در طول تاریخ معاصر و بر مبنای خوانش­های متفاوت از اسلام، جریان­ها و جنبش­های اسلامی گوناگونی پدید آمده­اند که هر کدام به شیوه و میزانی بر روند تحولات جوامع اسلامی تأثیرات مستقیم و یا غیرمستقیم داشته­اند. جماعت اسلامی و جماعت تبلیغی، دو جریان منشعب از عقاید دیوبندی، در سال­های بعد از 1920 میلادی تأسیس می­شوند و بعدها تأثیرات به سزا و مهمی را بر مسلمانان جنوب آسیا و حتی جهانی باقی می­گذارند. این مقاله در تلاش است تا با رویکردی تطبیقی به تبیین شباهت­ها و تفاوت­های این دو جریان با تمرکز بر نگرش و عملکردهایشان در حوزه­ی سیاسی-اجتماعی بپردازد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که ارزش­های ناهمسو دو جریان جماعت تبلیغی و جماعت اسلامی، نتایج سیاسی-عملکردی و عملیاتی دو جریان را متمایز ساخته است. شیوه­ی گردآوری داده­ها از طریق کتابخانه­ای و داده­های درجه اول بوده که با شیوه­ی توصیفی-تحلیلی، ارزش­های همسو و ناهمسو دو جریان را تبیین می­نماید و ضعف پیشینه­ی شناخت این جریان­های اسلامی در محیط آکادمیک ایران را پوشش می­دهد.

جماعت گرایی به عنوان یکی از مکاتب مهم فلسفه سیاسی شناخته می شود. در واقع، این عنوانی است که اساسا مخالفان ایشان به آن ها عطا کرده اند. در عین حال، مفاهیمی همچون «جماعت»، «سنت» و «خود» بین ایشان اشتراک دارد. علاوه بر آن، جماعت گرایان در نقد لیبرالیسم نیز هم داستان هستند، هرچند اختلافاتی بین خود ایشان نیز دیده می شود. از آن جا که جماعت گرایی به جهان فلسفه تحلیلی، که بر زبان و منطق تاکید دارد، متعلق است، انتظار می رود بر متن بیش از زمینه نظر داشته باشد. از سویی دیگر، تاکید بر «سنت» و «این جا و اکنون» نشان می دهد که به نوعی محلی گرا هستند و به زمینه بی وجه نیستند. همان گونه که جهانمشول گرایی به اشتراک ملاک ها و ارزش ها بین فرهنگ های مختلف نظر دارد، جماعت گرایی و زمینه گرایی به اقتضایات تاریخی و بومی توجه دارند. این مقاله درصدد نشان دادن این مطلب است که مطلب فوق در اندیشه جماعت گرایان به ابهام برگزار شده و از نظر روش شناختی، باید راه سومی بین متن و زمینه برگزیده شود. از دیدگاه نویسنده، نه تنها غنی سازی مفاهیم لیبرالی، از جمله حقوق بشر جهانشمول، ممکن است، بلکه این مسیله با تنوع فرهنگی و نوعی نسبی گرایی نیز پیوند می خورد.

حسیدیسم، آخرین جنبش عرفانی در تاریخ یهودیت است که در نیمه دوم قرن هیجدهم میلادی ظهور و گسترش یافت. صدیق، محور و کانون جماعت حسیدی، و بارزترین وجه تمایز عرفان حسیدی از دیگر گرایش های عرفانی در فرهنگ یهود است. در عرفان حسیدی صدیق انسان کامل و واسطه بین خداوند و حسید یا مرید می باشد، به این معنا که برای گناهان مریدان خود شفاعت می کند، دعاها و عبادات آنها را به بارگاه خداوند انتقال می دهد و از سوی دیگر فیض و رحمت الهی نیز از طریق او به مریدان می رسد. پس صدیق پیر و رهبر است. البته رفتار و کردار او بیشتر از تعالیم و موعظه های او مورد توجه حسیدان است. صدیق از قداست فراوان و شخصیتی فره مند برخوردار است که نتیجه مقام معنوی و قرب او به بارگاه الوهی است، نه دانش او درباره تورات و شریعت.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

پس از انقلاب  اسلامی که نوعی انضباط معطوف به هنجارهای دینی بر فضای عمومی حاکم شد. این سؤال پدید آمد که آیا در جامعۀ پساانقلابی مردم دیندارتر شده اند؟ پژوهش هایی برای پاسخگویی به این پرسش انجام شدند. عمدۀ این پژوهش ها به وجود شکافی در داده های دینداری اشاره کرده اند. این شکاف ها  از یک سو، میان باورها، تجربه ها وعواطف دینی با مناسک جمعی و از سویی دیگر، میان رفتارهای دینی فردی با مناسک دینی جمعی گزارش شده است و کمتر پژوهشی به شکاف درونی مناسک جمعی پرداخته است، درحالیکه این شکافی مهم است و به ما امکان می دهد وضعیت دینداری در ایران را به کمک مفاهیمی جز عرفی شدن و خصوصی شدن دینداری تحلیل کنیم. بر اساس تحلیل ثانویۀ داده های دو پیمایش ملی دینداری در سال های 90 و 95، اقبال به «مناسک جمعی دومین»قابل توجه است. مبنای اقبال به این نوع مناسک، عاطفه و هیجان است. بنابراین، شاید بتوان وضعیت دینداری در ایران را بر اساس محوریت عواطف و احساسات، بهتر توضیح داد. بر همین مبنا، جماعت هایی دینی شکل گرفته اند که می توانند پایگاهی مهم برای بازتولید دستگاه ایدئولوژیک حاکم باشند. در اساس، دوگانۀ جماعت های دینی و دینداری رسمی همچون دوگانۀ دینداری رسمی و دینداری فردی تصویری واقع نما به دست نمی دهد. وانگهی محوریت میل و احساسات گرچه می تواند به تکوین سوژۀ خلاق در معنای تورنی منجر شود اما با توجه به سیاستگذاری حکومت دینی بر مناسک جمعی دومین بیشتر محتمل است منجر به ادغام فرد در جماعت شود و زمینه رابرای بازتولید دستگاه ایدئولوژیک دولت و تقویت اقتدارگرایی فراهم سازد.  بررسی ادبیات دینداری در ایران بر تغییر دستگاه های ایدئولوژیک دولت از تأکید بر عبادات فردی چون نماز و روزه به آیین های جمعی و فضاهای قدسی دلالت دارد.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.