یکی از مهم ترین موضوعات پیچیده و بحث بر انگیز شناخت شناسی، چه در فلسفه اسلامی و چه در فلسفه غرب، مساله کیفیت ارتباط ذهن و عین با یک دیگر و به عبارتی چگونگی انطباق صور ذهنی با صور عینی و مادی است. این مشکل موجب نابه سامانی و تشویش اندیشه فلاسفه در تبیین مطابقت شناخت با عالم خارج شده است. در این مقاله سعی شده است تا بر این اساس دیدگاه ملاصدرا و کانت مورد مداقه و مقایسه قرار گیرد و راه کارهای هریک از آن ها در حل این معضل گزارش شود.با این که در فلسفه ملاصدرا ذهن و عین دو امر وجودی متفاوت فرض شده اند، ولی بنابر نظریه اصالت وجود هر دو در طول یک دیگر قرار می گیرند؛ و علم که خود از سنخ وجود است در تمام مراحل ادراکات حسی، خیالی، و عقلی نفس نقش مرآتیت و کاشفیت از عالم خارج را برعهده دارد. ملاصدرا رابط میان جهان خارج و ذهن را ماهیت دانسته است؛ ماهیتی که به خودی خود نه مقید به جهان خارج است و نه مقید به قلمرو ذهن، بلکه در هر قلمرو وجود و در تمام مراحل ادراک ملازم و در معیت با وجود است. وی با خلاقیت نفس در ابداع صور و متعلقات ادراک و پیوند شکاف ذهن و عین، از طریق تشکیک در مراتب وجود، به حق توانسته است مرآتیت و کاشفیت ذهن از عالم خارج را به تصویر کشد.از نگاه کانت شناخت مستلزم دو چیز است: یکی، شهود؛ یعنی آن چه در زمان و مکان به ما داده شده است و دیگری، اطلاق مقولات به آن چه به شهود آمده اند. یکی از شرایط استفاده از یک مفهوم آن است که میان آن مفهوم و آن چه مفهوم بر آن اطلاق شده است شباهتی وجود داشته باشد. مقولات که عاری از محتوای تجربی هستند با هیچ امر تجربی شباهت ندارند. کانت در جهت پیوند این شکاف عمیق میان ذهن و عین به شاکله استعلایی زمان متوسل شده است، این در حالی است که او از یک طرف هم چنان قائل به نوعی تقابل قطعی میان پدیدارها و مقولات است و ازطرف دیگر به تقابل پدیدار و ناپدیدار هم چنان پای بند است.

دو نظریه اعیان ثابته و صور مرتسمه که برای تبیین علم پیش از ایجاد، ارائه شدند و نقش ویژه ای در حوزه جبر و اختیار و قضا و قدر ایفا کرده اند، از سوی اندیشوران بسیاری تحلیل و بررسی شده اند، برخی این نظریه ها را پذیرفتند و برخی نیز به نقد آن ها پرداخته اند. ملاصدرا از میان این دو نظریه، از اعیان ثابته دفاع و از صور مرتسمه انتقاد کرده است. این نوشتار برآن است تا با بیان چیستی و چگونگی پیدایش اعیان ثابته و تبیین علم الهی توسط آن ها و نیز بررسی کیفیت علم الهی توسط صور مرتسمه ابن سینا - با یافتن وجوه اشتراک دو نظریه اعیان ثابته و صور مرتسمه - اشکالات ملاصدرا بر صور مرتسمه را به نقد نشیند و نشان دهد که اشکالات ملاصدرا در صورتی که صور مرتسمه، ماهیت باشند و موجب حلول صور در ذات خداوند شوند وارد است، حال آن که با بررسی انجام شده آشکار می شود صور مرتسمه همانند اعیان ثابته، لوازم ذات و اموری وجودی اند که ذات به آن ها متصف می شود و علم تفصیلی خداوند همان گونه که توسط اعیان ثابته قابل تبیین است، به واسطه صور مرتسمه نیز تحلیل پذیر است تا آن جاکه اطلاق علم تفصیلی خداوند بر آن احق از اطلاق علم بر اعیان ثابته است.

ینشد هذا البحث الکشف عن أبعاد النفس الإنسانیة لدی واحد من شعراء العصر الأمویّ، ویلقی الضوء علی بعض التبدلات التی طرأت علی الحیاة الأمویّة، والتی جعلت الشاعر یفکّر فی أمور أوسع أفقا، وأشد تعقیدا مما سبق، فکان جلیّا أن تنعکس المؤثرات علی صور الشیخوخة فی شعر العرجیّ، ذلک أنّ الشاعر، لعله استخدم صور الشیخوخة للتعبیر عن هواجس العجز، والضعف، والقهر، وانعدام القدرة علی الفعل وهو فی حبسه، ولربّما مات العرجیّ ولمّا یبلغ مرحلة الشیخوخة. فآثرت هذه الصور أن تکون الصوت الحرّ، والمتنفس المیتافیزیقی الذی یخترق لا شعور الإنسان، ویعید تشکیل صورته فی الواقع، فبدت أکثر الصور صدقاً، وأدقّها حکماً فی إعادة رسم صورة الواقع فی المجتمع الأمویّ، وقد استوعبت صور الشیخوخة مساحة إیقاعیة واسعة، فبدت وسیلة فنیّة ثریّة ساعدت فی إعادة تشکیل صورة الإنسان. کما أثبتت هذه الصور ظهور النزعة القصصیة فی الشعر الأمویّ التی تضفی جمالا فنیًّا متمیّزا، وتفصح عن دواخل إنسانیَّة، وتکشف عن رؤیا واعیة، وتمدّنا بأحاسیس، ومواقف عاناها الإنسان فی العصر الأمویّ.

در این حقیقت تردیدی نیست که بحث از صور خیال در شعر، آن هم در شعر شاعر بزرگی چون متنبی هم مهم است و هم دشوار؛ مهم است چون خیال، جانمایه شعر است؛ دشوار است چون کشف و استخراج تصاویر شاعران، مستلزم ممارست و نیز ذوق و نکته سنجی در مباحث علوم بلاغت و فنون بیان می باشد. بنابراین ورود به چنین مباحثی بی گمان پر لغزش و خطر زاست. با توجه به اهمیت موضوع، در این مقاله مباحث مهمی- که پیوستگی معنایی با هم دارند- مورد بررسی قرار گرفته اند؛ از جمله، معنای لغوی خیال از روی منابع قدیم و جدید عرب و فارسی؛ دیگر آن که به مضامین مختلف و متعدد واژه خیال در شعرِ پاره ای از شاعران کهن عرب با شواهد شعری، اشاره شده است. آنگاه توضیح و تحلیل مختصری در باره علم بیان و مباحث مهم و محوری آن، چون تشبیه و استعاره و فواید آن دو از روی منابع قدیم و جدید عربی و همچنین ادیبان و منتقدان اروپایی، داده شده است، تا در رهگذر آن به ارزش و اهمیت بنیادین تشبیهات و استعاره های شگفتی که در جای جای دیوان متنبی نمود و تجلّی دارد راه بجوییم و در نتیجه به درک منزلت و جایگاه والای هنری و ادبی وی نایل شویم. در مجموع، کوشش شده است تا تنها پاره ای از تصاویر سمبولیک و نمادین شعر متنبی، یعنی آب و آفتاب (بحر و شمس)، آن هم در خلال برخی از مدایح وی، مورد تحلیل بیانی قرار گیرند تا تازگیها، خلاقیتها و نوآوریهای شگفت و منحصر به فرد او در پرتو همین چند تصویر ِ نمادین نمایانده شود.

بررسی دقیق آثار حماسی در هر دوره ای، به شناخت بیشتر و بهتر آن آثار در ادبیات فارسی می انجامد. در این تحقیق و مقاله بر آنیم که این داستان حماسی بعد فردوسی را از دیدگاه زیبایی های ادبی به ویژه صور خیال که به کمک آن می توان بسیاری از نکات پنهان و جزئی آثار ادبی آشکار کرد. البته چهارچوب نظری این تحقیق برگرفته از کتاب «صور خیال در شعر فارسی دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی» و «متون منظوم پهلوانی، دکتر سجاد آیدنلو» می باشد. باید توجه داشت که در چنین داستان هایی شاعر، با حفظ اصل داستان و روایت و انتقال آن به نسل های بعدی، هم چنین علاوه بر عواطف واحساسات. می کوشد تا توصیف و صور خیال که بیانگر میزان قدرت و هنر شاعر در سرودن شعر است را به صفحه ی ظهور برساند. آن چه که در این تحقیق و پژوهش بررسی می کنیم جنبه های توصیفی و تحلیلی در دو محور عمودی و افقی داستان و اشعار با ذکر نمونه هایی کوتاه که موجب اطاله ی کلام نشود. توصیف و نقش صور خیال در حماسه از جمله اغراق، تشبیه، استعاره و کنایه که بیشتر در خور توجه است. هر چند که در آثار و اشعار حماسی اغراق بیشتر به چشم می آید اما تشبیه و استعاره و کنایه و. . . . نیز خالی از لطف نیستند.

التعبیر بطریق غیر مباشر یعطی المسألة عمقا وجلالا، ویلبسها طراوة وجمالا. الأسلوب الکنائی یتضمن بلاغة وبراعة فی الکلام، ونکتا وفوائد فی البیان لاتتحقق تلک اللطائف بالتعبیر المباشر. یرمی هذا المقال إلی البحث عن فن الکنایة ومظاهرها فی الکلام النبوی حتی نبین نبذة من بلاغة النبی (ص) وفصاحته والإجابة عن الأسلة التالیة، ومنها ماهی مکانة الکنایة عند النبی (ص) وکیف کان یستخدمها؟ کم کان عدد الکنایات، وماهی الکنایة التی یستخدمها النبی (ص)، وماهو السبب فی هذا الأمر، وکم کانت تساعد الکنایات لتقریب المعنی إلی ذهن المستمعین؟ وطریقنا فی هذا العمل هو اختیار عدد من کلمات النبی المرسل (ص) الذی وجدنا فیها فن الکنایة والإفصاح عن البیان النبوی فی هذه الأمثلة، وعرض فن الکنایة وفصولها المتنوعة وظهورها عند أفضل من نطق بالضاد. رجعنا إلی عدد من المصادر البلاغیة التی قاموا بدراسة البیان النبوی (ص) منها المجازات النبویة للشریف الرضی، خلال الحدیث عن فنون الکنایة، وسعینا فی تکمیل ما عرضوا المتقدمون فی هذا المضمار والإفصاح الأکثر عن طوایا کلام النبی المرسل (ص).