با بررسی لغوی واژگان اسوه و امام، مفاهیم قصد، توجه، پیشوایی، راهنما، شاخص و... به دست می آید. مفهوم امامت در دیدگاه کلامی آن «ریاست عامه در امور دین و دنیا بر همه مکلفین بر سبیل جانشینی پیامبر" تعریف شده است و در فرهنگ شیعی، امام همه مقامات پیامبر (ص) به جز مقام نبوت را با ویژگیهای: عصمت، علم خدادادی و انتصاب الاهی دارد.انسانها به دلایل مختلف؛ به مقتضای فطرت خویش الگو طلب و الگوپذیرند و در قرآن نیز به نقش الگوپذیری در تربیت تاکید شده است. از بررسی واژه قرآنی اسوه ـ که سه بار با صفت حسنه ذکر شده است ـ اسوه بودن پیامبر (ص) در تمام شوون هدایتی مشخص می شود.ضرورت اسوه بودن امام معصوم (ع) برای هدایت بشر با توجه به ویژگیهای امام با دلایلی تبیین و با استناد به روایات و متون ادعیه و زیارات، الفاظ متفاوت و شکلهای متفاوت اسوه بودن امامان معصوم (ع) توضیح داده شده است.

امت، کلان ترین نظام اجتماعی و تمدنی قرآنی است. عبارت «اُمَّهً وَسَطا» در قرآن کریم(بقره: 143) افراد محدودی را مخاطب قرار داده است. خطاب ویژۀ این آیه در کنار دعوت عمومی قرآن مبنی بر تبعیت از ملت حنیف ابراهیمی در آیۀ «فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفا»(آل عمران: 95)، این سؤال را ایجاد کرده است که جایگاه پیامبر خاتم(ص) و پیروان آن حضرت در کنار سایر پیروان ملت حنیف ابراهیمی در نظام تمدنی امت، چگونه تبیین شده است. هدف: هدف پژوهش حاضر، شناسایی مصادیق و ارتباط «امت وسط» و پیروان «ملت حنیف» در نظام قرآنی تمدنی «امت» بود. روش: با روش توصیفی- تحلیلی، پس از مفهوم شناسی و مصداق یابی «أُمَّهً وَسَطا» و پیروان «ملت حنیف»، ارتباط تمدنی «امت وسط» با «ملت حنیف» پژوهش شده است. یافته ها: انسانهایی که به ندای فطرت حق گرای خویش گوش می دهند، پیروان ملت حنیف ابراهیمی اند و امت را تشکیل می دهند. نتیجه گیری: اهل بیت(ع) و کارگزاران ایشان در جایگاه «امت وسط»، مردم را هدایت می کنند. امت وسط، «خَیْرَ أُمَّه» هستند که با دو ویژگی «یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُون‏» در قرآن کریم معرفی شده اند.

در غالب آثار و متون سیاسی، همواره بر تفاوت و اختلاف معنایی میان دو واژه «امت» و «ملت» تاکید و اشاره می شود. مطابق دیدگاه رایج، معیار اصلی در تعریف واژه امت عبارت از جنبه اعتقادی و مذهبی آن بوده و مولفه ها و ویژگیهای جغرافیایی نظیر «سرزمین، جمعیت، حکومت» و نظایر آن برای این واژه در نظر گرفته نمی شود. بلکه به نحوی از معنای فرا سرزمینی در مورد واژه مذکور یاد می گردد. در حالی که مفهوم واژه ملت منطبق بر نگرشی مکان گرایانه قلمداد شده و آن را شامل گروه های انسانی فارغ از اعتقادات مشترک، و ساکن در سرزمینی معین با حکومت، تاریخ و آداب و رسوم مشترک به حساب می آورند. در این نوشته، برغم تصور رایج، بر این موضوع تاکید گردیده است که، واژه امت مفهومی دو وجهی بشمار می آید که همزمان هم واجد ویژگیهای مکانی و سرزمینی است و هم دارای ویژگیهای فراسرزمینی. از اینرو، در تفسیر مکان گرایانه می توان دو واژه امت و ملت را کاملا معادل و مرادف با یکدیگر به حساب آورد.

تعیین یک مرکزیت دینی و برگزیدن و تربیت امّتی منسجم را می توان هدف اغلب بلکه تمام ادیان گذشته دانست. ما این موضوع در مورد «آیین» و «امت اسلام» شکل کامل تری یافته و خدایی که منشأ «عدل» و «حق» و «وسطیّت» است، «مرکزیّت»ی را به نام مادرِ شهرها یا «ام ّالقری» معیّن کرده است. همو انسانی را که «حقگرا» و «تسلیم» امر وی و نیز دعوت کننده به سوی «ملّت» و «آیین حنیف فطرت» و دور از افراط و تفریطِ راست و چپ است، فرمان داده است تا در مادرِ شهرها و «ام ّالقرا»ی مورد اشاره، «بیت»ی را برای او بسازد و آن را تطهیر و تقدیس کند تا در کنار همین «بیت»، پیامبر اعظم(ص) با «شریعت خاتم» ظهور کند و با تعلیم و تربیت خود، «امّت وسط» را پدید آورد. «بیت» مورد اشاره که خود در مرکزیت مادرِ شهرها قرار گرفته است، حائز شرایط ویژه ای از جمله اولویت و تقدّم دیرینه، ملجأ امن بشر در طول تاریخ، طهارت ظاهری و باطنی و محل آخرین بخش از تاریخ آیینی و ظهور منجی موعود است. «امّت وسط»، به برکت مجموع آنچه بدو داده شده است، عهده دار وظایف و مسئولیت های مهمی می شود که از آن جمله است: نظارت بر اعمال دیگر امّت ها و شهادت دادن بر آن، الگو بودن برای آن ها و مشارکت بارز در بسط معنویت و صلح و سلام جهانی. این مسئولیت در زمان حاضر که عصر سرخوردگی های انسان معاصر است و از الگوی مدنیّت اسلامی و طرحی سالم و کارا برای تمدن بشری سخن می رود، اهمیتی افزون می یابد.

1در بررسی مفهوم وسط در آیه 143 بقره آراء تفسیری مختلفی بیان شده است که وسط را به معنای عدالت، برگزیده، اعتدال احکام اسلامی و اعتدال خود امت، تفسیر نموده اند. آنچه که با مضمون آِیه تناسب دارد، وسط به معنای «واسطه» است که گروهی از امت، واسطه بین رسول و امت هستند و دستورات الهی را به مردم ابلاغ می نمایند. در تعیین مصداق امت وسط نیز نظریات مختلفی بیان شده است که اصحاب پیامبر، تابعین، فرقه های مذهبی اهل سنت، از جمله آنها است. در نوشتار حاضر با روش استدلالی تبیین گردید، آنچه که از آیات سوره حج استفاده می شود، امت وسط با امت مسلمه که در دعای حضرت ابراهیم در آیات سوره بقره آمده است، از نظر مصداق یکی است می باشد و در سوره حج دو ویژگی عصمت و ذریّه حضرت ابراهیم بودن برای شاهدان اعمال ذکر شده است که با توجه به آیات 59 نساء و 55 مائده و آیه تطهیر که دلالت بر عصمت امیرمؤمنان و اهل بیت رسول اکرم| دارد، اثبات می گردد که آنها فقط مصداق امت وسط و امت مسلمه اند و شاهد اعمال امت در قیامت هستند و رسول اکرم نیز شاهد بر اعمال آنهاست.