احمد مهدوی دامغانی معتقد است در زبان فارسی، ترکیبی به نام کنج قناعت وجود ندارد و آنچه به نام کنج قناعت در متون چاپی می بینیم، در اصل، همان گنج قناعت است. به نظر او هیچ نسبتی میان واژة کنج و قناعت نیست و ترکیب کنج قناعت، غلط مشهوری است که به سبب سهو کاتبان و خطای مصحّحان به وجود آمده است. در مقالة حاضر، با بررسی نسبت میان واژه های کنج و قناعت در بافت اشعار عرفانی، نشان داده ایم کنج قناعت، غلط مشهور نیست و غیر از گنج قناعت است. کنج قناعت و گنج قناعت، دو ترکیب جداگانه هستند که در شعر فارسی، بارها به کار رفته اند. کنج قناعت، ترکیبی استعاری است برآمده از جهان بینی صوفیه و گنج قناعت، ترکیبی تشبیهی است که از حدیث نبوی «القَناعَهُ مالٌ لایَنفَدُ و کَنزٌ لایَفنی» برگرفته شده است.

تأثیر پذیری انسان از محیط و تأثیر گذاری محیط بر رفتار و اخلاق انسان مورد تأیید بسیاری از کارشناسان است و می توان گفت رعایت ارزش های اسلامی و اخلاقی در معماری زمینه ساز رشد و تقویت آن ارزش ها در کاربران می گردد؛ اما مسأله در چگونگی بروز و تجلی این ارزش ها در معماری است. در این پژوهش به تعیین معرف های قناعت (که یکی از مکارم اخلاق مورد توصیه امامان معصوم (ع) است) در بخشی از معانی آن (معانی متضاد قناعت: حرص و طمع) پرداخته شده است. بدین منظور طی انجام فرآیندی پس از معناشناسی قناعت با بهره گیری از مفاهیم متضاد آن، ابعاد معماری تعیین و سپس معیارها و معرف های قناعت شناسایی شده اند. روش پژوهش در شناخت معنای قناعت، معناشناسی است و در تعیین ابعاد معماری و معیارها و معرف های برگرفته از مفاهیم متضاد طمع و حرص، از استدلال منطقی بهره برده شده است و صحت آن به تایید 14 تن از کارشناسان معماری رسیده است. بدین منظور طی انجام فرآیندی پس از معناشناسی قناعت با بهره گیری از مفاهیم متضاد آن، ابعاد معماری تعیین و سپس معیارها و معرف های قناعت شناسایی شده اند. روش پژوهش در شناخت معنای قناعت، معناشناسی است و در تعیین ابعاد معماری و معیارها و معرف های برگرفته از مفاهیم متضاد طمع و حرص، از استدلال منطقی بهره برده شده است و صحت آن به تایید 14 تن از کارشناسان معماری رسیده است. نتایج پژوهش نشان می دهد ویژگی های افراد مؤثر (معمار، کاربر و کارفرما) برای پرهیز از طمع و حرص در معماری، «شناخت حدود اختیار»، «پرهیز از زیاده خواهی»، «پذیرش محدودیت ها» و «پرهیز از تعصب» است؛ در فرآیند معماری (طراحی، ساخت و بهره برداری) باید «سلسله مراتب اهمیت» تعیین شوند، «شکل زندگی» شناسایی شود و با «برنامه ریزی» مناسب «تناسب اجزاء اثر با شکل زندگی» و نیز اصل «فناپذیری» مد نظر قرار داده شود؛ در مجموع می توان گفت در چنین اثری (در فرم، عملکرد و معنا) چهار ویژگی عمده «قاعده مندی»، «تجدید-پذیری»، «انطباق پذیری» و «توازن» قابل شناسایی است.

آموزه های اخلاقی بخش مهمی از تعالیم دین اسلام است و مفاهیم اخلاقی در زمره ی مفاهیم انتزاعی قرار دارند که توسط افراد مختلف معانی گوناگونی می یابند؛ و در صورتی که تعبیر واحد و روشنی از آن ها وجود نداشته باشد؛ هرکس به تعبیر و سلیقه ی خود آن ها را در معماری متجلی ساخته و به تشت آراء خواهد انجامید. پژوهش حاضر، به این مسأله پرداخته است که چگونه یک ارزش پذیرفته شده در اسلام (قناعت)، قابل سنجش در معماری خواهد بود تا بتوان وضعیت موجود آن را ارزیابی، آینده ی آن را پیش بینی؛ و برای دستیابی به آن برنامه ریزی کرد. روش پیشنهادی، شاخص سازی مفاهیم اخلاقی و شامل مراحل ذیل است. ابتدا باید تعریف اسمی مفهوم صورت گیرد و تعاریف مورد نظر انتخاب گردند؛ سپس ابعاد معماری مشخص گردند؛ در مرحله ی بعد باید معیارهای معماری بر اساس مفهوم اسلامی مورد نظر شناسایی شوند؛ سپس معرف ها تعیین می گردند و در نهایت گویه ها تعیین شده و مفاهیم، ابعاد، معیارها، معرف ها و گویه ها (با استفاده روش دلفی و فرآیند تحلیل سلسله مراتبی (AHP)) وزن دهی می شوند و وزن نهایی هر گویه (پرسش) تعیین می گردد. اثبات کارایی روش فوق با انجام فرآیند شاخص سازی در خصوص قناعت صورت پذیرفته است و بدین ترتیب پرسش نامه ای با 216 گویه حاصل شد که با پاسخ دادن به آن می توان دریافت در اثر مورد نظر تا چه میزان مفهوم قناعت تجلی یافته است و برای دستیابی به معماری قانعانه چه نکاتی را باید مد نظر قرار داد. البته با توجه به استقرایی بودن روش، بدیهی است دسترسی به هدف نسبی است و ادعایی بر جامعیت و تامّیت روش وجود ندارد. روش مورد استفاده در این تحقیق ترکیبی از روش های کیفی و کمی است. گردآوری داده ها در بخش کیفی، به روش کتابخانه ای (گرد آوری داده های اسنادی موجود) و میدانی (مصاحبه، پرسش نامه) و در بخش کمی، به روش میدانی (پرسش نامه ) است. در تجزیه و تحلیل داده ها در بخش کیفی از روش معناشناسی و استدلال منطقی و در بخش کمی از روش دلفی و تحلیل سلسله مراتبی استفاده شده است. نتایج شاخص سازی قناعت نشان می دهد در میان ابعاد معماری، افراد مؤثر و در میان افراد مؤثر، معمار بیشترین نقش را در دستیابی به معماری قانعانه دارا هستند و پرسش های مرتبط با معرف های تطابق اثر معماری با شکل زندگی کاربران، شناخت افراد مؤثر از محیط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، احترام به طبعیت در فرآیند معماری، شناخت معمار از محیط کالبدی، جغرافیایی و اقلیمی و پرهیز از تفاخر اقتصادی در اثر از مهمترین گویه ها در تحقق معماری قانعانه هستند.

هدف این پژوهش، واکاوی مفهوم و کارکردهای «قناعت» در مثنوی معنوی و استنتاج دلالتهای آن برای تربیت اخلاقی بوده است. این تحقیق با رویکرد کیفی و با بهره گیری از الگوی بازسازی شده ی استنتاجی فرانکنا، انجام شده است. در بخش نخست تحقیق، پس از مروری اجمالی بر جایگاه و اهمیت کتاب مثنوی معنوی، مفاهیم اخلاق و قناعت، برخی از ویژگی های مبنایی قناعت در قالب گزاره های واقع نگر و اصول تربیتی بازشناسی شده و در ذیل هر اصل، ابتدا سند قرآنی یا روایی هر مبنا بیان شده و پس از آن، نکته اصلی ناظر به هر مبنا، از مثنوی معنوی، تبیین شده است. گزاره های بازشناسی شده در این پژوهش عبارتند از: قناعت به مثابه ی راهی برای نیل به حیات طیبه، عاملی بر حفظ اقتدار و عزت نفس، گنج استغنابخش و بی نیازی، عامل ممیزه با بخل، عامل آرامش روح در تقابل با حرص، زمینه ساز شادی و محور هم بستگی مفاهیم توکل، رزق و رضایت درونی. در دنیای امروز که مصرف گرایی و دلبستگی به تعلقات دنیوی از جانب نظام سرمایه داری به صورتی هدفمند به جوامع مختلف القاء می گردد، لازم است تا نظام تعلیم و تربیت کشور ما با اتکا به آموزه های دینی و اندیشه های اثرگذار افرادی مانند مولانا، «قناعت» را به مثابه هدفی تربیتی در دستور کار قرار داده و نسلی «قانع و خودبسنده» تربیت نماید.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

قناعت در لغت به معنای خرسندی و راضی بودن به آن چیزی است که خداوند قسمت و روزی انسان قرار داده است. اسراف به معنی زیاده روی و درست مصرف نکردن است. این دو مفهوم در بین آیات و روایت جایگاه ویژه ای دارند. در متون دینی قناعت پسندیده و سفارش شده است و در مقابل اسراف ناپسند و نهی شده. مثنوی یا مثنوی معنوی اثر عرفانی بزرگ مولانا جلال الدین محمد بلخی است، که به اصرار حسام الدین چلپی در سال 658ق کار نگارشش آغاز شد و پس از 14 سال به اتمام رسید. این اثر ارزشمند در شش دفتر و حدود 25050 بیت نگاشته شده است. شیوۀ نگارش مثنوی داستان در داستان است و نوع ادبی آن صوفیانه و تعلیمی است. وی در ابیاتی قناعت را ستوده است؛ اما آنچه مولوی بیشتر از قناعت راجع به آن صحبت کرده، حرص و طمع است. او در مقابل قناعت، اسراف را قرار نمی دهد و جز چند مورد که از آیۀ «کلوا واشربوا و لاتسرفوا» برای ساختن مضمون مدنظرش بهره برده است، جایی دیده نشد که قناعت را در مقابل اسراف قرار دهد؛ اما در مقابل آن بسیار از حرص و طمع و پیامدهای خطرناک آن صحبت کرده است.

هدف در نظام های اخلاقی مختلف، قناعت خصیصه ای ستودنی است و هرکدام از آن ها بر اساس مبانی خاص خود ملکات اخلاقی را ترویج می کنند. رشد فزاینده عوامل قدرت، ثروت و ترویج مصرف گرایی در عصر حاضر، روی آوردن به زندگی تجملاتی را افزایش داده است و ضرورت بازخوانی موضوع قناعت و ارایه شاخصه های آن، آشکار می گردد. با هدف تدوین تیوری قناعت بر اساس نهج البلاغه و شناخت الگوی آن، این پژوهش انجام شد. روش روش پژوهش داده بنیاد می باشد، که با بررسی علت ها و عواملی که در ایجاد آن اثر دارد و با بیان راهبردهای آن، از زاویه ای نو به مفهوم قناعت می پردازد. یافته ها مقوله های عفت نفس، تهذیب نفس، خشوع در برابر خالق، بسندگی، آخرت گرایی، دور بودن از هوا و هوس و روح قناعت به عنوان عوامل علی و دوری از تکلف، بهزیستی، امرار معاش، عمل صالح، تاثیرپذیری از اولیای الهی، زهد، تقوی و انفاق به عنوان عوامل زمینه ساز و صرفه جویی، کرامت نفس، خویشتن داری و اعتدال به عنوان راهبردهای قناعت و ناخرسندی یا نارضایتی از زندگی، رذالت، اسراف، افراط و تفریط، حرص و بخل به عنوان عوامل مداخله گر و حفظ دین، خود کفایی، آرامش، دولتمندی و جلوگیری از فقر از پیامد های بکارگیری قناعت در نهج البلاغه عنوان شده است. مقوله محوری این بررسی «قانع بودن» است که مقولات فوق را در بر می گیرد. نتیجه از نگاه امام علی (ع) قناعت به خاطر اثرات متعالی اش همان حیات طیبه ای است که تمام صفات نیک انسانی از جمله رضایت مندی، عزت، کرامت و صبر را در بردارد و در قرآن به آن اشاره شده است