تاریخ ملوک حیره از توابع امپراتوری ساسانی، عمدتا در موضوع درگیری ساسانیان و روم شرقی بررسی می­ شود؛ در حالی که این فرمانروایان محلی به دلیل وسعت جغرافیایی قلمروشان، دارای روابط سیاسی، نظامی و اقتصادی گسترده ای با همسایگان خود بودند. مقاله حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی، درصدد پاسخگویی به این پرسش است که روابط ملوک حیره با سایر دول و قبایل شبه جزیره عربستان چگونه بوده است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد ملوک حیره سوای روابط با ساسانیان و روم شرقی، با قبایل عرب ساکن جزیره العرب نیز مراوده داشتند. روابط سیاسی و اقتصادی امرای حیره با قبایل عرب متناسب با قدرت، وسعت و جمعیت آنها متفاوت بوده است.

یکی از مناطق مهمی که پادشاهی ساسانی و اعراب در مورد آن مجادله داشتند حیره بود. حیره در منطقه مرزی بین ایران ساسانی و عربستان قرار داشت که هم اهمیت اقتصادی و هم سیاسی آن شایان توجه خاص ساسانیان بود. قبایل عرب خواهان نفوذ در حیره بودند تا با به دست آوردن قدرت سیاسی حتی به صورت نیمه مستقل و وابسته به ساسانی در مناسبات کشورهای مختلف همسایه خود امپراتوری روم و حکومت ساسانی به ایفای نقش بپردازند. حیره پل ارتباطی مناطق متمدن آن روزگار محسوب می شد شهری با چندین فرهنگ که از عراق دوران باستان تا زمان ساسانی را شامل می شد. در این پژوهش جایگاه و موقعیت حیره در چالش های سیاسی، اقتصادی ایران و اعراب(از زمان بهرام پنجم تا جنگ ذی قار) بررسی شده است و میزان تأثیرگذاری این شهر در شرایط اقتصادی و سیاسی ساسانی در این دوران پرسش اصلی به حساب آمده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که از بعد اقتصادی ایران ساسانی تلاش می کرد از طریق نفوذ نظامی و سیاسی و تسلط بر راه ها و بازرگانی حیره را به دست آورد و خاندان های حکومتگر حیره از طریق حمایت نظامی و سیاسی از ساسانیان در معامله دو سر سود نقش فعالی ایفا کرده اند. و نقش آن ها تا زمانی که اعراب حکومت نیمه مستقل خود را در حیره داشته اند کاملاً به نفع حکومت ساسانی تمام شده است. فقدان حکومت حیره مشکلات بسیاری برای ساسانیان ایجاد کرده است.

این آزمایش جهت مطالعه اثر استفاده از اوره در جیره های غذایی مرغ های تخم گذار بر عملکرد و برخی از صفات تخم مرغ و پارامترهای خونی انجام گرفت. آزمایش در قالب طرح کاملا تصادفی با تعداد 256 قطعه مرغ تخم گذار سویه های - لاین W-36 از سن 37 تا 47 هفتگی در 4 تیمار و 4 تکرار (با 16 قطعه مرغ در هر تکرار) انجام گردید. جیره های آزمایشی شامل: جیره (1) بدون استفاده از اوره (شاهد)، جیره (2) حاوی 0.25 درصد اوره، جیره (3) حاوی 0.5 درصد اوره و جیره (4) حاوی 0.75 درصد اوره بودند. نتایج حاصله نشان داد که استفاده از اوره موجب بروز اختلاف معنی دار در بیشتر صفات عملکردی می گردد (P<0.05). بالاترین درصد تولید تخم مرغ در حیره آزمایشی (1) و حیره آزمایشی (3) به ترتیب 69.58 و 68.91 و کمترین آن (60.87) در حیره آزمایشی ‍(4) مشاهده گردید. بیشترین وزن تخم مرغ در حیره های آزمایشی حاوی (3) و (4) به ترتیب 57.81 و 58.18 گرم و کمترین آن 54.89) گرم) مربوط به حیره آزمایشی (1) بود. بیشترین مقدار تولید توده ای 39.80) گرم) در حیره آزمایشی (3) و کمترین آن 35.45) گرم) در حیره آزمایشی (4) مشاهده شد. بیشترین مقدار خوراک مصرفی 105.04) گرم) مربوط به حیره آزمایشی (4) و کمترین آن 102.05) گرم) مربوط به حیره آزمایشی (2) بود. بهترین ضریب تبدیل غذایی (2.64) متعلق به حیره آزمایشی (3) بود. بیشترین مقدار وزن پوسته در جیره های آزمایشی (2) و (3) به ترتیب 6.08 و 6 گرم و کمترین آن 5.31) گرم) در حیره آزمایشی (1) مشاهده گردید. بیشترین مقدار عددها و (89.48) در حیره آزمایشی (1) و کمترین آن (81.86) در حیره آزمایشی (2) مشاهده شد. در رابطه با پارامترهای خونی سطح آنزیم آلانین آمینوترانسفراز به صورت معنی داری در حیره های آزمایشی مختلف متفاوت بود (P<0.05)، به طوری که با افزایش سطح اوره جیره ها، میزان این آنزیم کاهش پیدا کرد. نتیجه گیری می شود که استفاده از 0.5 درصد اوره در جیره های غذایی مرغ های تخم گذار نه تنها اثرات سویی بر عملکرد آنها ندارد، بلکه ضمن کاهش میزان استفاده از کنجاله سویا، از طریق بهبود صفات تولیدی و نیز صفات تخم مرغ و کاهش هزینه های غذایی، بازده اقتصادی گله را بهبود می بخشد.

ابن کلبی در مثالب العرب، به هنگام برشمردن ادیان موجود در میان قبائل اعراب، از ظهور زندقه در میان برخی از قریشیان خبر می دهد و بیان می کند که مسیحیان حیره، به تاجران قبیله قریش زندقه را تعلیم می دادند. او همچنین اسامی زندیقان قریش را ذکر کرده است. با توجه به شواهد تاریخی در به کار رفتن زندقه در معنای مزدک گرایی، در این مقاله به این پرسش پرداخته می شود که آیا زندقه ای که ابن کلبی از رواج آن در میان قریش سخن گفته است، می تواند به معنای مزدک گرایی باشد یا خیر؟ از این رو، با رویکردی تاریخی با روش کتابخانه ای، سعی در کشف شواهدی دالّ بر حضور آئین مزدک در عربستان شده­است. تدقیق در گزارش ابن کلبی و تحلیل شواهد کتابخانه ای نشان می­دهد که زندقه مزبور به معنای مزدک گرایی نیست و برای شناخت معنای زندقه مورد گزارش ابن کلبی، باید احتمال­های دیگر را مورد بررسی قرار داد.

یمن امروز در روزگار باستان چنین نامی نداشت و اگر دولت «حمیر» از حبشه شکست نمی خورد چه بسا این کشور را با نامی می شناختیم که از نام این دولت سرچشمه گرفته بود، همچنان که هاماوران در شاهنامه برگرفته از حمیر است. از سوی دیگر در شاهنامه یمن بارها به جایی اطلاق شده که ربطی به یمن امروزی ندارد؛ بررسی پادشاهی یزدگرد یکم در شاهنامه فردوسی نشان می دهد که دست کم در مقطعی از دوره ساسانی قلمروی حیره را یمن می نامیدند. برای توضیح این تناقض باید گفت که برخلاف انتظار واژه یمن در اصل یک واژه عربی نیست بلکه ریشه عبری دارد و در کاربردش به عنوان جاینام به معنی جنوب است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که منشا اطلاق این جاینام به حیره و یمن امروزی وجود جامعه پرشمار و بانفوذ یهودیان در دو منطقه میانرودان و شبه جزیره عربستان بوده است. ضمن اینکه در هر دو منطقه یهودیان موفق به کسب نفوذ سیاسی شده بودند و در ایران یزدگرد یکم دختر پیشوای یهودیان ایران را به همسری برگزید. در این دوره نفوذ یهودیان در دربار ایران به حداکثر خود رسید که یکی از پیامدهای آن اقتباس اطلاق یمن به حیره در دیوان ساسانی و ورود آن به خداینامه بود.

چکیده فارسی:تقارن تاسیس امارت عربی حیره و سقوط آن با آغاز و پایان کار پادشاهی ساسانی در زمانی نزدیک به چهار قرن را نباید امری تصادفی به شمار آورد، بلکه تداوم کار این امارت در مرزهای جنوب غربی دولت ساسانی را باید در نقش هایی جست وجو کرد که امیران عرب حیره به نفع شاهان ساسانی انجام می دادند. ساسانیان در حمایت و دفاع از امارت عربی حیره، منافع خاصی را مدنظر داشته و تداوم این امارت را به نفع پادشاهی خود می دانستند و در بهره وری از این اهداف، آنچنان موفق عمل کردند که رقیب اصلی ایشان، امپراتوری روم نیز به تقلید از آنها امارت عربی غسانیان را در منطقه شام دایر کرد. امرای عرب حیره در بیشتر دوران حیات خود دولتی وابسته و دست نشانده پادشاهان ساسانی بوده و حفاظت از مرزهای امپراتوری ایران را در برابر هجوم بادیه نشینان عرب و نیز همراهی با سپاهیان ایران را در رویارویی با روم عهده دار بودند.این پژوهش سعی دارد با تکیه بر منابع و اسناد تاریخی، روابط سیاسی امارت عربی حیره را با دولت ساسانیان بررسی کند.   چکیده عربی:إن تقارن تأسیس إمارة الحیرة العربیة وسقوطها مع بدایة ونهایة الدولة الساسانیة فی مدة دامت حوالی أربعة قرون، هو أمر لم یکن نتیجة الصدفة، بل إن استمرار سلطة هذه الإمارة فی الحدود الجنوب غربیة للدولة الساسانیة قد تأثر بدور الإمراء العرب فی الحیرة الذی کان ینصب فی مصلحة الملوک الساسانیین. فالساسانیون کانوا یعتقدون أن لهم مصالح خاصة فی الدفاع عن هذه الإمارة وبقائها، وقد نجحوا فی تحقیق أهدافهم ومطامحهم لدرجة أن غریمهم التقلیدی، أی الروم، قد قلدهم ودعم إمارة الغسانیین فی بلاد الشام. أما الإمراء العرب فی الحیرة فقد کانوا موالین للقوات الإیرانیة فی أغلب الأحیان وساعدوهم فی التصدی للروم. یسعی الباحث فی هذه المقالة إلی دراسة العلاقات السیاسیة بین إمارة الحیرة العربیة والدولة الساسانیة، وذلک استنادا إلی المصادر التأریخیة.

هنوز از پیدایی حکومت اسلامی چندین دهه نگذشته بود که اعراب توانستند تاریخ دو امپراتوری بزرگ در شرق (ایران) و غرب (روم) جهان را متحول سازند. آنان در شرق با درهم شکستن امپراتوری ساسانی، صفحه جدیدی از تاریخ ایران را رقم زدند که آغازگر عصر ایران اسلامی و پایان بخش عصر ایران باستانی بود. سقوط این امپراتوری عظیم و سازمان یافته چهارصد ساله بدست قومی گمنام که هنوز قریب بیست سال از جستن ایشان از دنیای جهالت به فضای اسلامی نمی گذشت؛ مورخان و محققان تاریخ ایران را برآن داشته تا با نگاهی ژرف و تحلیلی به روابط و مناسبات امپراتوری ساسانی با اعراب بپردازند. این مقاله با محوریت بررسی چگونگی مناسبات دولت ساسانی با اعراب جزیره العرب از دوره اردشیر بابکان تا آغاز سلطنت خسروانوشیروان؛ درصدد دسترسی به خصوصیات و شرایط حاکم بر روابط دولت ساسانی با اعراب بدوی است؛ تا از این منظر چگونگی و چرایی نتایج حاصل از این روابط تحلیل و تبیین گردد.

رویدادها و تحولات جنوب غربی شبه جزیره عربستان در سده ششم میلادی در منابع و تاریخ نوشته های نویسندگان اسلامی به طور عمده در چارچوب انگیزه های مذهبی و رقابت میان مسیحیان و یهودیان بررسی شده است و درباره انگیزه تهاجم خسرو اول پادشاه ساسانی به یمن نیز تحقیق در خوری صورت نگرفته است. از این رو، این مقاله با نقد نگاه نویسندگان اسلامی به تحلیل و بررسی اهداف راهبردی نظام ساسانی در جنوب عربستان پرداخته و لشکرکشی خسرو اول به یمن را در چارچوب این استراتژی مورد بررسی قرار می دهد.در این پژوهش نخست تحولات یمن از پایان کار حمیریان و استیلای حبشیان بر این بخش شبه جزیره عربستان مورد بررسی قرار گرفته است، اگر چه هماهنگی مسیحیان یمن با امپراطوری روم شرقی و حبشه تحولات این سرزمین در این مقطع تاریخی را در قالب رویارویی عیسویان و یهودیان در سیمایی مذهبی نمودار می سازد اما این مقاله به بررسی موضوع در چارچوب اهداف و سیاست های راهبردی روم شرقی و ساسانیان می پردازد و سپس در تبیین اقدام نظامی خسرو اول (579-531) در لشکرکشی به جنوب غربی عربستان با نقد نگاه مورخین کلاسیک اسلامی و تاریخ نگاری رسمی ساسانی به اهمیت این اقدام در سیاست راهبردی ساسانیان پرداخته و اهداف استراتژیک شاهنشاهی ساسانی را در جهت نظارت انحصاری بر راه های بازرگانی جهانی و پیش گیری از دست یابی رقبای رومی بر مسیری تازه نشان می دهد.

به رغم تحلیل های تاریخی متعددی که درباره روند فتح ایران توسط مسلمانان ارائه شده، اهمیت و تأثیر تعیین کنندۀ تحولات مناطق و شهرهای مرزی بین النهرین اواخر عهد ساسانی چندان مورد توجه واقع نشده است. در نخستین مرحله فتوح مسلمین در قلمرو ساسانیان در سال 12ه‍، که مطابق با شرایط جغرافیایی و اقلیمی عراق و عمدتا در مناطق بیابانی جنوب و غرب بین النهرین دنبال شد، مرزبانان و سپاهیان ساسانی در اغلب رویارویی های میدانی با سپاهیان مسلمان در کاظمة(حفیر)، مذار، ولجه، ألیس، حیره و انبار مغلوب شدند. بنابر یافته های این پژوهش تاریخی جغرافیایی، در این مرحله از فتح قلمرو ساسانیان، با توجه به اینکه اکثر این جنگ ها در نواحی بیابانی یا حاشیۀ صحرا روی داد، اعراب مسلمان به خوبی از انطباق پذیری خود با چنین شرایط جغرافیایی بهره گرفتند و با جابجایی های سریع در نواحی بیابانی و غافلگیر کردن مرزبانان ساسانی قدرت و برتری خود را بر آنها تحمیل کردند. علاوه بر اینکه این پیروزی های برق آسا اُبهت و شکوه نظامی و سیاسی ساسانیان در برابر اعراب مسلمان را فروریخت. با تسلط مسلمانان بر دو شهر مهم و سوق الجیشی حیره و انبار و تسلط بر نواحی بیابانی ماوراء فرات، حضور مسلمانان در بین النهرین تضمین شد و زمینه برای فتح سراسری عراق و سپس ایران فراهم شد. با عنایت به اهمیت، تأثیر و پیامدهای این مرحله از فتحِ غرب و جنوب قلمرو ساسانی، می توان آن را مقطعی دانست که در حملات اعراب مسلمان به مناطق مرزی و تسط آنها بر شهرهای مرزی، دروازه فتح سرزمین ایران عملا به روی اعرابِ مسلمان گشوده شد.