گذار از دوگانه ی مرسوم و متداول «زیربنا روبنا» و عبور از بزنگاه های شناخته شده ی سیاسی اجتماعی به عنوان محرّک ها و متغیّرهای اصلی در شکل گیری موضوعات و مفاهیم، امکانی در نقد ادبی فراهم می سازد که بتوان از زوایای متفاوت به متون نگریست و از این طریق، لایه های معنایی متن را آشکار ساخت. با توجه به این مسئله، در جستجوی مبنای نظری اندیشه های نیست انگارانه ی صادق هدایت می توان در کنار توجه بر نقش مؤلفه های مهمی از قبیل مؤلفه های اقتصادی اجتماعی و سیاسی، به عامل و محرّک بسیار مهم دیگری اشاره کرد و در پرتو آن، توضیحی برای اندیشه های این نویسنده ی مطرح ارائه داد. در نوشتار حاضر، محورهای فکری صادق هدایت که ناظر بر جهانی پوچ، فاقد معنا و غایت و نیز سرشار از تناقض های چندبُعدی و پیچیده است، در پرتو یک انقلاب علمی مورد بازخوانی قرار گرفته است. مراد از انقلاب علمی در این نوشتار، مفهومی است که تامس ساموئل کوهن، فیلسوف و نظریه پرداز تاریخ علم در قرن بیستم، آن را برای توضیح و تبیین پاره ای از تحولات فکری و اجتماعی در سنّت های غربی به کار گرفته است. کوهن معتقد بود که تحول در علم، عامل چرخش ها و تغییرات بنیادین در الگوهای فکری، سرمشق ها یا پارادایم ها می شود. نتایج تحقیق حاضر که از بررسی پاره ای از داستان های کوتاه، نمایش نامه ها و نیز مقاله های صادق هدایت به دست آمده است، نشان می دهد که ذهنیّت غالب این نویسنده و روشنفکر مطرح، در مواجهه با هستی و به طور کلی، مبنای نظری تفکرات وی، در برخورد با اندیشه های ماتریالیستی و تکامل گرایانه ی چارلز داروین صورت بندی شده است. از این چشم انداز، جهان ابزورد صادق هدایت و غالب محورهای فکری او، ریشه در یک چرخش یا انقلاب در عرصه ی علم تجربی دارد. این انقلاب که در نتیجه ی آن، روایت های تازه و بدیعی از انسان و مناسبات او در هستی و قرائت تازه ای از مفهوم خداوند، در مقابل کلان روایت های سنّتی و کلیشه ای مطرح شد، موجب به وجود آمدن نوعی گسست معرفت شناسانه گشت و نوشتار حاضر سعی کرده است که صادق هدایت را در این گسست بسیار مهم و بنیادین فهم نماید.

مقاله حاضر بیانگر تعریف، پیشینه، خاستگاه و دگرگونی های معنایی هیستوریسیزم در طی زمان است. سپس در مقام نقد اندیشه تاریخی نگر، به تبیین ایده های دو منتقد این تفکر یعنی «روی کلوزر» و «کارل پیج» می پردازد. نگارنده نیز معتقد است این نظریه، فاقد بنیانی محکم می باشد و از تبیین روشمند مبانی خود ناتوان است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

در شعر معاصر اغلب شاعران با شکست در روابط عاطفی، به نیهیلیسم گرایش یافته­اند. عشق یک مؤلّفه مهم در پوچ­گرایی شاعران معاصر است.   فروغ فرخزاد و احمد شاملو از شاعران برجسته معاصر هستند که مؤلّفۀ عشق در ارتباط با نیهیلیسم در شعرشان دیده می­شود. در این مقاله به روش توصیفی تحلیلی با هدف بررسی ارتباط عشق و ابعاد مختلف نیهیلیسم به عنوان یکی از دلایل پوچ­گرایی دو شاعر، اشعار غنایی و اجتماعی آن ها بررسی شده است. در گرایش­های پوچی هر دو، در بُعد فردی و اجتماعی شعرشان، مؤلّفۀ عشق در نیهلیسم فردی، نیهلیسم سیاسی و نیهلیسم اجتماعی دیده می­شود. نتایج تحقیق نشان می­دهد: در بُعد فردی علت اصلی گرایش آن ها به نیهیلیسم «شکست در عشق» است. فرخزاد با شکست عاشقانه در نیهلیسم باقی می­ماند و تا پایان شاعری از اندوه و افسوس جدایی می سراید اما شاملو در دوره­ای به نیهیلیسم عاشقانه می­رسد و بار دیگر به یاری عشق متعالی آیدا از نیهیلیسم گذر می­کند و زندگی تازه­ای آغاز می­کند. نیهیلیسم سیاسی فقط در شعر شاملو آمده است و مربوط به شکست عاطفی شاعر از عشق به یاران مبارزی است که در مبارزه سیاسی، او را رها کردند. در بُعد اجتماعی، هر دو از زوال عشق در میان مردم به اندوه نیهیلستی دچار شده­اند، تفاوتشان در این است که نیهلیسیم فرخزاد در ارتباط با جامعۀ مردسالار و روابط اجتماعی مردم دیده می­شود؛ اما نیهیلیسم شاملو همسو با شکست­های سیاسی است که به دلیل اندوه از زوال عشق مردم در عرصۀ اجتماع است.

مفاهیم کلیدی فلسفه نیچه عبارت است از: صیرورت، بازگشت جاویدان همان، اراده به قدرت و نیست انگاری (نیهلیسم). نیچه برای ایجاد ارتباط منطقی بین این مفاهیم، مفهوم «هستی» را با نگرش خاص به مفهوم «صیرورت» تحویل کرده است. این تحویل از نظر انسان شکل می گیرد و در نظر او این دیدگاه انسان است که به هستی معنی می دهد. در این مقاله چگونگی تحویل هستی به صیرورت و ربط آن به اراده به قدرت و بازگشت جاویدان همان مورد بررسی واقع شده است.

امروزه هرمنوتیک به علت توجه ویژه به مقولة زبان و تفسیر، به کانون اصلی تفکر معاصر تبدیل شده است و دانش هایی نظیر الهیات، ارتباطی گسترده تر با مقولة زبان یا فهم متن یافته اند. در واقع انسان از حیطه ی «فهمیدن» است که به حیطه ی «عمل» گام می  نهد و این امر ضرورت بازبینی در اصول فهم متون راهبر (متون دینی) و ازجملة آنها، نهج البلاغه را هرچه بیشتر آشکار ساخته است؛ چنان  که بتواند پاسخگوی بخشی از نیازها و سؤال های دینی انسانِ عصر حاضر باشد. البته نهج البلاغه مانند تمامی متون و کتاب های دیگر هنگام مراجعه و استفاده صامت و نیازمند تفسیر می باشد که قطعاً در این راستا خوانش های متعددی هم پدید خواهد آمد، لذا جهت ارزیابی فهم ها و خوانش های گوناگون از متن، ملاک هایی مورد نیاز می باشد تا تفاسیر صحیح از تفاسیر نادرست مشخص گردد در غیراین صورت اصل تفسیرپذیری در مواجهه با این قرائت های گوناگون به تکثر بی ضابطه و در نتیجه به نیهلیسم هرمنوتیکی منجر خواهد شد که منتهی به عدم معناداری متن موردنظر خواهد شد و هرگز فهم معنای مقصود مؤلف، امکان پذیر نخواهد بود. ضرورت بررسی هرمنوتیکی نهج البلاغه زمانی آشکارتر می شود که جایگاه «امام علی(ع)» به عنوان پایگاهی فکری، فرهنگی، ادبی و اسلامی مدنظر قرار گیرد. این پژوهش درصدد است با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی، روشی برای تحلیل هرمنوتیکی نهج البلاغه ارائه دهد که برگرفته از هرمنوتیک عام شلایرماخر است. علم هرمنوتیک، فن فهم گوینده است در آن چه گفته است، اما زبان همچنان کلید است. با پذیرفتن رابطة سازمندِ میان سبک و اندیشه و در نظرگرفتن نحو به عنوان سازندة اندیشه و حامل آن، میان ساختارهای نحوی جمله ها، با نوع سبک، پیوند استوار خواهیم یافت. این پژوهش چنان چه از اسم آن برمی آید صرفاً دریچه ای و نگاهی به موضوع تحلیل هرمنوتیکی نهج البلاغه است و پرداختن به جزئیات این مطلب مجالی گسترده تر می  طلبد.