دامنه های شمالی رشته کوه های البرز به نواحی پست و جلگه ای منتهی به دریای مازندران محدود می گردند. بر اساس کاوش های باستان شناختی گذشته که در ناحیه شرق مازندران در محوطه هایی نظیر غارهای: هوتو، کمربند، کمیشان و التپه صورت گرفته بود مواد فرهنگی دوران فراپارینه سنگی و نوسنگی به دست آمد. این پژوهش ها و اطلاعات به دست آمده از کاوش ها و بررسی های باستان شناختی یاد شده در شرق مازندران در شمال ایران اطلاعات پایه برای انجام این پژوهش است. هم راه با اطلاعات توصیفی و پایه از تاریخچه باستان شناسی نیز برای تبین پژوهش ها استفاده شده است. بررسی سیستماتیک باستان شناختی اخیر (1391) که توسط یکی از نگارندگان (حسین رمضان پور) در این ناحیه انجام شد به شناسایی شواهد باستان شناختی از دوران نوسنگی منتج شد. هدف از این پژوهش مطالعه نوسنگی و نوسنگی شدن در شمال البرز به خصوص سرزمین های پست شهرستان های نکا و بهشهر است. در بیان چگونگی و تحلیل فرآیند نوسنگی شدن از ویژگی های زمین شناختی، جغرافیا و مطالعات نوسانات دریای مازندران در ده هزار سال گذشته استفاده شده است. بر اساس بررسی های باستان شناختی اخیر و با استفاده از داده های زمین شناسی و جغرافیایی نحوه مکان گزینی استقرارهای نوسنگی در سرزمین های پست شمال البرز ارتباط معنی داری با استقرارهای فراپارینه سنگی در دامنه ها و غارها دارد. به عبارت دیگر فرض کلی این پژوهش این است که غارهای: هوتو، کمربند، التپه و کمیشان به عنوان هسته و منشا گرایش به نوسنگی و نوسنگی شدن در منطقه بوده است.

یکی از پرسش های اساسی در مورد محوطه های دوره نوسنگی فلات ایران کاربری آن ها ازنظر میزان یکجانشینی و یا کوچ روی است که تشخیص آن می تواند میزان تحرک انسان را در چشم انداز طبیعی در آن دوره مشخص نماید. در همین راستا و نیز باهدف بررسی نقش عوامل انسانی و طبیعی در شکل گیری نهشته های به جای مانده در تپه مهتاج (اواخر هزاره هشتم تا اوایل هزاره هفتم قبل از میلاد)، مطالعه میکرو مورفولوژی انجام شده است. بر این اساس مراحل مختلف رسوب گذاری مرتبط با فازهای استقراری شناسایی شده است که با کف سازی، اندود گل اخرا، تعدد پرشدگی ها، ذرات فراوان زغال و استخوان، مواد دفعی و مواد آلی و کانی نظیر فسفات همراه بوده است. در این تحقیق علاوه بر کف های استقراری مربوط به فازهای اصلی استقراری، آثار دو کف زیستی دیگر که حاکی از استقرار موقت بوده، دیده شده است. ازجمله یافته های مهم دیگر در مقاطع، وجود عارضه دفعی مربوط به نشخوارکنندگان متوسط الجثه در تحتانی ترین مرحله استقراری است؛ که می تواند نشان دهنده استفاده از محوطه در نیمه دوم هزاره هشتم ق. م، توسط کوچ نشینان و دام پروران اولیه باشد. مطالعه ژیوشیمیایی نیز نشان می دهد که شرایط قلیایی رسوبات محوطه، در ماندگاری عارضه دفعی مذکور نقش مهمی داشته است. از دیگر نتایج به دست آمده در این مطالعه شواهد وجود آشفتگی زیستی ناشی از فعالیت جانداران خاکزی در بین لایه ها و نیز بروز برخی پدیده های فیزیکی ناشی از تغییرات دما، مانند ترک های گلی ایجادشده در اثر گرما و پیچ و تاب خوردگی های جریانی و وجود گر هک های اکسید آهن به صورت پراکنده است که همگی نشان دهنده استفاده کوتاه مدت و فصلی از محوطه در طی فصول خنک و مرطوب تر سال است. این نتیجه با شرایط جغرافیایی و اقلیمی امروزی دشت بهبهان و نیز دیگر شواهد باستان شناسی محوطه از قبیل حجم کم نهشته ها و تراکم پایین یافته های آن مطابقت دارد.

یکی از موضوعات مهم دوره نوسنگی، تغییر در اقتصاد معیشتی جوامع این دوره نسبت به ادوار پیش از خود است. بقایای گیاهی و جانوری در داخل بافت های باستان شناختی، از جمله مدارک مستقیم مرتبط با معیشت محسوب می شوند. در این زمینه سایر مواد فرهنگی همچون سفال، معماری، توکن­ها و نظایر آنها مدارک غیرمستقیم به شمار می روند. در این مقاله بر مبنای مدارک حاصل از کاوش باستان شناختی در محوطه نوسنگی تپه خالصه، تلاش شده است تا حدودی وضعیت غذایی و معیشتی جوامع ساکن در این محوطه مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. بر این اساس علاوه بر مطالعه استخوان های جانوری و بقایای گیاهی، ظروف سفالی، توکن ها، ابزارهای استخوانی و سنگی و فضاهای معماری نیز در راستای درک اقتصاد معیشتی جامعه نوسنگی تپه خالصه به کار گرفته شده است. نتایج حاصله حاکی از این است که مردمان دوره نوسنگی تپه خالصه هم به کشاورزی به ویژه کشت غلات و در مقادیر اندک حبوبات مبادرت نموده اند و هم با نگهداری حیوانات اهلی به ویژه بز و گوسفند به دامداری مشغول بوده و از رژیم غذایی مطلوبی برخوردار بوده اند. با توجه به منابع غذایی غنی زیست محیطی در این منطقه، متکی بر اقتصادی خودبسنده بوده اند و به نظر می رسد طی سه مرحله استقراری در دوره نوسنگی جدید از جامعه ای با ساختار برابر در مرحله اول به جامعه ای با رتبه های فردی در مرحله سوم تطور یافته اند، به طوری که شاهد تطور سازمان تولید از تولید خانگی به صنایع خانگی هستیم.

پس از گذشت 70 سال هنوز اطلاعات بسیار اندکی درمورد دوره های فراپارینه سنگی، نوسنگی بدون سفال و نوسنگی باسفال در دشت های شرق مازندران داریم. روش های کاوش غیرقابل اعتماد، اعمال سلیقۀ شخصی در جمع آوری داده ها و تحلیل های نامشخص ازجمله مسائلی است که در کاوش های کوون در غارهای هوتو و کمربند با آن مواجه هستیم. علاوه بر این، هیچ گزارش دقیقی از سفال غارها توسط کوون وجود ندارد. در سال های بعد نیز تنها اطلاعات کلی و چند تصویر و طرح توسط باستان شناسان منتشر شد که اگرچه مفید بود، اما کافی نبود. در دو دهۀ اخیر باوجود کاوش ها و بررسی های میدانی انجام شده، تلاشی برای معرفی سفال پوک نوسنگی کاسپی صورت نگرفته است. توق تپه و تپه ولیکی، واقع در دشت نکا، دو محوطۀ فرهنگ سفال پوک نوسنگی کاسپی هستند که بیش از 2500 قطعه متعلق به دورۀ نوسنگی از آن ها به دست آمده است. تجزیه و تحلیل این دو مجموعۀ سفال نوسنگی نیاز به تجدیدنظر در مفروضات ما درمورد گونۀ سفالی را نشان می دهد. تنوع در تولید و تزئین منعکس کنندۀ تولیدات خانگی است، اگرچه آن ها الگوی خاصی را در سطوح منطقه ای و فرامنطقه ای نشان می دهند. ما تصور می کنیم، درحالی که برخی محققین از این سفال با عنوان جیتونی/چخماقی یاد کرده اند، مقایسۀ آن ها با استفاده از تاریخ گذاری های مطلق جدید، احتمالاً داستان دیگری را بیان می کند. قطعات ارائه شده در این پژوهش را می توان به دو گروه تقسیم کرد؛ منطقه ای و فرامنطقه ای، که اکثریت آن متعلق به نوع پوک نوسنگی کاسپی هستند. قدمت طوق تپه حاکی از آن است که لایه های نوسنگی باسفال مربوط به 5800-6250پ.م. است. درحالی که، تاریخ گذاری از هوتو نشان می دهد که این دوره در حدود 6400پ.م. و در تپه ولیکی حدود 6600پ.م. آغاز شده است. درنتیجه فرهنگ سفال پوک نوسنگی کاسپی در منطقۀ شرق مازندران درحال حاضر قدیمی ترین فرهنگ نوسنگی در شمال شرق ایران محسوب می شود.

امروزه در باستان شناسی عصر نوسنگی، دیرین اقلیم شناسی از رهیافت های بنیادین به شمار می آید. حدود هزاره دهم پ.م. تغییرات گسترده هولوسین، مقدمات انقلاب نوسنگی و پیدایش روستانشینی را فراهم کرد. تحولات هولوسین البته جغرافیای زیستی فلات ایران را هم دگرگون کرد؛ و در فاصله حدود 12.800 پ.م. تا 3.500 سال پ.م. دمای هوا و پوشش گیاهی و جانوری آن به دفعات متحول شد؛ تا این که اقلیم فلات ایران در حدود 3.500 سال پ. م. به ثبات امروزی رسید؛ که اطلاعات دیرین اقلیم شناختی آن تاکنون از دو دریاچه ارومیه و زریبار در نیمه غربی فلات ایران به دست آمده است؛ بنابراین درباره تحولات اقلیمی دوره هولوسین از نیمه غربی فلات ایران اطلاعات بیشتری نسبت به نیمه شرقی آن موجود است. تحولات هولوسین سبب شد که هسته روستانشینی اولیه و منشاء چراگردی فلات ایران در منطقه زاگرس شمالی- مرکزی قرار بگیرد؛ بنابراین، روستانشینی اولیه در فلات ایران، همانند فلسطین و جنوب شرقی فلات آناتولی، منشاء اقلیمی- جغرافیایی دارد؛ و از یک مدل انتشارگرا تبعیت می کند. خوزستان و آذربایجان از اولین مناطقی بودند که تحت تاثیر تحولات فرهنگی- اجتماعی زاگرس شمالی- مرکزی وارد عصر نوسنگی شدند. همچنین تحولات آب و هوایی هولوسین اولیه همچنین بر کیفیت معیشت ساکنان عصر نوسنگی فلات ایران تاثیرگذار بوده است؛ زیرا توسعه تدریجی خشک شدن اقلیم فلات ایران و گسترش نواحی بیابانی و نیمه بیابانی و پوشش نوع استپ، سبب پیدایش و تثبیت معیشت چراگردی و نیز کشت دیم گردید.

جنوب شرق آناتولی و غرب ایران به عنوان بخش شمالی و شرقی هلال حاصلخیزی، در طول هزاره ها دارای برهمکنش های فرهنگی بوده و قوس زاگرس و توروس در دوره هایی کانون های مشترک فرهنگی ایجاد کرده اند. از سوی دیگر ارزیابی روابط بین سرزمین آناتولی و ایران تا به امروز بیشتر تحت تاثیر باستان شناسی میانرودان بوده و در بررسی اطلاعات مربوط به این روابط، میانرودان همیشه در کانون توجه قرارگرفته است. بدون شک مخصوصا جنوب میانرودان در هزاره های چهارم و سوم پیش از میلاد نقش مرکزی را ایفا کرده است بااین وجود در دوره فراپارینه سنگی و نوسنگی شرایط به گونه دیگری بوده است. در این نوشتار بر مبنای رویکرد مقایسه ای و تطبیقی و با تاکید بر آناتولی ارتباطات فرا منطقه ای آن با غرب ایران در دوره نوسنگی ارزیابی شده است. چنین به نظر می رسد که توزیع ابسیدین با منشا آناتولی به صورت کلی نقش کلیدی در تماس بین جوامع خاور نزدیک بر عهده داشته است. پیدا شدن ابسیدین های با منشا آناتولی در گستره وسیعی از محوطه های خاور نزدیک مخصوصا ایران نشان از شکل گیری یک سامانه گسترده توزیع با مشارکت گروهای مختلف بوده است. نگاهی به سایر عناصر زندگی جوامع نوسنگی همانند سنت های تدفین، تولید سفال، صنعت ابزار سنگی و سایر یافته های کوچک نشانگر این موضوع است که هرکدام از این مناطق بخشی از روند رو به رشد جوامع خاور نزدیک را به پیش برده اند.

دشت سرفیروزآباد واقع در شرق ماهیدشت در غرب مرکزی زاگرس دارای قابلیت های فراوانی در مطالعات باستان شناسی است، با این حال به علت عدم انجام پژوهش های باستان شناسی، منطقه ای ناشناخته و تاریک محسوب می گردد. موقعیت جغرافیایی و قابلیت های زیست محیطی اجرای برنامه های منظم باستان شناختی را در سرفیروزآباد ضروی می نمود؛ به همین منظور طی یک فصل فعالیت میدانی در سال 1388 منطقه سرفیروزآباد توسط هیاتی از دانشگاه تهران مورد بررسی پیمایشی فشرده قرار گرفت. این بررسی نتایج پرباری را ارائه کرد و اطلاعات فراوانی به دانش اندک ما از وضعیت منطقه به ویژه در دوره پیش از تاریخ و تاریخی افزود. از میان یافته های بررسی، 17 محوطه دارای بقایایی قابل انتصاب به دوره نوسنگی هستند. مطالعات انجام شده نشان می دهد که در سرفیروزآباد آغاز استقرار به دوره نوسنگی قدیم باز می گردد که از آن دوره 3 محوطه در بخش های مختلف منطقه شناسایی شده است. از دوره نوسنگی میانی و جدید نیز 15 مکان با بقایای استقرار و سفال های این دوره شناسایی گردید. مطالعه الگوهای زیستگاهی استقرارهای دوره نوسنگی نشان دهنده وابستگی فراوان به منابع طبیعی، به ویژه آب و منابع سنگ چخماق است. با آغاز سفالگری در منطقه تغییرات قابل توجهی در الگوی مکان گزینی استقرار روی داده است. مقاله حاضر به مطالعه این محوطه ها و تفسیر الگوهای استقرار دوره نوسنگی منطقه پرداخته است.