تقسیم صوفیه به بغداد و خراسان، یک تقسیم امروزی و برآمده از پژوهش­های معاصر نیست بلکه از همان ابتدا مورد توجه بوده است. بخصوص خراسانیان متوجه این شکاف میان صوفیه بودند. جنید بغدادی، معروف کرخی و سری سقطی، بنیان گذاران مکتب صحو بغداد بودند. بایزید بسطامی و ابراهیم ادهم نیز مؤسسان مکتب سکر خراسان به شمار می آیند. در مکتب خراسان اصالت با عرفان عملی و اصل سکر است. در مقابل، مکتب بغداد شامل صوفیان شریعتمداری است که اصل صحو برایشان مهم­تر بود. مطالعة زندگی جنید ما را به یک عارف جدا از سنت خراسانی می­رساند. مکتب صحوی جنید در بغداد چندان نپایید و افول کرد اما تأثیرات جالب توجه­ای بر مکتب خراسان داشت. عرفان خراسان رفته­رفته یاران جنید را به خود جذب کرد و اندیشه­های او را چه در بعد نظری و چه عملی از آن خود نمود. در بعد نظری تقریر عرفانی صوفیة خراسان که به «وحدت شهود» مشهور است، برگرفته از تقریر جنید. است. همچنین الگوی غیر خطی جنید در عرفان عملی در مکتب خراسان الهام­بخش بوده است.

این پژوهش درصدد است به تحلیل مفهوم «گستاخی با حق تعالی» در آثار برجستۀ عرفانی تا قرن هشتم هجری، بر پایۀ پیوندی که با ساحت های عارفانۀ عبودیت و عشق دارد، بپردازد. مقایسۀ مفهوم گستاخی در آثار عرفانی گویای آن است که شواهد بدست آمده از گفتمان واحدی پیروی نمی کنند، چنان که برخی شواهد دلالت بر نیکوداشت گستاخی با خداوند و برخی شواهد تأکید بر نکوهش آن دارند. با این وصف، حال گستاخی با خدا در منظومۀ فکری عارفان در دو ساحت انعکاس دارد: نخست در ساحت عبودیت که نکوهیده و درخور نفی است. دوم در ساحت عشق که نیکو و درخور تمجید است. این پژوهش که با روش توصیفی تحلیلی تدوین یافته، برآ نست با استناد به شواهد مرتبط با موضوع بحث در منابع اصیل عرفانی، به تحلیل تناقض موجود از مفهوم گستاخی با خدا بپردازد و تفسیر درست و جامعی در جهت شناخت دیدگاه عارفان بزرگ ارائه دهد.

در متون عرفانی اسقاط تکالیف شرعی عقلاءالمجانین از جمله موضوعات پربسامدی است که با تقریرهای گوناگونی بیان شده است. این مقاله به روش توصیفی تحلیلی به روشن کردن رهیافت های نظری صوفیه در رواداشت اسقاط تکالیف شرعی در عقلاءالمجانین و بازشناسی عوامل این اسقاط از نظر آن ها پرداخته است. بر این اساس مقاله حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که در انسان شناسی عرفانی صوفیه مخاطب تکالیف شرعی در عقلاءالمجانین کدام قوه است و آیا با زوال عقل متعارف، قوه دیگری در آن ها محل تکلیف شرعی می گردد؟ همچنین با توجه به برخورداری عقلاءالمجانین از نوعی عقل، آیا می توان آن ها را مانند سایر عقلا مکلّف به انجام تکالیف شرعی دانست؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که رهیافت اصلی صوفیه در این باب، اعتقاد به معذوریت عقلاءالمجانین به واسطه غلبه حال بر آن ها و برخورداری آن ها از حالات سُکر صوفیانه در اثر دریافت واردات غیبی است. در برخی از تقریرهای صوفیانه زوال عقل و پیرو آن سقوط تکالیف شرعی از عقلاءالمجانین موهبتی از سوی خدا برای آن ها در نظر گرفته شده است و برخی از صوفیه سکر باطنی آن ها را به منزله نماز دائم آن ها دانسته اند. هدف از این پژوهش بازشناسی علل عدم التزام عقلاءالمجانین به تکالیف شرعی از منظر صوفیه به ویژه ابن عربی و عین القضات است.

کشف الاسرار به عنوان یک کتاب منثور پارسی، ویژگی های کلامی، واژگانی، صرفی و نحوی فراوانی دارد که هریک در جای خود قابل توجّه است. شاید مهم ترین آن ها موزون بودن نثر و توجّه بسیار میبدی به زبان کهن پارسی-چه در برگزیدن واژه ها و چه در دستور زبان-باشد که خواندن این متن را جذّاب تر کرده است. با توجّه به اینکه نوبت سوم این تفسیر، یعنی بخش تفسیر عرفانی از تنوّع زبانی و موضوعی برخوردار است و جنبه ادبی و هنری زبان غلبه دارد و میبدی هم از دیدگاه شریعت و هم از دیدگاه های متفاوت اهل طریقت چون اهل زهد، اهل عشق و اهل سُکر به بیان موضوعات موردنظر خود می پردازد و در بیان هرکدام از دیدگاه ها نیز زبان، ویژگی های متفاوتی می یابد، بررسی سبک شناسانه ویژگی های زبانی این تفسیر ارزشمند – به ویژه در نوبت سوم – ضروری به نظر می رسد. بنابراین پژوهش حاضر به منظور آشکارکردن ارزش های بلاغی و زبانیِ تفسیر میبدی، این فرضیه را ثابت می کند که زیبایی بخش سوم کشف الاسرار میبدی افزون بر وجود صُور گوناگون خیال و شگردهای مرتبط با موسیقی کلام، مرهون ترفندهای ادبی برخاسته از جنبه های بلاغی زبان است. روش تحقیق در این پژوهش به صورت توصیفی و تحلیل محتوا در خصوص ویژگی های سبکی (زبانی) نوبت سوم تفسیر کشف الاسرار است.

زبان ادبی یا زبان شاعرانه و بلاغی اصطلاحی است که گاهی در برابر زبان معمول روز مره و خودکار قرار می گیرد و گاهی در مقابل زبان علمی به کار می رود. زبان ادبی و شاعرانه؛ هرچند پدیده ای است درونِ نظام زبان، امّا تعریف، ویژگی ها، اجزا و کارکردهایی خودْ ویژه و متفاوتی دارد. برجسته ترین ویژگی و عنصر زبانِ ادبی، واقعیت گریزی و بیان جهان های ممکن، ساختن و نشان دادن جهان های ناممکن، برخورداری از جوهرة تخیّل و خلّاقیّت، بهره مندی از عوامل زیبایی شناختی و هنجارگریزی تا دست یابی به انواع برجسته سازی و آشنایی زدایی است. هدف اصلی این پژوهش که به شیوة اسنادی ـ توصیفی و تا اندازه ای تجزیه و تحلیل ادبی صورت می گیرد، مطالعه و بررسی آثار و متون یکی از عرفای قرن پنجم هجری؛ یعنی خواجه عبدالله انصاری، از چشم انداز زبان ادب و کشف عناصر و مؤلّفه های زبان شاعرانه و بلاغی، پرداختن به مقوله های زبانی و زیبایی شناختی و سرانجام پیوستگی زبان ادبی با زبان عرفانی در آثار شیخ انصاری است. این پژوهش در پایان نیز به این نتیجه می رسد که هرچند شیخ الاسلام انصاری، عارف بزرگی است و غرض اصلی از خلق آثار، بیشتر تعلیم و آموزش، وعظ و خطابه، شرح و بیان آیات و احادیث برای مریدان، شاگردان و مخاطبان بوده است و اغلب سخنانش در مراحل جذبه، استغراق و سُکر عرفانی جاری شده است، امّا از بهرة زیبایی شناختی آنها نیز غافل نبوده است و وجود همین عناصر و مؤلّفه های زبان ادبی و پیوستگی آن با زبان عرفانی خواجه، باعث تفاوت در سبک ادبی شخصی او هم شده است.