده اند. از میان نظرهای متعدد ارائه شده، این نظرها پرتکرارترین و قابله عرضه ترین آنهاست؛ پژوهش حاضر در صدد است تا «عصمت» به عنوان مهمترین نظر مطرح شده از سوی اکثر مفسران خاصه را به تفصیل مورد نقد و بررسی قرار دهد. بر این پایه با استفاده از شواهد و قرائن عقلی و نقلی، ادله ی دیدگاه های بالا ناکافی هستند و «برهان رب» نور هدایت و توفیق است. (چکیده عربی: «برهان الرب» من القضایا التی طرحت فی قصة النبی یوسف× وهی إحدی العبارات المتنازع علیها فی القرآن الکریم والتی أعطی المفسرون آراء مختلفة حول هذا الموضوع. فاعتبر بعض المفسرین ملاحظة المراقب الخارجی "برهان الرب" المستمد من التقالید الباطلة والبعیدة عن کرامة النبوة وعصمة النبی یوسف× والآخرون عرفوا الامدادات الغیبیة وملاحظة الجمال الإلهی والعصمة علی أنها "برهان الرب". من بین العدید من الآراء المقدمة وهذه الآراء هی الأکثر تکرارا والأکثر عرضا علی نطاق واسع. یهدف البحث الحالی إلی تحلیل "العصمة" بالتفصیل کأهم رأی طرحه معظم المفسرین. وعلیه فإن البراهین العقلیة والنقلیة لا تکفی البراهین المتقدمة، و "برهان الرب" نور الهدی والنجاح. )

اخلاص از فضائل برجسته ی اخلاقی انسان در ادیان یهود و اسلام است که خواجه عبدالله انصاری (396-481 ق) عارف مسلمان در منازل السائرین و بحیی بن پقوده عارف یهودی معاصر وی در الهدایة الی فرائض القلوب آن را از جمله ابواب سلوکی قرار داده اند. یافته های این پژوهش که بر پایه ی مطالعات کتابخانه ای و با روش توصیفی - تحلیلی صورت پذیرفته نشان می دهد که این دو عارف با وجود اشتراک در تعریف اخلاص، در بیان جزئیات اختلاف دارند. خواجه اخلاص را بیست و چهارمین منزل از منازل یک صدگانه ی سلوکی به سوی توحید قرارداده، اما ابن پقوده آن را باب پنجم از ابواب ده گانه به محبت الهی معرفی کرده است. خواجه که بنیان سلوکی خود در منازل السائرین را بر کتاب و نقل استوار نموده، در بیان مختصر خود آخرین درجه ی اخلاص را بر اساس درجات سه گانه ی سالکان رهایی عمل می داند، اما بحیی در قالب بیانی مبسوط و متأثر از منابع اسلامی، با تأکید بر استفاده از سه منبع عقل، کتاب و نقل، حصول کمال اخلاص را نتیجه ی پیمودن ده مرحله دانسته و به طور مفصّل به آسیب شناسی عمل خالصانه می پردازد.

تشیع در عصر صفوی در عرصه های ادب و هنر نمود و بروز فراوانی پیدا کرد. برخی از نویسندگان این عصر در تالیفات خود از تعصبات مذهبی و کلامی دور نماندند. یکی از آنها بایزید ثانی مدون رساله روضه العارفین است. این اثر رونویسی از چند اثر عرفانی بخصوص مصباح الهدایه است. شباهت ها و رونویسی های این اثر با مصباح الهدایه هم در بخش ساختاری و هم در بخش محتوایی نمود یافته؛ اما بایزید بخش هایی را نیز به دلیل تعصبات مذهبی، کلامی و فرهنگی حذف کرده است. بارزترین نمود تعصبات بسطامی تعصبات کلامی اوست تا آنجا که وی به دلیل اینکه عقاید کلامی کاشانی را قبول نداشته، در هیچ کجا به نام کاشانی و اثرش اشاره نکرده است. بسطامی همچنین نام خلفای سه گانه و نیز نام عرفای سنی مذهبی را که صاحب تالیف بوده اند و نیز نام زنان عارف را حذف کرده است. تحقیق حاضر نشان می دهد که از طرفی جریان عرفان ایرانی-اسلامی در مسیری قرار گرفت که هرچه به پایان درخشش آن نزدیک می شویم آثار عرفانی که تجربه و تحقیق لازمه اصلی تالیف آنهاست، جای خود را به آثار تقلیدی دادند و عرفا نیز از اصل امانتداری دور شدند. از طرف دیگر همین تقلید و ناحفاظی در امانت در بی رنگ شدن عرفان و دور شدن آن از اصل و سرچشمه این جریان و در نتیجه کم فروغ شدن آن بی تاثیر نبوده است.

من المواضیع المطروحة فی الفقه السیاسی الإسلامی، والذی یعتبر هدفاً قرآنیاً، هو موضوع المحاربین. وفی هذا السیاق، یعتبر أنموذج سلوک الأئمّة المعصومین (ع) والذین یعتبرون المفسّرین الحقیقیین للقرآن الکریم، من أفضل المعاییر فی إطار هذه المواجهة. کان الإمام علی (ع) فی مواجهة المحاربین خلال خلافته التی إستمرّت خمس سنوات. کان المحاربون فی زمن أمیر المؤمنین (ع) ینقسمون إلی ثلاث مجموعات؛ الناکثین والقاسطین والمارقین، وکان أمیر المؤمنین (ع) یجد لزاماً علی نفسه مکوّنات محدّدة فی موضوع المواجهة مع هذه المجموعات الثلاثة. تسعی هذه المقالة للإجابة علی هذا التساؤل والذی مفاده، هل الإمام علی (ع) فی مواجهته لهذه المجموعات الثلاثة کان لدیه أسلوب واحد أو أنّ أسلوبه کان وفقاً للظروف واختلاف الأفراد، وذلک عن طریق تجمیع النصوص وتحلیلها بهدف توضیح أسلوب الإمام (ع) فی مواجهته للمحاربین.

امروزه در جهان اسلام، بسیاری معمولاً بعد چهارم رایج را، یعنی این که هرکدام از زمان ها و امور زمانی گذشته و آینده ثابت در جای خود قرار دارند، به ملاصدرا نسبت می دهند و در آثار او ریشه یابی می کنند؛ ولی پژوهش حاضر نشان خواهد داد او از بعد چهار پیشینیان عدول کرده است. او گرچه در شرح الهدایة الاثیریة به تلخیص و به نوعی تکرار بعضی از نکات میرداماد پرداخته است، به جز شرح الهدایة در سایر آثار خود به بعد چهار رایج نپرداخته و هیچ عبارت صریحی به سود بعد چهار به کار نبرده است تا بتوانیم چهاربعدگروی را به او نسبت دهیم؛ حتی این که امروزه در ریشه یابی بعد چهار رایج کنونی معمولاً بی درنگ به حرکت جوهری صدرا و تعبیر «امتداد» درمورد طبیعت های جسمانی پای می فشرند نیز هیچ ارتباطی به بعد چهار رایج کنونی ندارد؛ بلکه قرائن نشان می دهد ملاصدرا، به جز شرح الهدایة، در سایر آثار خود از بعد چهار پیشینیان عدول کرده است؛ بنابراین، این پژوهش در ادامه خواهد کوشید این عدول را بررسی کند.

طریقت نامه خواجه عماد الدین فقیه کمانی عارف و شاعر نامدار قرن هشتم را مصباح الهدایه منظوم نامیده اند، اما به دلیل حذف قسمت های مهمی از بحث های عرفانی و کلامی مصباح الهدایة ، تغییر فصول و ابواب کتاب، تغییر ترتیب و نظم مطالب، سرودن اشغال انتقادی و اجتماعی، دعاها و مناجات ها، بازتاب احساسات و عواطف عاشقانه و عرفانی شاعر، مدح و ستایش اهل بیت، آوردن داستان ها و روایات گوناگون و بیان تجربیات عرفانی سراینده باید آن را منظومه مستقلی به حساب آورد و مصباح الهدایة را یکی از منابع و ماخذ مهم این منظومه دانست.

چکیده فارسی:«هدایت» و «ضلالت» از سوی خدا از جمله مباحث توحید افعالی است. هدایت منسوب به خداوند چند گونه است که از جمله آن ها هدایت تکوینی است که شامل همه موجودات می شود و هدایت تشریعی که ضد ندارد (اضلال)؛ زیرا هیچ گاه خداوند حکیم با وضع قوانین، موجبات گمراهی بندگان را فراهم نمی کند.در مقابل هدایت تکوینی خدا، اضلال تکوینی است، که به معنای اضلال کیفری محقق می شود، نه ابتدایی و بدوی.شبهه چرایی اضلال از سوی خدا، پاسخ هایی را می طلبد که در آن ها از زاویه های مختلف، حقیقت اضلال تبیین شده است: فعل ازاغه همان اضلال است، سقوط از آسمان توحید به دلیل شرک، به خود وانهاده شدن به دلیل طغیان، شرح صدر در کفر به دلیل ارتداد، طبع و مهر بر قلب به دلیل نقض میثاق و قتل انبیا، عدم تلاش انسان برای رشد معنوی و پرهیز از اعتصام به خدا، همگی عبارت اخرای اضلال از جانب خداست که به شکل های مختلف و دلایل گوناگون شرح داده شده است. چکیده عربی:الهدایة أو الاضلال من قبل الله، من المباحث التی تدخل فی اطار التوحید الأفعالی. و الهدایة التی تنسب الی الله تقسم الی عدة أنواع، منها الهدایة التکوینیة و هی تشمل جمیع الموجودات، و الهدایة التشریعیة التی هی علی الضد من الإضلال؛ و ذلک لأن الله الحکیم تبارک و تعالی لایشرع الأحکام التی تؤدی إلی ضلال العباد.و فی مقابل الهدایة التکوینیة، هناک الإضلال التکوینی، الذی یتحقق بمعنی الإضلال الجزائی، و لیس الذی یأتی ابتداء.إن شبهة الاضلال الإلهی تثیر تساؤلا یتطلب الإجابة. و هذه الإجابة تسلط الضوء علی مختلف الزوایا لکی تبین حقیقة الإضلال: إن فعل الإزاغة هو الاضلال، و السقوط من سماء التوحید بسبب الشرک، و من یکله الله الی نفسه بسبب الطغیان، و شرح الصدر علی الکفر بسبب الردة، و الطبع و الختم علی القلب بسبب نقض المیثاق و قتل الأنبیاء، و عدم السعی نحو الکمال المعنوی و الامتناع عن الاعتصام بحبل الله، کلها تعبیر آخر عن الإضلال من الله، و قد شرحت بصور مختلفة و أدلة شتی.