نویسندگان این پژوهش برآنند تا ضمن معرفی شهنشانامه اثر فتحعلی خان صبا که در شرح جنگ های فتحعلی شاه و عباس میرزا به نظم درآمده است، چگونگی تاثیرپذیری آن را از شاهنامه فردوسی بیان کنند و نکات اشتراک آنها را بسنجند. به همین منظور مضامین (اخلاقی- عرفانی، سیاسی و اجتماعی)، واژه ها، اسامی شخصیت ها، ادوات جنگی، نکات دستوری و بلاغی مشابه استخراج و تحلیل شد و ثابت شد که در مورد تمامی نکات بررسی شده، شباهت های زیادی میان این دو کتاب وجود دارد؛ این مساله تقلیدی بودن کار صبا (شاعر قرن 13 ه‍. ق) را تایید می کند با این همه او نیز نتوانسته است در این راه با فردوسی همقدم شود.

لیکاف و جانسون با نظریه استعاره مفهومی نشان دادند که استعاره ها از ذهن بر زبان جاری می شوند و تا زمانی که در ذهن تغییر شناختی ایجاد نشود، استعاره شکل نمی گیرد. ادبیات فارسی-با پیکره عظیمی که در اختیار دارد-در دل خود گنجینه استعاره های مفهومی بسیاری جای داده است. رویکرد این تحقیق شناختی است و با روش توصیفی-تحلیلی یکی از استعاره های مهم ادبیات فارسی؛ یعنی کلان استعاره «باد صبا انسان است» بررسی شده است. پرسش این پژوهش آن است که از نظر شناختی، باد صبا چگونه در زبان فارسی مفهوم سازی شده است؟ داده های این تحقیق از دیوان حافظ به دست آمده است. تحلیل داده های تحقیق نشان می دهد که صبا در ادبیات فارسی از نظر شناختی یک انسان عاشق، طبیب، پرده دار، سنگ صبور، رازدار و در عین حال، یک انسان سخن چین، بیمار، دروغ گو، رقیب و بی وفا ترسیم شده است. از مقایسه شخصیت و خویشکاری دوگانه صبا در شعر فارسی، می توان احتمال داد که صبا بازمانده ای از ایزد «وایو» در ایران باستان باشد.

شاهنشاهنامه صبا به عنوان نخستین منبع تاریخی ادبی درباره جنگ های ایران و روس، از جمله آثاری است که ارتباط تنگاتنگ میان درک متن و بافت تاریخی آن را نشان می دهد؛ به گونه ای که شناخت دقیق تاریخ سرودن این منظومه که در گرو تخمین دقیقی از زمان تولد شاعر است در درک درست رخدادهای نقل شده در اثر، نقش مهمی دارند. همچنین اهمیت یک منبع دست اول تاریخی مانند شاهنشاهنامه، در فاصله زمانی روایت حوادث با وقوع آن حوادث است. به رغم اهمیت صبا و شاهنشاهنامه، جزییات مهمی از زندگی شخصی و ادبی فتحعلی خان صبای کاشانی، ملک الشعرای دربار فتحعلی شاه، مشخص نیست. از جمله نکات تاریخی مغفول یا مغلوط درباره زندگی صبا، تاریخ تولد و سرودن مهم ترین منظومه او، شاهنشاهنامه، است. در شرایطی که هیچ منبع دست اولی در باب تاریخ های مذکور سخن نگفته است، منابع بعدی ناچار به تخمین این تاریخ ها شده اند و متاسفانه در تخمین زمان، اشتباه کرده اند. در پژوهش حاضر، از روش گردآوری مطالب به شیوه کتابخانه ای استفاده شده است. مطالب جمع آوری شده از منابع مکتوب، با داده های دیگر مقایسه و تحلیل شده اند. . در نتیجه، صبا در 1176ق. به دنیا آمده، منظومه شاهنشاهنامه را در بازه زمانی 1221 تا 1225ق. نوشته و احتمالا از سال 1226 تا 1229ق. نیز مشغول سرودن خداوندنامه بوده است. بنابراین شاهنشاهنامه نخستین متن موجود درباره جنگ های دور اول ایران و روس است. این منظومه تنها منبعی است که به صورت هم زمان، وقایع را گزارش کرده است.

لیکاف و جانسون با نظریه ی استعاره ی مفهومی نشان دادند که استعاره ها از ذهن بر زبان جاری می شوند و تا زمانی که در ذهن تغییر شناختی ایجاد نشود، استعاره شکل نمی گیرد. ادبیات فارسی-با پیکره ی عظیمی که در اختیار دارد-در دل خود گنجینه ی استعاره های مفهومی بسیاری جای داده است. رویکرد این تحقیق شناختی است و با روش توصیفی-تحلیلی یکی از استعاره های مهم ادبیات فارسی؛ یعنی کلان استعاره ی «باد صبا انسان است» بررسی شده است. پرسش این پژوهش آن است که از نظر شناختی، باد صبا چگونه در زبان فارسی مفهوم سازی شده است؟ داده های این تحقیق از دیوان حافظ به دست آمده است. تحلیل داده های تحقیق نشان می دهد که صبا در ادبیات فارسی از نظر شناختی یک انسانِ عاشق، طبیب، پرده دار، سنگ صبور، رازدار و در عین حال، یک انسانِ سخن چین، بیمار، دروغ گو، رقیب و بی وفا ترسیم شده است. از مقایسه ی شخصیت و خویشکاری دوگانه ی صبا در شعر فارسی، می توان احتمال داد که صبا بازمانده ای از ایزد «وایو» در ایران باستان باشد.

شاهنشاهنامه، منظومه ای حماسی از فتحعلی خان صبا است که تاریخ ایران در دورة سلطنت فتحعلی شاه قاجار را دستمایة آفرینش اثری ادبی قرار داده است. البته دامنة تاریخی اثر از سقوط اصفهان تا اواخر دورة اول جنگ های ایران و روس را در بر می گیرد. این منظومة طولانی، به رغم اهمیت، تا کنون چنان که باید مورد توجه و بررسی قرار نگرفته است. نقدهای نوشته شده بر شاهنشاهنامه، کمتر به کل اثر نظر داشتند و به نظر می رسد، بیشتر نویسندگان آن به طور کامل متن این منظومه را نخوانده اند. این نقدها بیشتر براساس متن گزیدة منظومه نوشته شده و به این علت دچار خطاهای فاحش محتوایی و تاریخی شده اند. این مقاله، به مطالعة حدود بیست پژوهش انجام شده در صد سال اخیر، دربارة شاهنشاهنامه پرداخته و کوشیده است تا با بررسی اشکالات و خطاهای آن متون، نقدهای شاهنشاهنامه را نقد کند. دستاورد پژوهش، بیانگر آن است که عمدة نقدها، بدون توجه به کل اثر و نکات تاریخی مرتبط با آن، اشتباهاتی مرتکب شده و این اشتباهات از طریق نقدهای هر عصر، به نقدهای دوران سپسین راه یافته اند.

محمود صبا (محمود خان ملک الشعرا صبای کاشانی) را می توان یکی از شاخص ترین نمونه ها و نمادهای تجدد در نقاشی دوره قاجار به حساب آورد که نه اصل و ریشه را گم کرد و نه در اصول هنر مدرن غرب غرق شد. بلکه عمده نظرش ابتکار و خلق وجوه تازه از ترکیب سنت های هنری ایران با اصول و قواعد نقاشی اروپائی بود. در نقاشی های دقیق و مستند گونه از بناها و فضاهای تهران عصر ناصری، او به خوبی مهارت بالای خود را در ژرف نمائی و بازنمائی کیفیت های نوری نشان می دهد. آثار او ساده و بی هیچ ادعایی، مظهر تحولی جهانی و بازتاب عصر و دوران اوست. ازاین رو، آثار وی هم ارزش هنری دارند و هم ارزش تاریخی. روش تحقیق در این پژوهش تاویلی- تحلیلی بر اساس فلسفه پدیدارشناسی «ادموند هوسرل» بوده و بر مبنای جمع آوری اطلاعات اسنادی و استفاده از منابع مکتوب، آثار هنری و تابلوهای نقاشی صورت گرفته است.