هرچند دانش اصول را منطق فقه خوانده اند اما این دانش خود نیز بر بنیادها و اصولی تکیه می زند که به نوعی در ادبیات امروزین در قلمرو فلسفه فقه جای گرفته اند و شاید هم بتوان آنها را در فلسفه اصول فقه جای داد. یکی از این بنیادها " اصالت تعلیل" یا" اصالت تعبد" و تعیین قلمرو هر یک از این دو اصل در کار استنباط است. به رغم آن که در اصول فقه به طور سنتی از این اصل بحث مفصلی به میان نیامده، اما گرایش به هر یک از این دو اصالت زیربنای ساخت عمومی و برآیند دیدگاه ها و فتواها را ساخته است. در مقاله حاضر این اصول مورد بررسی گرفته اند.قلمرو و هر کدام بررسی و نقد شده و به ویژه موضع شیعه در این خصوص به صورتی متمایزتر مورد بررسی قرار گرفته است. بدان امید که از مطاوی مباحث و از نقطه هایی روشن که در این مباحث به چشم می خورد راهی به سوی میدان گشودن بر تعلیل و از آن پس پویایی بخشیدن به سامانه استنباط فقهی با تکیه زدن بر این ساز و کار جسته شود.

در نظریه عقلانیت و معنویت، نفی تعبد یکی از مولفه های اصلی است، هرچند که این مولفه، از توابع مولفه مرکزی این نظریه، یعنی عقلانیت با تفسیر پردازنده این نظریه است، در مجموع، این ویژگی، منتج غیر دینی بودن معنویت از منظر صاحب نظریه است. این نوشتار با استفاده از روش تحلیلی پژوهشی و فارغ از التفات به انگیزه ها و حواشی پررنگ صاحب نظریه، در ابتدا به معرفی مقصود نظریه پرداز از عقلانیت پرداخته و به تفصیل، به بررسی انتقادی اقسام سه گانه عقلانیت اقدام نموده است، آن گاه به تشریح و نقد دیدگاه نظریه پرداز در خصوص نفی تعبد اهتمام نموده است. به عقیده نویسنده مقاله، دیدگاه پژوهشگر محترم در نقد تعبد دینی، مبتنی بر برخی پیش فرض های دیگر وی در خصوص عدم امکان مدلل نمودن عقائد دینی می باشد، که در این نوشتار، به نقد آنها توجه شده است، از سوی دیگر، فارغ از انتقادات مبنائی به برخی ابعاد دیدگاه وی، انتقادات درون ساختاری مهمی را می توان به دیدگاه وی طرح نمود.در نهایت، به نظر می رسد که تعبد ماخوذ در دین وحیانی، تعبد مدلل است و انتقادات این پژوهشگر محترم، وارد نمی باشد.

1در «نظریه جواز تعبد به ادیان» کوشیده شده تا قطع اصولی را به عنوان یک معرفت مطلق و معتبر در تفسیر دین و مواجهه ی با ادیان و معارف متکثر، پیشنهاد و معرفی شود. هر چند در مورد قطع اصولی، مباحثی در علم اصول مطرح شده است، اما هرگز قطع اصولی به عنوان پیشنهادی برای مواجهه با ادیان و روش تفسیر دین از سوی متفکرانِ فلسفه دین تنظیم و ارائه نشده بود، از این رو می توان نظریه حاضر را یک نظریه نو و جدیدی در «فلسفه دین» به شمار آورد. فرضیه نگارنده این است که نظریه مذکور دارای لوازم و پیامدهایی علمی و عملی باشد، از این رو می کوشد این نظریه را با روشی تحلیلی انتقادی ارزیابی کرده و آثار و پیامدهای آن را بیان کند. پرسش تحقیق این است که آثار و لوازم منطقی نظریه چیست و از این منظر چه نقدهایی بر آن وارد می شود؟ یافته های تحقیق حاکی از آن است که نظریه تعبد مستلزم پیامدهای علمی و مخاطرات اجتماعی فراوانی از جمله: پلورالیسم دینی، نسبیت معرفت، شکاکیت، و ممنوعیت امربه معروف و نهی از منکر می باشد.

چکیده فارسی:بحث از حجیت امارات ظنیه (به معنی صحت و قابلیت استناد به آنها) بطور عام و حجیت خبر واحد بطور خاص از دیرباز در کهن ترین متون اصولی ما مورد توجه قرار گرفته و به مرور و کم کم دامنه آن گسترش یافته و مواردی نظیر حجیت ظواهر، شهرت فتوایی، قول لغوی، اجماع منقول و قیاس را نیز دربر گرفته است. در بررسی این قضیه لامحاله به تحلیل دیدگاه مخالفان تعبد به ظنون (ضمن بررسی دلایل آنها در منع از حجیت ظنون و عدم امکان تعبد به آنها با طرح محذورات ناشی از این تعبد) و موافقان حجیت آن بطور مطلق و یا بنا بر تفصیل (که دلایل و محذورات مطرح شده را توهمی دانسته و به رد محذورات مطرح شده یا مقدر ناشی از تعبد به ظنون پرداخته اند) توجه می شود. در این مقاله نیز ضمن پرداختن به سابقه تاریخی و تطور مباحث مربوطه که منجر به توسعه دیدگاه های علی الخصوص موافقان و در نتیجه طبقه بندی آنها گردیده و به بررسی دسته بندی های موجود از محذورات ذکر شده ناشی از تعبد به امارات ظنیه یعنی اجتماع حکمین اعم از متماثلین یا متضادین و رد آنها پرداخته شده است. بدیهی است با روشن شدن این مباحث و اختیار دیدگاه تفصیلی، نقش اساسی و مقدماتی در مباحث دیگر نظیرحجیت اماراتی مانند ظواهر و خبر واحد ثقه و همچنین رد حجیت برخی دیگر از امارات نظیر قیاس خواهد داشت. چکیده عربی:إنّ حجیّة الأمارات الظنیة (صحتّها و قابلیة الستناد بها) کانت موضعَ البحث و الدارسة بشکل عام منذ القدیم خلالَ أقدم النصوص الاُصولیة لَنا، ثمَّ التّسع مجالها تدریجیاً علی مرّ الزمان فتناولت موضوعاتٍ مثل حجیة الظواهر، و شهرة الفتوی، و القول اللغوی، و الإجماع المنقول، والقطاس أیضاً. عند الدراسی عن هذه المسألة، لابدَّلنا أن نبحثَ بتحلیل وجهات نظر المعارضین للتعبّد بالظنون و دراسة أدلّتهم فی منعهم حجتّه الظنون و عدم إمکان التبّد بهاا مع طرح المحذورات الناتجة مِن التعبّد، و هکذا نقوم بدراسة آراء الموافقین للحجیة هذه مطلقاً او مفصلاً و تحلیل آراءهم التی یعتبرون الألة و المحذورات المطروحة و همیة و تطرّقوا إلی ردّ المحذورات المذکورة أو المقدّؤة الناتجة من التعبّد بالظنون فی هذه المقالة عن بعد دراسة تاریخیة عن المباحث المذکورة و تطورها التی النتهت إلی توسّع آراء الموافقین خاصّة ثم بتویب وجهات نظرهم، دَرَسنا أبواب المحذورات المذکورة الناتجة من التعبد بالأمارات الظنیّة أی: اجتماع الحکمَین المتماثِلَین أو المتضادَّ، فَقُمنا بردِّها. و من البدیهی بإِضاح هذه المباحث و انتقاء الرأی التفصیلی، یظهر الدور الأساسی و البدائی فی المباحث الأخری مثل حجیّة أماراتٍ کالظواهر و الخبر الواحد الثقة و أیضاً فی ردّ حجیّة بعضها الاُخری کالقیاس.

در دانش و اصول فقه، گرایشی وجود دارد که مقلدان را از بحث کردن با مجتهدان منع می کند و آنان را ملزم به تبعیت چشم بسته می داند. ولی اگر تقلید مبنای «عقلایی» داشته باشد و خردمندان به حکم عقل خویش به آن تن دهند، قهرا باید «چیستی و چگونگی» آن را از عقل پرسید. از نظر آنان، وقتی نظر کارشناسانه صاحبان هر فن و تخصص، ارزش و اعتباری پیدا می کند که نسبت به آن «اطمینان» وجود داشته باشد.در سیره عقلا تبعیت از نوع سرسپردگی و چشم بستن دیده نمی شود و با قبول تقلید هرگز حق سوال کردن نفی نمی شود و فهم و شعور تعطیل نمی گردد، این دیدگاه پیامدهای مهمی به دنبال دارد.

این پژوهش به بررسی تطبیقی دو اثر مقصدالاسنی غزالی و شرح اسماءالله الحسنی ابن برجان می پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که چگونه تفاوت در روش شناسی این دو اندیشمند - غزالی با روش ایضاح، فائده و تنبیه و ابن برجان با روش تخریج لغوی، اعتبار و تعبد - به شکل گیری دو غایت معرفتی متمایز منجر شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که غزالی با رویکردی اخلاقی-عرفانی، اسما الهی را نردبانی برای «تخلق به اخلاق الله» و وصول به مقام قرب می داند، درحالی که ابن برجان با رویکردی وجودشناختی-زبانی، بر «تعبد به اسماءالله» تأکید می ورزد. این تفاوت اساسی به ترسیم دو مسیر سلوکی کاملاً متمایز انجامیده است: مسیر نزولی از حق به خلق در نظام فکری غزالی با هدف پرورش «انسان متأله» و مسیر صعودی از خلق به حق در منظومۀ ابن برجان برای شکوفایی «انسان مُظهر». اگرچه هر دو متفکر در رد توقیفیت اسما و لزوم همکاری عقل و وحی هم نظرند، اختلاف در مبانی هستی شناختی، زبان شناختی و معرفت شناختی، به ویژه در مسئلۀ اشتقاق اسما و حروف، نشان دهندۀ دو منظومۀ فکری کاملاً متمایز است که درنهایت به دو گونۀ معرفت متفاوت - معرفت اکتسابی ازطریق تزکیۀ نفس در اندیشۀ غزالی و معرفت حضوری-شهودی ناشی از تجلی بی واسطه در دیدگاه ابن برجان - منجر می شود.

این مقاله پس از ارایه شرح حالی کوتاه از شیخ فضل اله نوری، به بررسی و نقد مهم ترین دیدگاه های او درباره حاکمیت در عصر غیبت و مولفه های نظام مشروطه پرداخته و به این نتیجه رسیده است که شیخ فضل اله به ولایت فقیهان در عرصه حکومت و سیاست، باوری نداشته و حکومت در عصر غیبت را از امور حسبیه شمرده که برقراری آن با حفظ ضوابط شرعی بر عهده مؤمنان است.شیخ در تبیین ساختار چنین حکومتی، هیچ نظریه منسجم و روشنی ندارد. او بنیاد تمدن غرب را بر دنیا محوری و دوری از خدا و آخرت می دید و از این رو، به شکل مبالغه آمیز و بدون تفکیک سره از ناسره در دستاوردهای این تمدن، به نفی بیشتر آنها می پرداخت.

نوشته حاضر، نقدی است بر سلسله مقالات آقای مسعود امامی که طی چهار شماره در مجله فقه اهل بیت علیهم السلام (شماره های 46، 47، 54 و 57) درج شده است. در قسمت پیشین این نوشته، ضمن نقد روش شناختی مقالات آقای امامی، مفصلا به نقد مطالب ایشان در شماره های 46 و 47 مجله فقه اهل بیت علیهم السلام پرداختیم و در پایان، با طرح این سوال که: «آیا نائینی «عقل گرا» ولی شیخ فضل اله «تعبدگرا» است؟»، وارد بررسی و نقد مقاله وی در شماره های 54 و 57 شدیم. اینک به بررسی و نقد دیگر مطالب ایشان در شماره های اخیر می پردازیم که طی سه محور کلی تقدیم می شود: «شیخ فضل اله نوری و غرب و مشروطیت»، «شیخ فضل اله نوری و دین حداکثری» و «شیخ فضل اله نوری و ولایت سیاسی فقها».