دانش فقه به سبب گستردگی ساختاری و فزونی تولید اطلاعات از یک سو و نیاز به آن از سوی دیگر، نیاز به مدیریت اطلاعات از طریق بازنمایی اطلاعات دارد. از سویی بازنمایی اطلاعات به دلیل شمول عنوان آن بین حداقلی و حداکثری، نیاز به تنقیح مفهوم، روش ها و رویکردهای عملیاتی دارد که هر کدام نیاز به بحث و بررسی مستقل دارند؛ اما این پژوهش که از جهت گردآوری، کتابخانه ای و از جهت مطالعات، توصیفی با رویکرد تحلیلی و براساس هدف، کاربردی است، با هدف تبیین و شفاف سازی رویکردهای نمایه سازی، درصدد بررسی گرایش های مختلف بازنمایی اطلاعات است و آن را از دو جهت شناسایی و بررسی کرده است: اول از جهت گرایش بازنمایی اطلاعات و دوم از جهت محتوای بازنمایی اطلاعات. در گرایش بازنمایی اطلاعات، سه رویکرد به نام های رویکرد مدرک گرا، رویکرد کاربرگرا و رویکرد حوزه گرا وجود دارد که برای مدیریت اطلاعات دانش فقه، رویکرد حوزه گرا لازم تر است. در محتوای بازنمایی اطلاعات نیز سه رویکرد به نام های رویکرد واژگانی، رویکرد موضوعی و رویکرد استنادی وجود دارد که بهترین رویکرد بازنمایی دانش فقه رویکرد موضوعی معرفی شده است.

مطالعات تمدن اسلامی دارای ماهیتی بین رشته ای است. رویکرد های متعددی درحوزه تمدن شناسی وجود دارد که از آن جمله می توان به رویکرد های تاریخی، جامعه شناختی، روانشناختی، جغرافیایی و رویکرد الهیاتی اشاره نمود. مسئله اصلی این مقاله ظرفیت سنجی کاربرد رویکردهای مختلف در مطالعات تمدن اسلامی است. یافته های این پژوهش حاکی از آن است که کاربرد انحصاری هریک از این رویکرد ها در مطالعات تمدن اسلامی تنها وجهی از وجوه چند لایه تمدن اسلامی را روشن می سازد. اما توانمندی تحلیل برای پوشش سایر ابعاد پیچیده مطالعات تمدنی را نخواهد داشت. در این مقاله تلاش شده است تا با استفاده از روش تحلیلی، چگونگی کاربرد رویکرد های متفاوت در مطالعات تمدن اسلامی مورد نقد و تحلیل قرار گیرد.

این مقاله، شیوه عملی، یا به بیان علمی «روش شناسی علمی تحقیقاتی» محمدعلی امیرمعزی، شیعه شناس و مستشرق[i] دوره حاضر دانشگاه سوربن، را بررسی می کند. وی بیشتر از طریق مطالعه و تحقیق در متون و آثار کهن شیعی می کوشد تصویری از شیعه متقدم و سده های نخست پیش نهد. تصویر مطرح شده از تشیع از لحاظ مبنای مطالعاتی و علمی او، که تکیه و تأکید بر وقایع تاریخی دارد، در مسیری متفاوت از آنچه در نگاه استاد او، هنری کربن، شیعه شناس بزرگ فرانسه تجلی یافته، قرار دارد. به عقیده امیرمعزی، تدوین آثار شیعی در سده نخست، بیشتر برخاسته از نگاه سیاسی عالمان شیعی، و در سده دوم و سوم هجری، نتیجه جریان باطن گرایی شیعیان است. لزوم تأویل و تفسیر متون مذهبی و نیز در پی مفاهیم باطنی آیات و روایات بودن، نشانی از گرایش شدید تشیع آن دوره به «اصالت باطن» در فهم مبانی دینی دارد.

پرسش از رویکرد فلسفی و معرفتی جریان های ایدئولوژیک و تبیین موضع آنها درباره عقل و ارزش معرفت شناختی آن، از دغدغه های موجود و درخور تامل پژوهشگران در قلمرو فلسفه دین است. اهمیت معرفت شناختی این مساله درباره جنبش های دینی عمدتا به دلیل مفروضاتی، مانند نسبت و جایگاه عناصر فاخر «نقل» و«عقل»، مساله «کاشفیت» و «صدق و کذب» در هندسه معرفتی و کار ویژه های آنها در قلمرو معرفتی است. این موضوع اخیرا از آن رو بیشتر دارای اهمیت تلقی می شود که دین افزون بر مبانی و منابع معرفتی متمایز از علوم اجتماعی حاکم، مبدا تحولاتی واقع شده است که پیدایش جنبشی جهانی و نیرومند به سود حاکمیت دین و نهضت های دینی را نوید می دهد.در این میان، روند پرشتاب شکل گیری موج جدیدی از جریان های سلفی گری در جهان اسلام، نگارنده را به بازکاوی مبانی نظری و افکار پایه ای گروه ها و جریان هایی در حوزه اسلامی رهنمون گردید که از آغاز ظهور، دین داری پیراسته از خردورزی را وجهه همت خود قرار داده اند. در این مقاله از رهگذر مروری بر مبانی سلفی گری، نشان داده می شود که چگونه پاره ای از دعاوی هستی شناختی، انسان شناختی و معرفت شناختی، مبنای ارائه رویکرد خاصی در اسلام گرایی واقع شده و درنتیجه، به بهانه پاک دینی و اصالت ظاهر نقل، ارزش معرفت شناختی عقل برهانی تخطئه می شود.

نظام یکپارچۀ صحیحِ خانواده در هر نظام حقوقی، لازمۀ بدون افتراق یک جامعۀ به هنجار است. بدون تردید نظام تقنینی به عنوان یکی از قوای سه گانه اهمیتی بنیادین در تحقق این امر دارد. نگاهِ نظام تقنینی به حوزۀ خانواده در سالیان اخیر، متخذ از سه رویکرد عمده بوده است. رویکرد اول اخذ یا استناد به یک فتوا بدون توجه به کلان نگری و ارتباط آن فتوا با سایر اجزای حقوق خانواده بوده است که از قضا در برخی مواقع اصابت به واقع نموده است. رویکرد دوم سکوت در قبال مسئلۀ مطروحه و مسکوتٌ عنه نهادن آن حتی با روش فقه فردی بوده است. سکوت مقنن در این قبیل موارد به دو دسته قابل تقسیم است: گاه در خصوص موضوع، فتوا یا فتاوای روشنی وجود داشته است و گاه اثری از آن در میان فتاوا یافت نمی شود. رویکرد سوم مواجهۀ فعال با مسئله و عبور از مقطعی نگری و وضع قوانین بنیادی و توصیه شده از طرف شارع است که صرف نظر از برخی اشکالات جزئی، رویکرد اخیر در صورت مداومت و رفع برخی اشکالات، مناسب ترین رفتار تقنینی می باشد.

همراستا با تحولات روزافزون در حوزه ی رسانه و به ویژه با سلطه ی شبکه های اجتماعی، شیوه های نگرش و زندگی اجتماعی نیز تغییر یافته است. مجموعه ی این تحولات، ابزارها و رسانه های سنتی را به چالش کشیده و لزوم اتخاذ رویکردها و رهیافت های تحول آفرین و متناسب با وضعیت روزآمد اجتماعی را نمایان ساخته است. از جمله، منبر به عنوان یک شبکه ی رسانه ای سنتی که کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و به ویژه سیاسی دارد، با همه گیری شبکه های مجازی و تحولات ساختاری و رفتاری در جامعه ی ایران، با چالش هایی مواجه است. با توجه به اهمیت نهادی و کارکردی منبر در ساحت سیاسی و اجتماعی ایران امروز، پژوهش پیش رو، به تبیین و رویکردشناسی رسانه ی منبر در زمان معاصر پرداخته است. بدین منظور، با بهره گیری از روش فرآیندپژوهی، به تحلیل گفتمان های تولید شده از سوی دو تن از منبریان معاصر، شامل محسن قرائتی و ناصر رفیعی پرداخته و رویکرد کاربست های اقناع اندیشه، روش های تولید انگیزش و دایره ی مخاطبان آنان را بررسی کرده است. نتایج نشان داد که پاره گفتارهای سیاسی، اخلاق اجتماعی و نیز کاربست های داستانی از مهمترین کاربست های اقناعی و انگیزشی و طیف جوانان نیز به عنوان برجسته ترین مصادیق خطابی محسوب می شوند. از منظر رویکردشناسی، با توجه به تغییرات نسلی در طیف جوانان و با سلطه ی شبکه های اجتماعی، به نظر می رسد کاربست-های اقناعی و انگیزشی منبرها، نیازمند بازبینی جدی هستند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

کتاب ترجمة رسالة قشیریه از امام قشیری از امهات و مراجع آثار عرفانی در قرن پنجم هجری است. در مقالة حاضر، این اثر از حیث رویکردها و رهیافت های کلی و کلان، در شیوه گردآوری و دریافت حقایق و تحلیل و ارزیابی و دفاعاز اطلاعات و داده ها، معرفی، دسته بندی و تحلیلروش شناسی می شود. با بررسی حاضر که به شیوة توصیفی-تحلیلی انجام گرفته، معلوم شده است که مصنف در تدوین و نگارش رسالهو برای رسیدن به اهداف تعلیمی-عرفانی خود، از روش ها و رهیافت-هایاهل کلام، رهیافت های اهل حدیث، رهیافت های عرفانی و حتی از رهیافت های فقهی بهرهمی جوید. اهداف عمدة قشیری در نگارش رساله بیشتر دفاعی و آموزشی است، یعنی آشکارسازی پیوند شریعت و طریقت و تبرئه اهل تصوف از اتهامات، و اثبات اعتقاد این طایفه به اصول عقاید، و نیز آموزش اصول و مبانی و آداب و اصطلاحات اهل تصوف به مخاطبان از سالکان و مریدانیا عموم خواهندگان.

«فقه تربیتی» و احکام تربیتی استنباط شده در آن، می تواند موضوع تحلیل های فلسفی و فرافقهی قرار گیرد. نوشتار حاضر درصدد است تا دلالت یابی پسینی از فتاوا و احکام فقه تربیتی را بررسی نماید و استلزامات، اقتضاها و دلالت های آشکار و نهان این احکام را با روش تحقیق نظری و فلسفی، گونه شناسی کند. نوشتار حاضر، سه گونه دلالت شناسی از گزاره های فقه تربیتی را شناسایی و تبیین نموده است که عبارت اند از: دلالت شناسی در قلمرو ملاکات احکام، دلالت شناسی در قلمرو امتثال تکالیف تربیتی و رویکردشناسی. نوشتار پیش رو تلاش می کند با تبیین و تشریح این سه و ذکر مثال هایی برای آن، به اعتبارسنجی منطقی و فلسفی این دلالت ها و نیز سنجش وجه اسلامیت و شرعیت این دلالت ها اقدام نماید.