این مقاله به بررسی جایگاه اشی (Aši) در اندیشه ها و باورهای ایران باستان می پردازد. اشی را باید ایزدی پیش زردشتی دانست. او مینوی پاداش در دین کهن آریایی است. نام او هم در گاهان ـ کهن ترین بخش اوستا ـ و هم در اوستای متاخر آمده است، با این تفاوت که در گاهان، اشی بیشتر به عنوان مفهوم انتزاعی به کار رفته است و بر مفاهیمی چون سهم و قسمت دلالت می کند، حال آنکه در اوستای متاخر او ایزدبانوی فراوانی و برکت است و به یارانش، جلال، شکوه و نیک بختی می بخشد. نام اشی در نوشته های پارسی میانه به صورت «ارد» و «ارت» و با صفت ونگوهی (vaŋuhī) به معنای نیک، به صورت های «اهرشونگ»، «ارششونگ» و «اششونگ» آمده است. به نظر می رسد آیین ستایش اشی زمانی در شرق و غرب ایران رواج داشته است.

مقدمه: موضوع «مادر» پیوسته از کهن ترین سوژه های هنری بوده که در آثار به جای مانده از تمدن های بشری حضور چشمگیر دارد. نقوش ایزدبانوان بر مفرغینه های تمدن لرستان نمود و گواه مشابه دیگری بر این مسئله است. از جمله این مفرغینه ها، سرسنجاق های مدور است که با نقش الهۀ مادر به همراه بزکوهی تصویر شده اند؛ دلیل بازتاب نقش زن در مرکزیت سر سنجاق های لرستان در همنشینی با بز کوهی، پرسش اصلی مقاله حاضر بوده، هدف اصلی این پژوهش کشف کارکردهای نقش زن و بزکوهی بر سر سنجاق های مفرغی لرستان با رویکرد آیکونولوژی در سه سطح توصیف، تحلیل و تفسیر است. روش پژوهش: روش پژوهش حاضر تحلیلی از نوع تحقیقات کیفی است و داده ها از طریق منابع کتابخانه ای واسنادی جمع آوری شده اند. یافته ها: در این پژوهش با رویکردآیکونولوژی، ابتدا نقش الهۀ مادر و بزکوهی توصیف شده، سپس با تحلیل آیکونوگرافی، به ارتباط متقابل این دو نقش پرداخته شد که گویای معانی نمادینی چون باروری، زایندگی، آب خواهی و بارندگی، برکت و فراوانی نعمت است؛ ودر نهایت با تفسیر نهایی از شواهد مختلف، کارکرد نقش ایزد بانو و بزکوهی به عنوان قدرت های برتر باران خواهی، جادویی، جذب خیر و دفع شر، مادر مثالی، زن زمین و باروری و قدرت های سیاسی مرتبط با عصر مادر سالاری نقوش مذکور مشخص گردید. نتیجه گیری: ایزدبانو در مرکز سنجاق مدور لرستان، به عنوان عنصر مادینه هستی، مکمل زمین است که در پیوند با بزکوهی نر، خدای مذکر با شاخ های مدوربارور کننده طبیعت هستند. این دو قدرت برتر انسانی وحیوانی با دفع شر و ایجاد بستری امن و آرام محاط در فرم دایره سنجاق ها، پیوند برکت بخش زمین وآسمان را در باور بشر باستانی نشان می دهند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

پژوهش های بسیاری درباره ایزدبانو اناهیتا انجام شده که بیشتر آن ها بر اساس یافته های باستان شناختی است و کمتر پژوهشی به تجلی این ایزدبانو در نوشته های فارسی میانه پرداخته است. هدف از این پژوهش، بررسی نقش و جایگاه اناهیتا در دین و شهریاری دوره ساسانی بر اساس نوشته های فارسی میانه است. در این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، شواهد موجود درباره اناهیتا در آثار فارسی میانه بررسی شد. یافته ها نشان داد که اناهیتا، به عنوان تجسم آسمانی و زمینی آب در جهان بینی زردشتی از ایزدان برتر و بسیار مهم بوده و در نوشته های فارسی میانه همچون بندهش و دینکرد، افزونبر توصیف زیبایی و نیرومندی او، بر نقش او در شکلگیری رویدادهای مهم اساطیری همچون زندگی زردشت و تولد منجیهای جهان (اوشیدر، اوشیدرماه و سوشیانس) تاکید شده است. در کتیبه ها نیز نقش اناهیتا در امور سیاسی دوره ساسانی همچون گزینش کرتیر به عنوان نگهبان و موبد ستایشگاه های اناهیتا بارز است.

تاکید بر مفاهیم حاصلخیزی سبب شده تا الهه گان نباتات، گیاهان و آب همواره مورد توجه باشند. این پژوهش با استفاده از روش اسنادی در جمع آوری اطلاعات، نگاه تحلیلی به نقوش مرتبط با الهه آب، انسان-ماهی و انسان-گیاه در آثار و اشیا عیلام دارد. برای تحلیل تصاویر از شیوه آیکونوگرافی و با تکیه بر روش پانوفسکی استفاده شده است. شمایل شناسی یکی از روش های متداول در مطالعه است که به مطالعه مجموعه بازنمایی های اتفاق افتاده درباره یک موضوع یا مضمون می پردازد. روش پانوفسکی به تحلیل هر شمایل در سه سطح سنخ شناسی، الگو شناسی و سبک نمایش می پردازد. قدیمی ترین تصاویر به دست آمده از ایزد بانوی گیاهان همواره در کنار ایزد بانوی دیگری به تصویر درآمده است که بنابر مطالعه حاضر تصور می رود نوعی بازنمایی از دو امشاسپندان ایرانی یعنی امرداد (امرتات) و خرداد (هئوروتات) باشد. همان مفهومی که زمانی در قالب ایزدبانو شالا و همسرش ادد مورد تقدس و احترام بوده است. علاوه بر این ظهور ایزد بانوی مونث آب ها در کنار انسان-ماهی مونث نشانگر ارتباط نمادین و مفهومی این دو ایزد بانو با یکدیگر است. می توان هر دو ایزد بانو را با توجه به نقوش به دست آمده بر روی استل اونتاش گال، تجلی هایی از یک الهه مونث برتر دانست که به طور حتم در قرون بعدی در قالب ایزد بانو آناهیتا تجلی می یابد.

در ایران باستان زن مقام ارجمندی را دارا بوده و در تمام شئون زندگی با مرد برابری می کرده است. از نظر ریشه شناختی واژه زن از ریشه zan به معنی زایش و زائیدن که در زبان پهلوی به صورت zan وnarig، در زبان سغدی wa/¶d و در زبان فارسی باستان wadu یا wad و در زبان اوستایی Vantav و در زبان سنسکریت به شکل Vadhu به کار رفته است. منزلت و جایگاه والای زن در همه ادوار نمودی از اقتدار بانوان همراه با القاب و عنوان های زنانه شان است برای دفاع از حیثیت، خانواده و سرزمین شان. این نمودار را می توان در ایزد بانوان اسطوره های کهن چون آناهیتا، سپندارمذ، دئنا و چیستا و ... ملاحظه نمود. مهر و عشق و پایبندی به پیمان زنان از یک نگاه و کجرویهای اهریمنی را نیز به طریقی دیگر در دیو بانوان اسطوره های کهن چون جهی، بوشیاسب و ... می توان دید. اما همه و همه حکایت از وجود دو اصل خیر و شر در بنیاد زن است که همان نیکی و بدی است. لذا، همانطور که اهداف مثبت در آناهیتا، که ایزد آب ها و باروری و کمال است، وجود دارد، صفات منفی نیز همچون انتقام و کینه کشی در شخصیت ada که او نیز ایزدبانو است تجلی پیدا می کند.

برخی از قصه های عامیانه، خاستگاهی اسطوره ای دارند. در این قبیل قصه ها، شخصیت ها و وقایع بر مبنای یک اسطوره و باور کهن شکل گرفته اند. یکی از این اسطوره ها، ایزدبانوان هستند. تقدّس، اهمیّت و ویژگی های گوناگون آنها، این توان و ظرفیت را دارد که درون مایه های قابل توجه و رنگارنگی در افسانه ها بیافریند. روش تحقیق در این مقاله، شیوه ی توصیفی-تحلیلی است. نخست، شخصیت اساطیری ایزدبانو ذیل این سه عنوان معرفی شده است: 1-ایزدبانو بزرگ مادر 2-همسر ایزد شهیدشونده 3-آناهیتا. سپس تأثیر و بازتاب آنها در قصه ها واکاوی شده است. برای این منظور، مجموعه «قصه های عامیانه فارسی» گردآورده ی سید ابوالقاسم انجوی شیرازی و کتاب «افسانه های آذربایجان» از صمد بهرنگی بررسی و تحلیل شده است.

 حقیقت در یونانی آلثییا (alhqeia) به معنی نامستوری، ناپوشیدگی و کشف است. این واژه هفت بار در نیمه اول شعر پارمنید آمده است، در این مقاله ضمن بررسی معانی مختلف «حقیقت» نشان می دهیم که این واژه در همه جای آن به معنای کشف و نامستوری نیست و ضرورتا همیشه مترادف «وجود» نمی باشد. بلکه فقط در عبارت «قلب بی لرزش و گردگرد حقیقت» واژه آلثییا، به شرحی که خواهد آمد، به معنای وجود می باشد. در عوض هنگامی که پارمنید به بیان چگونگی پیدایش هستی و یا «جلوه نمودن تکثر» می پردازد، از واژه «حقیقت» استفاده نمی کند، بلکه واژه آتش (نور) که کشف و تجلی ذاتی آن است رابه کار می برد. در دو بخش این مقاله به بررسی این دو مطلب می پردازیم.

جنبش فمینیستی غرب در اعتراض به فرهنگ مردسالارانه دوره روشنگری شکل گرفت. نگارنده مقاله حاضر با توجه به مستندات علمی معتقد است باورهای مردسالارانه مدرنیته تحت تاثیر اسطوره پردازی های یونان باستان بوده است، زیرا نظریه پردازی های دوره روشنگری مسبوق به رنسانس اروپاست و شعار رنسانس بازگشت به عصر طلایی یونان باستان بوده است. بر این اساس، رویکرد مردسالارانه اسطوره پردازان یونانی، یعنی هومر و هزیود در نظریه های فلسفی اجتماعی دوره روشنگری تاثیر گذاشت و درنتیجه، زنان را موجوداتی فرعی و تبعی معرفی کرد که حضورشان منحصر به حوزه خصوصی است و از حضور در عرصه های عمومی و اجتماعی محروم اند.