کتاب عیون المعجزات از آثاری است که در ادامه تلاش برخی از امامیه برای اثبات امامت ائمه علیهم السلام، از راه معجزات،در اوایل قرن پنجم هجری نگاشته شده است. این اثر به علل مختلفی همچون مضامین روایات آن و نیز شخصیت غیر معروف نویسنده تا قرن دوازدهم مورد بی توجهی محافل امامیه قرار گرفته بود؛ اما در این قرن و با رشد اخباری گری و توجه عامیانه اخباریان به این نوع رویکرد، این کتاب به سرعت جای خود را در مجامع اخباری و در کتاب هایی همچون بحارالانوار علامه مجلسی، اثبات الهداة شیخ حر عاملی و مدینة المعاجز سید هاشم بحرانی باز کرده و پس از آن به سرعت، به رشد جایگاه خود ادامه داد؛ به گونه ای که نویسنده خود را ـ که شخصیتی مجهول بوده ـ به مقام فقیه و جلیل القدر ارتقا داد. بررسی این اثر، علاوه بر کمک به شناخت برخی از باورهای عامیانه در مورد ائمه علیهم السلام در قرن پنجم، می تواند در آگاهی از برخی از جریانات امامیه در مناطق دور از مراکز تشیع مفید افتد. همچنین، بررسی اسناد و منابع این اثر ـ که بی بهره از آثار بزرگان مکتب قم، همانند شیخ صدوق و مکتب بغداد، همانند شیخ مفید رحمه اله است ـ می تواند این نکته را به اثبات برساند که جریانی که نویسنده این کتاب نماینده آن است، جریان سومی در امامیه بوده که مسیری جدا از مکتب نقل گرای قم و عقل گرای بغداد را برگزیده است.

در هنر مصورسازی نسخه ها که همواره تحت تاثیر تفکر مذهبی هنرمندان و حامیان آنها قرارداشتهاست، بخش عمده ای از آنها روایت های مربوط به پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) ایشان را متجلی ساخته اند. رویکرد هنرمندان به این مضامین موجب بروز جلوه های خاصی از پردازش تمثیلی، نشانه ای و انتزاعی در جهت روایتگری نسبت به سایر موضوع ها در نگارگری شده است تا مضامین شیعی را به زبان تصویری انعکاس دهند. مهم ترین منابع تصویرسازی برای هنرمندان شیعی، کتاب های حدیثی مانند عیون اخبارالرضا هستند که به ویژه به فضائل و معجزه های ائمه اطهار(ع) پرداخته اند. یکی از نسخه های مصورکه به مضامین شیعی پرداخته فالنامه تهماسبی است که در آن، نگاره هایی منتسب به امام رضا(ع) احتمالا با الهام از روایت های شیخ صدوق به تصویر درآمده اند. این نوشتار ضمن بررسی زندگانی شیخ صدوق، ویژگی های نگاره های رضوی موجود در فالنامه و نحوه انعکاس روایت های رئیس المحدثین در آن را به شیوه توصیفی- تحلیلی مطالعه کرده است. براساس پژوهش ها، هنرشیعی با بهره مندی از آموزه های ناب تشیع و عناصر نمادین، تلاش بی شائبه فرهیختگان دینی وهنری در دوره های مختلف را به نمایش گذاشته است.

چکیده فارسی:نقش ابن سینا در تحول و توسعه منطق ارسطویی انکارناپذیر است. بررسی دقیق این نقش و ترسیم جایگاه شیخ الرییس در تاریخ علم منطق محتاج دستیابی به تمامی میراث منطقی وی است. بخش قابل توجهی از آثار شیخ در این زمینه به صورت دست نویس باقی مانده است. برخی گزارش ها از این نسخ غیرقابل اعتماد و مبهم اند. ازشناسی آثار و ارایه گزارش صحیح از آن ها در برخی از موارد در گرو تصحیح آن هاست. اطلاعاتی که درباره آثاری چون عیون الحکمه، الموجزالصغیر فی المنطق و الاشاره الی علم المنطق در فهارس موجود است، ناقص، خطا و مبهم است. عیون الحکمه با اثر دیگری به همین نام و از مولف دیگری، خلط شده و آن را با الموجز الصغیر فی المنطق در اضافاتی متفاوت دانسته اند. این اضافات در واقع متعلق به رساله دیگری از ابن سینا با نام تعالیق فی المنطق یا الاشاره الی علم المنطق است. منطق عیون الحکمه همان الموجز الصغیر فی المنطق است که به علت اهمیت به صورت مستقل بازنویسی شده و نام الموجز به خود گرفته است. چکیده عربی:لامکن انکار دور ابن سیناء فی تغییر و تطویر منطق ارسطو، فالدراسة الشاملة لدور ابن سیناء و تحدید مکانة الشیخ الرئیس فی تاریخ علم المنطق یتطلب الحصول علی کل میراث آثاره فی مجال المنطق، و قد بقیت معظم آثار الشیخ من النسخ و المخطوطات الیدویة فی هذا المجال، و بعض التقاریر من هذه النسخ و المخطوطات غیرموثوقة و غامضة، و إعادة الالمام بمعرفة الآثار و عرض التقاریر الصحیحة عنها فی بعض المواضیع علی قید التصحیح.و البیانات المتوفرة فی الفهارس عن الآثار مثل عیون الحکمة و الموجز الصغیر فی المنطق، و الاشارة الی علم المنطق ناقصة، و خاطئة و غامضة.و قد تم الالتباس بین کتاب عیون الحکمة مع أثر آخر بنفس العنوان من مؤلف آخر، و أعْتبر مختلفا فی بعض الاضافات عن الموجز الصغیر فی المنطق، و فی الواقع تتعلق الاضافات برسالة أخری لابن سیناء المعروفة باسم التعالیق فی المنطق أو الإشارة إلی علم المنطق.و کتاب منطق عیون الحکمة لیس الا نفس کتاب الموجز الصغیر فی المنطق أعیدت کتابته منفصلا لأهمیته، و اتخذ الموجز عنوانا له.

الأدب حصیلة ذهن الإنسان وإنّ لتحلیل الأفعال الذهنیة تأثیرٌ فی تطویر النقد الأدبی. وقد استطاع علم التحلیل النفسانی کمصدر یربط بین الأدب وعلم النفس أن یعکس مواضیع المجتمع ومشاکله علی ضوء مفاهیم التحلیل النفسانی بعدما دخل إطار الأدب ودرس النصوص الأدبیة وشخصیاته وأحواله الداخلیة. وقد قامت الکاتبة السعودیة قماشة العلیان فی روایة «عیون قذرة» بإعادة خلق شخصیات الروایة من منظور التحلیل النفسانی وقد عنیت بتأثیر الطلاق فی ظهور أنواع الاضطرابات النفسانیة عند أبناء الأسرة. وتهدف هذه الدراسة إلی تحلیل تأثیر ظاهرة الطلاق علی أفعال شخصیات هذه الروایة وتأثره بها عبر منهج توصیفی تحلیلی وفی إطار نقد التحلیل النفسانی لفروید ومستندة إلی نظریتی الاضطراب وآلیة الدفاع لکی تستخرج مکونات الطلاق وتمهد الأرضیة للاستیعاب الأفضل. تدل نتائج هذه الدراسة إلی أن شخصیتی الروایة الرئیسیتین تصابان فی ظروف مختلفة باضطرابات نفسانیة واقعیة ومؤذیة للنفس واضطرابات أخلاقیة بعد هدم کیان الأسرة ونظراً إلی ذلک لجأتا إلی آلیات الدفاع وفقاً لموقع ظهور الاضطراب لحمایة أنفسهم من الحقائق و الصراعات النفسیة التی لا تطاق.

این مقاله در پی معرفی و تبیین روش شناسی حافظ ابوالفتح ابن سید الناس، مورخ و ادیب اندلسی قرن هفتم هجری قمری، در نقد روایات تاریخی براساس کتاب عیون الاثر فی المغازی و الشمائل و السیر است. درواقع پژوهش حاضر به دنبال پاسخ به این سؤال است که شیوه و روش ابن سیدالناس در بررسی اخبار و روایات تاریخی چگونه بوده و آیا اصولاً ابن سیدالناس به مسئلۀ نقد تاریخی توجه داشته است یا خیر. برای یافتن پاسخ این سؤال تلاش گردیده تا کتاب عیون الاثر به عنوان مهم ترین اثر تاریخی ابن سیدالناس مطالعه و رویکرد وی در برخورد با روایات و گزارش های تاریخی مورد بحث وبررسی قرار گیرد. بدیهی است در این مطالعه و باتوجه به ماهیت پژوهش از روش تحقیق مبتنی بر توصیف، تحلیل و مقایسه با استفاده از جمع آوری داده های علمی مرتبط با موضوع استفاده شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که ابن سیدالناس، ضمن نقد روش تاریخ نگاری مورخان پیشین، آنان را به واسطۀ عدم دقت در نقل روایات و همچنین اطناب در سخن و خستگی ناشی از آن مورد انتقاد قرار داده است، به همین دلیل وی در شیوۀ تاریخ نگاری خود در کتاب عیون الاثر علاوه بر اختصار، اهتمام و دقت ویژه ای در نقل صحیح اخبار و بررسی سندهای آن، روشن کردن موارد اختلافی، بیان ابهامات و همچنین ثبت دقیق اسامی اماکن داشته است. درواقع وی با انتخاب راه میانه ای که مبتنی بر پرهیز از اطناب و ایجاز در سخن گفتن بود، موفق شد کتابی متمایز و جامع در سیرۀ پیامبر(ص) به رشتۀ تحریر درآورد.

چکیده فارسی: حکمت عملی به عنوان علمی که به رفتار ارادی انسان برای راهیابی به سعادت می پردازد، از دیرباز مورد توجّه ایرانیان بوده است. انواع سه گانة حکمت عملی یعنی تهذیب اخلاق، تدبیر منزل و سیاست مدن، تصویری گویا از تجربه های ارزشمند آن ها در طول سالیان متمادی است. این آموزه های راه گشا، از نسلی به نسل دیگر انتقال یافت تا همچون چراغی، روشنگر راه رسیدن به زندگی آرمانی باشد و به بهترین کارها رهنمون گردد. پندها و حکایت هایی که ایرانیان برای نسل های بعد به یادگار نهاده اند، نمایان گر این مهم است. هدف از پژوهش حاضر، بررسی تصویر ایرانیان در تألیفات اقوام دیگر به ویژه آثار عربی و جایگاه ایرانیان در زمان حکومت ساسانیان است تا حکمت عملی نزد ایرانیان شناسانده شود. کتاب عیون الأخبار نوشته ی ابن قتیبه دینوری ازجمله تألیفات سرشار از حکمت های پارسی است که حکمت عملی را در دورة حکومت ساسانیان تصویر کرده است. در نوشتار پیش رو، انواع حکمت عملی با بررسی آداب و رسوم ایرانیان و پادشاهان آن ها در این دوره، با روشی تحلیلی بررسی می شود. نتایج به دست آمده نشان دهندة این است که مبحث تهذیب اخلاق و سیاست مدن نسبت به تدبیر منزل اهمّیت بیشتری داشته است. از جمله اخلاقیاتی که ابن قتیبه از ایرانیان نقل کرده است، می توان به رازداری، زوال دنیا، بخشش و برتری علم بر ثروت اشاره کرد. آنچه از تدبیر منزل آورده است صداقت میان افراد خانواده، سفارش به ازدواج با خویشاوندان، آداب غذاخوردن و پاکیزگی است؛ همچنین به حکمت های زیادی اشاره شده است که دلالت بر اقتدار ایرانیان در اداره ی امور سیاسی کشور دارد؛ ازجمله حکایت هایی در وصف خصوصیات پادشاهان، توجّه زیاد آن ها به انتخاب کارگزاران، تدابیر جنگی وآنچه به سربازان مرتبط است. (چکیده عربی: تُعدّ الحکمة العملیّة باعتباره علماً یتطرّق إلی دراسة سلوک الإنسان الطوعیة فی سبیل الوصول إلی السعادة من الموضوعات الأساسیّة الّتی اهتمّ بها الفرس من أقدم العصور. فهی بأنواعها الثلاثة من تهذیب الأخلاق، وتدبیر المنزل، وسیاسة المدن، کانت صورة واضحة عن تجاربهم الغالیة خلال العصور المتمادیة. انتقلت هذه التجارب والآراء النیّرة من جیل إلی جیل لتکون مصباحاً زاهراً یضیء الطریق إلی حیاة مثالیّة، ویزیل الهموم عن النفوس ویهدی إلی خیر الأمور وأفضلها. والدالّ علی هذا، المواعظ والحکایات الّتی قد خلّفوها للأجیال القادمة. یهدف هذا البحث إلی استجلاء الحکمة العملیّة عند الفرس فی مؤلّفات الأقوام الأخری، کاشفاً عن انطباع المؤلفات العربیة عن الفرس ومکانتهم فی عهد الساسانیین. من المؤلّفات الذاخرة بالحکم والمواعظ الفارسیّة هو کتاب «عیون الأخبار» لابن قتیبة الدینوری حیث یصوّر الحکمة العملیّة عند الفرس بصورة واسعة فی فترة الحکومة الساسانیّة وهذه الدراسة تساعدنا فی التعرّف علی الحکمة العملیّة الفارسیّة فی هذا الأثر القیّم. قد بُنی هذا البحث علی أساس المنهج الوصفی-التحلیلی محاولاً تبیین مواضع الأنواع الثلاثة للحکمة العملیّة عند الفرس فی «عیون الأخبار» عن طریق کشف الجوانب المتعدّدة وربّما الخفیّة من آداب الفرس وسیر ملوکهم فی تلک الفترة. تبیّن لنا خلال البحث أنّ مبحثی تهذیب الأخلاق وسیاسة المدن کان أکثر أهمیّة واستعمالاً من مبحث تدبیر المنزل. فمن الأخلاقیّات التی جاء ابن قتیبة بها عن الفرس هی کتمان السرّ، وفناء الدنیا، والسخاوة، وفضل العلم علی الثروة. وما جاء من تدبیر المنزل هی الصداقة بین الأخوین والتوصیة بالزواج فی الأقرباء، وآداب الأکل، والنظافة. وهناک حکم ونصائح عدیدة تدلّ علی اقتدارها فی إدارة البلاد وسیاسة المدن منها حکایات من میزات السلاطین، وعنایتهم البالغة باختیار العمّال، وتدبیر أمور الحرب وما یرتبط بالجنود. )

هنر یکی از مهم ترین جنبه های تمدن است. تحقق تمدن اسلامی نیاز به هنر دینی تمدن ساز نیز دارد. هنر دینی را می توان از منظرهای مختلفی همچون متون دینی تعریف کرد. در این پژوهش، برای رسیدن به مؤلفه های هنر دینی تمدن ساز، کتاب «عیون اخبار الرضا» انتخاب شده است. در این نوشتار، با بهره گیری از روش گردآوری کتابخانه ای و تحلیل کیفی، پس از بیان چارچوب نظری، مبتنی بر کتاب عیون اخبار الرضا، مؤلفه های هنر دینی تبیین می شود. نتایج نشان می دهد که هنر دینی معیار، مبتنی بر توحیدگرایی و خدامحوری شکل می گیرد و باید بر اساس شرع و معیارهای موجود در متون اصیل دینی به وجود ­آید. همچنین باید تداعی کننده نمادها و مظاهر دینی باشد و زیبایی اصیل را نمایان سازد. حاصل این نگاه می تواند ملاکی برای ارزیابی آثار هنری در زمان گذشته و حال و همچنین ارائه الگو با در نظر داشتن جنبه های تمدنی برای برون رفت از وضعیت موجود باشد.

یکی از موضوعات مورد توجه ایمه (ع) به تبعیت از نوع رویکرد قرآنی و به دلیل انحرافات به وجود آمده پس از رحلت پیامبر (ص)، مباحث اعتقادی به ویژه توحید و مسایل مرتبط با آن بوده است. در این پژوهش تلاش شده است با روش تحلیل محتوای کمی کیفی، روایات امام رضا (ع) در موضوع توحید از کتاب عیون بررسی شود تا آشکار گردد جهت گیری امام (ع) در پاسخ به سوالات توحیدی مبتنی بر چه اصولی بوده و در تبیین و اثبات توحید چه مسیری را پیموده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که امام (ع) همزمان با تشویق افراد به شناخت خداوند و تبیین امکان، اهمیت، ابزارها، عوامل و مبنای اصلی شناخت، با دو جهت گیری مهم به تبیین توحید می پردازد: 1. معرفی صفات نقص در انسان و نفی آن از خداوند متعال که در این بخش تمرکز امام (ع) بر نفی تجسیم و رویت خداوند و جبر و تفویض است. 2. معرفی اسماء الهی و تفاوت آن با صفات کمالی در انسان و در این بخش امام (ع) ضمن معرفی اسماء الله و تبیین آن، سه ویژگی علم، اراده و قدرت درباره خداوند متعال را مورد تاکید و تبیین خود قرار داده است.