این تحقیق به بررسی عوامل موثر در تحول مخروط افکنه ها، به عنوان یکی از پویاترین لندفرم های نواحی خشک پرداخته است. به طور کلی در خصوص شکل گیری و تحول مخروط افکنه ها نظرات مختلف و گاه متضادی ارایه شده است که در این مقاله سعی شده تا با بررسی مخروط افکنه جاجرود (با هدف شناخت هر چه بیشتر عوامل موثر در شکل گیری و تحول آن) نظرات ارایه شده مورد تحلیل قرار گیرد. در این تحقیق از تصاویر ماهواره ای (2002) IRS، عکس های هوایی 1:55000، نقشه های 1:250000 و 1:25000 توپوگرافی رقومی، نقشه های 1:250000 و 1:100000 زمین شناسی و نرم افزارهای تهیه نقشه و پردازش تصاویر رقومی استفاده شده است. در زمینه پردازش تصاویر رقومی از نرم افزار Ilwis و PCI استفاده گردید. همچنین بمنظور تهیه نقشه های مورد نیاز از نرم افزارهای Microstation،Freehand  و Arc\GIS استفاده شد. در عین حال در بسیاری از موارد با عملیات میدانی و مشاهده ترانشه های طبیعی و مصنوعی موجود بر سطح مخروط افکنه و تهیه عکس و لوگ نسبت به تهیه شواهد مستدل و دقیق جهت کنترل و گردآوری اطلاعات تکمیلی، اقدام گردید. در نهایت نیز با استفاده از فرمول های تجربی smf2  و vf3 نسبت به تعیین اثر حرکات تکتونیکی در منطقه اقدام گردید. نتایج این تحقیق نشان می دهد که تحول مخروط افکنه جاجرود حاصل عملکرد عوامل طبیعی شامل تغییرات اقلیمی، حرکات تکتونیکی و تغییر سطح اساس (در دراز مدت) و عوامل انسانی (در کوتاه مدت) بوده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در طول نیمرخ تعادل رودخانه، نیروی آب در درجه اول وابسته به سرعت و حجم جریان است. عملکرد تکتونیک و نیز تغییرات اقلیمی، موجب تغییر فرآیند فرسایش در طول این نیمرخ می گردد. هر گونه تغییر سطح اساس یا تغییر دبی ناشی از دو عامل مذکور ابتدا، موجب تغییر مکان رسوبگذاری در مخروط افکنه ها می گردد. قدیمی شدن یا تقطیع شدن یک مخروطه افکنه، حاصل فرآیند مذکور است. مخروط افکنه های تقطیع شده در واقع مخروط های قدیمی هستند که از مرحله رسوب گذاری خارج شده و در معرض فرسایش مجدد قرار گرفته و از عوارض خاص سیستم شکل زایی مناطق خشک به شمار می روند (راچوکی 1990).هدف این تحقیق، شناخت علل بوجود آمدن سطوح مختلف مخروط افکنه های تقطیع شده در حاشیه چاله سیرجان می باشد. برای دست یابی به این هدف، علاوه بر بررسی اطلاعات پیشین و گرد آوری اطلاعات کتابخانه ای از عکسهای هوایی، نقشه های توپوگرافی و زمین شناسی به عنوان ابزار فیزیکی استفاده گردیده است. همچنین، داده های محیطی از طریق عملیات میدانی به روش مشاهده مستقیم جمع آوری گردیده است. از مدل NUVEL la، شاخص سینوسی و شاخص نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره، به منظور بررسی حرکات تکتونیکی به عنوان ابزار مفهومی تحقیق استفاده شده است. نتایج بدست آمده حاکی از آن است که در تحول و تکامل مخروط افکنه های تقطیع شده حوضه تحت بررسی، حرکات تکتونیکی نقش موثرتری ایفا نموده اند. این حرکات عموما در راستای فرونشینی چاله سیرجان و متقابلا تداوم بالا راندگی واحد کوهستانی عمل کرده اند و همین پدیده سبب تشکیل مورفولوژی تقطیع شده در مخروط افکنه ها شده است. این درحالیست که تغییرات اقلیمی مقارن با حاکمیت دوره های مرطوب و خشک نیز، نقش فرعی را در تحول مخروط افکنه ها به عهده داشته است. لازم به ذکر است که در نهایت، تغییر نقطه تقاطع بر روی مخروط افکنه ها موجب تغییر محل رسوب گذاری و سرانجام، ایجاد مخروطه افکنه های تقطیع شده می گردد.

در این پژوهش به بررسی تأثیر تکتونیک فعال (گسل درونه و گسل مایع لغز معکوس) بر مورفولوژی مخروط افکنه های واقع در بین شهر کاشمر و روستای علی آباد کشمر شهرستان بردسکن پرداخته شده است. روش کار توصیفی- تحلیلی و بر اساس نقشه های توپوگرافی 1:25000، نقشه های زمین شناسی 1:100000 و1:250000، داده های تصاویر ماهواره لندست با سنجنده ETM وGoogle Earth انجام شده و برای ترسیم نقشه ها و تصاویر، نرم افزارهای, Arc map, Arc view, Google Earth  QGIS مورد استفاده قرار گرفته است. نتایج این پژوهش نشان داده است که تحت تأثیر فعالیت گسل ها، مخروط افکنه ها به صورت باهادا چشم انداز غالب ژئومورفیک این منطقه را تشکیل می دهند. فعالیت گسل مایع لغز معکوس با عبور از رأس اکثر مخروط افکنه ها سبب تغییر موقعیت آبراهه اصلی مخروط افکنه ها به قسمت حاشیه ای و کناری آن ها، تغییر موقعیت رسوب گذاری در نتیجه سبب تقطیع بعضی از مخروط افکنه ها به صورت سه سطحی عرضی و دوسطحی طولی و عرضی شده است. فعالیت گسل درونه با عبور از قسمت فوقانی، تحتانی و قاعده مخروط افکنه ها به صورت ایجاد بالا آمدگی، پشته های فشاری، طاقدیس فشاری مشهود است. از آثار دیگر این گسل می توان به جابجایی چپ گرد بعضی از آبراهه های فرعی سطح مخروط افکنه ها و تشکیل مخروط افکنه ها تک سطحی، دوسطحی عرضی و طولی (تودرتو) توسط آبراهه های فرعی در قاعده مخروط افکنه ها و پای طاقدیس های فشاری و همچنین تغییر نقطه تقطیع آبراهه های اصلی مخروط افکنه ها و ایجاد مخروط افکنه ها تقطیع شده به صورت دوسطحی طولی (تودرتو) و عرضی در پایین دست گسل درونه اشاره کرد. در اثر فعالیت و ارتباط متقابل هر دو گسل سطوح اکثر مخروط افکنه های واقع در بین این دو گسل توسط آبراهه های فرعی به صورت عمیق و نیمه عمیق حفر شده و به شدت فرسایش پیدا کرده اند و همچنین آبراهه اصلی اکثر مخروط افکنه ها بستر خود را عمیقاً حفر کرده که منجر به ایجاد پادگانه های آبرفتی در مسیر خود شده اند از دیگر آثار متقابل فعالیت هر دو گسل می توان به هم پیوستن آبراهه های اصلی و فرعی مخروط افکنه ها و به تبع آن تشکیل آبراهه های واحد و ایجاد مخروط افکنه های دو سطحی عرضی و طولی (تودرتو) در پایین دست گسل درونه نام برد.

توده کوهستانی میشوداغ در شمالغرب ایران و در ضلع شمالی دریاچه ارومیه واقع است. این کوهستان در ضلع شمالی خود، به دشت مرند که در جهت شرقی - غربی کشیده شده است، منتهی می شود. گسل مورب لغز شمال میشو و شاخه های فرعی آن، مهمترین نقش را در مرفولوژی دامنه شمالی میشوداغ و جبهه کوهستانی مشرف به دشت مرند ایفا نموده اند. حرکات عمودی گسلهای منطقه علاوه بر آثار خود آنها در داخل کوهستان، در پراکندگی، تکامل و مرفولوژی سطح مخروط افکنه ها تاثیر عمده ای داشته اند. بوجود آمدن مخروط افکنه های چند بخشی در منطقه، نتیجه عملکرد گسلهای منطقه بوده است. اثر فعالیتهای تکتونیکی، حتی رسوبات کواترنر آغازین را نیز خمیده کرده و موجب بوجود آمدن مخروط افکنه های تو در تو (تلسکوپی) در منطقه شده است. قسمت فعال مخروط افکنه ها در میشو شرقی در راس و در میشو غربی در حاشیه یا پایین دست آنها قرار گرفته که نشانگر عملکرد متفاوت تکتونیک در دو بخش دامنة شمالی میشو می باشند. شکل منحنی های میزان سطح مخروط افکنه ها در میشو شرقی و برخی مخروط افکنه های میشو غربی هیچگونه اثری از عمل فعالیتهای تکتونیکی را نشان نمی دهد و منحنی های میزان آنها بخشی از یک دایره را تشکیل داده که راس مخروط افکنه ها بر مرکز دایره منطبق است. در بقیه مخروط افکنه های میشوغربی، منحنیهای میزان بخشی از یک بیضی را تشکیل می دهند که نوعی کشیدگی در سطح مخروط افکنه در اثر فعالیتهای تکتونیکی را نشان میدهد. بدین ترتیب اثرات عملکرد تکتونیک در میشو شرقی در جبهه کوهستانی و در بخش غربی در سطح مخروط افکنه ها بیشتر مشهود است و لذا می توان مرفولوژی مخروط افکنه ها را به عنوان شاخصی برای ارزیابی فعالیتهای تکتونیکی بکار برد.

یک مدل عددی لاگرانژی با تغییر شکل های بزرگ برای بررسی نفوذ مخروط در خاک ها، میزان مقاومت خاک و ضریب مخروط به کار گرفته می شود. خاک را ماده ای الاستیک - پلاستیک کامل فرض می کنیم که در وضعیتی با تقارن محوری، از طریق یک درز مخروطی - استوانه ای با مخروط فولادی در تماس است. وضعیت تماسی خاک و مخروط در طول نفوذ مخروط دایما تغییر می کند و به روز می گردد. با این مدل، تحلیل پارامتری در خصوص آزمایش CPT در خاک های رسی و ماسه ای و بالاخره خاک های لایه ای انجام می شود و اهمیت پارامترهای مرتبط با نفوذ مخروط در خاک، نظیر سختی خاک، چسبندگی و زاویه اصطکاک خاک، عمق نفوذ مخروط و ... بر روی ضریب مخروط، مورد بررسی و مداقه قرار می گیرد. تحلیل های انجام شده در خصوص خاک های ماسه ای از آن نظر اهمیت دارد که در مورد بررسی عددی نفوذ مخروط در این گونه خاک ها، مطالعات انجام شده بسیار اندک اند.

مخروط های افکنه به علت حاصلخیزی و امکان دسترسی به منابع سطحی و زیرزمینی در محدود آنها، از نظر زراعی و سکونتگاهی مورد توجه ژئومرفولوژیستها هستند. به همین جهت بررسی فرایند پیدایش و روند تغییرات آنها اهمیت بسیار دارد. در این پژوهش سعی شده است تا داده های مرفومتریک و ژئومتریک که از طریق اندازه گیریهای میدانی، عکسهای هوایی و تصاویر ماهواره ای، نقشه برداریهای زمینی و اندازه گیریهای کارتوگرافیک در محدوده مورد مطالعه (حوضه گاماسیاب در غر کشور) حاصل شده اند، مورد بررسی آماری و ریاضی قرار گرفته و استنباط های ژئومرفولوژیکی از آنها انجام گیرد. نتایج این بررسی نشان میدهد که اولاً روابط ارائه شده از سوی پژوهشگران بین المللی نظیر بول درباره وجود همبستگی بین مساحت حوضه آبگیر مخروطهای افکنه با مساحت مخروط ها در منطقه مورد مطالعه نیز صادق است. ثانیاً بررسیهای آماری، تغییرات طولی و گستردگی مخروط های افکنه را بر اثر فعالیتهای زمین ساختی آشکار ساخت و ثالثاً تأثیر جنس مواد در حوضه های آبگیر مخروط ها (مواد آهکی) را بر ابعاد و شکل مخروط های افکنه نشان داد.