در این مقاله تاثیر مهمترین مبانی فلسفی صدرالمتالهین در مباحث انسان شناسی او مورد بررسی قرار گرفته است. به این منظور شش مبنای فلسفی که ملاصدرا از آنها در مباحث انسان شناسی بهره برده است، مطرح شده و تقریبا بیست مساله از مباحث انسان شناسی با استفاده از این شش مبنا بیان شده است.ابتدا هر یک از آن مبانی به اختصار توضیح داده شده و نکات مهم درباره هر یک از آنها بیان شده است. پس از آن، جایگاه و کاربرد آنها در مباحث انسان شناسی از دیدگاه صدرالمتالهین مورد بررسی قرار گرفته و این نتیجه بدست آمده است که صدرالمتالهین بسیاری از مباحث انسان شناسی را بر اساس مبانی وجودشناسی خود تحلیل و تبیین فلسفی کرده و توانسته است ارتباط عمیقی بین مبانی خاص خود در وجودشناسی فلسفی و مباحث انسان شناسی برقرار کند (تا آنجا که می توان ادعا کرد اساس مبانی انسان شناسی ملاصدرا بر اصالت وجود استوار است) و بسیاری از معضلا ت مباحث انسان شناسی را که برخی از فلا سفه نتوانسته اند حل کنند یا بین آنها اختلاف وجود دارد، بر اساس این ارتباط خاص بر طرف نماید و حتی ابعاد تازه و بدیعی از مباحث انسان شناسی را نمایان سازد. از طرفی در این مقاله با روشن شدن ارتباط مباحث انسان شناسی با وجودشناسی ملا صدرا، مدعای وی (بر اساس مبانی وجودشناسی) مبنی بر اینکه انسان عصاره وجود است نیز تبیین می شود.

طرفداران الاهیات سلبی در بعد وجودشناختی آن، بر دلایلی چون وحدت و بساطت مطلقه ذات، نفی تشبیه، حد و ماهیت نداشتن ذات خدای متعال، عدم تعین و تناهی او تاکید می کنند. این دلایل بر مبنای الاهیات ایجابی، با نقدهایی چون عدم تنافی صفات با وحدت و بساطت ذات، عدم تنافی توصیف با تنزیه، عدم تلازم میان صفت داشتن و حد داشتن، تعارض ذات مطلق و بی تعین با خدای ادیان و خلط میان معرفت اجمالی و تفصیلی مواجه است. در بررسی نقدها، می توان گفت اکثر آن ها بر بعد عرفانی الاهیات سلبی وارد نیست و عموما منتقدان بدون برداشتی جامع از این روی کرد، به نقد و بررسی آن پرداخته اند.

تحلیل صفات مشترک میان حق و خلق همواره نظریات گوناگونی را از جانب الهی دانان و سایرمتفکرین در حوزه الهیات برانگیخته است. از جمله مهمترین این نظریات الهیات تمثیلی قدیس توماس آکویناس است که از زمان طرح آن همیشه مورد توجه موافقان و مخالفان بوده است. آکویناس که با طرح حمل تمثیلی، راهی میانة اشتراک لفظی و اشتراک معنوی برای این دسته از صفات الهی ارائه داد، سخن گفتن درباره خدا را از رهگذر صفات مخلوقات جایز شمرد و الفاظ این صفات را معنادار دانست. اما با توجه به سخنان او در دو کتاب اصلی اش یعنی «جامع الهیات» و «جامع در رد گمراهان» می توان جنبه های معرفت شناختی و وجودشناختی صفات الهی را که او در طرح نظریه الهیات تمثیلی مدنظر داشته است ملاحظه نمود. در این مقاله با روشی تحلیلی ـ توصیفی به بررسی وجودشناختی الهیات تمثیلی آکویناس پرداخته ایم و به این نتیجه دست یافته ایم که نباید الهیات تمثیلی آکویناس را تنها نظریه ای برای حل مشکل زبان دین در حوزه اسماء و صفات الهی دانست.

مسئلۀ اصلی پژوهش بینارشته‌ای پیش روی که به شیوۀ توصیفی- تحلیلی و به صورت کتاب‌خانه‌ای فراهم آمده، آن است که با بررسی مثنوی‌های مسلم عطار (منطق‌الطیر، الهی‌نامه، مصیبت‌نامه و اسرارنامه که در انتساب آنها بدو شبهه‌ای وجود ندارد) و نیز شیوۀ زیست او، به دیدگاه‌های اگزیستانسیالیستی عطار در چهار حوزۀ آزادی، مرگ‌اندیشی، تنهایی و معناآفرینی دست یازیده، اثبات نماید که ریشه‌های فلسفۀ اگزیستانسیالیسم مانند بسیاری از اندیشه‌های ناب بشری از دیرباز در میان متفکران مشرق­زمین وجود داشته و بعدها از شرق به غرب راه یافته است. اصول این مکتب فلسفی و اشراقی که امروزه بر بسیاری از علوم مانند روان‌کاوی و مردم‌شناسی سایه افکنده، در شالوده‌های عرفان ایرانی- اسلامی قابل مشاهده بوده، در افکار و آثار عطار بیشتر جلوه‌گر شده است. مهم‌ترین پرسش آن است که: اصول اگزیستانسیالیسم، چگونه در مثنوی‌های عطار و نیز در شیوۀ زندگی او متبلور شده است؟ فرضیه پژوهش این است که: مثنوی‌ها و شیوۀ زندگانی عطار، اغلبِ نگرش‌های اگزیستانسیالیستی، البته از نوع خداباورانه و عرفانی آن را در خود جای داده است. برخی از مهم‌ترین مصادیق از مفاهیم اگزیستانسیالیستی از قبیل آزادی، مرگ‌اندیشی، تنهایی و معناآفرینی (با رویکردی عرفانی) در آثار عطار به‌وفور یافت می‌شود. برای مثال، مفهوم آزادی و انتخاب مسیر الی الله در منطق‌الطیر نزد سی مرغی که در طلب سیمرغ‌اند، به‌روشنی قابل مشاهده است. در آثار عطار، مرگ‌اندیشی و پذیرش آن در مفهوم وصال حق است. تنهایی در اندیشۀ عطار جایی ندارد، زیرا دنیا جلوه‌گاه اوست و معشوق در دل عاشق، سکنی دارد و معنایی که عطار اگزیستانسیالیست می‌آفریند، قرب الی الله و وصال اوست.  

در مقام تعریف غالبا صنعت را مجموعه ابزار و وسایلی می دانیم که توسط صنعتگر تولید شده است. همچنین است نگاه مان به هنر؛ مجموعه آثاری همچون نقاشی، شعر و غیره که هنرمند آن ها را به وجود آورده است. در نگرشی موجودشناسانه تعریف های انسان مدار از این قبیل صحیح هستند، اما اگر در پی ذات یا حقیقت چیز ها باشیم و بخواهیم شأن وجودشناسانه آن ها را تعیین کنیم تعریف-های صحیح کافی نیستند؛ چرا که ذات هر چیز عبارت است از آن چه امکان داده تا آن چیز همان که هست باشد. بر این اساس، ذات صنعت و هنر نمی تواند تنها از شخص صنعتگر یا شخص هنرمند و نیز از دست ساخته های آن ها تعین پذیرفته باشد. در این نوشتار تلاش شده تا شأن وجودشناختی هنر و صنعت بر اساس نسبت انسان با وجود از نگاه هیدگر معلوم گردد؛ و با در نظر گرفتن این نکته که وی دوره های گوناگون تاریخ را اعصار وجود می داند و معتقد است وجود در اعصار گوناگون به انحاء متفاوت از جمله پوئسیس و گشتل خود را مکشوف کرده است، به این پرسش پاسخ داده شود که چرا این متفکر دوران یونان باستان را عصر هنر و روزگار کنونی را عصر صنعت نامیده است.

زمینه و هدف: بی تردید موضوع لذت اساسی ترین نیاز هر انسانی است. انسان فطرتا طالب لذت و دوری گزین از رنج و الم است. بحث سنجش معیارهای لذت را نخستین بار فیلسوف معروف انگلیسی، جرمی بنتام، مطرح کرد. هدف این پژوهش تبیین شاخصه های وجودشناختی لذت از منظر آموزه های وحیانی است. مواد و روش ها: در این پژوهش تحلیلی با رویکرد کیفی، پس از مرور ادبیات نظری پژوهش، شاخصه های وجودشناسی لذت از آیات قرآن کریم استخراج و تحلیل، و رهیافت های وجودشناختی بر اساس آن ارایه شد. یافته ها: مهم ترین شاخصه های وجودشناختی لذت استخراج شده از قرآن کریم پایداری و دوام، خیر محض، رشد وجودی، خلوص، باروری و زایش، امنیت و آرامش روان، گستردگی و شمول، نقد و مطمین الحصول بودن، رضایتمندی و حیات طیبه است. تنظیم زندگی دنیوی بر مبنای شاخصه های وجودشناختی پیشگفته، موجد دو رهیافت هدایت الهی و افزایش ظرفیت درونی انسان است. ملاحظات اخلاقی: در تالیف این مقاله همه اصول اخلاقی نظیر اصالت متن، صداقت و امانتداری رعایت شده است. نتیجه گیری: یافته ها نشان می دهد که لذت از منظر قرآن کریم، امری ذهنی و غیر واقع گرایانه نیست، بلکه بر اساس آموزه های وحیانی، امری واقعی و دارای معیارهای قابل سنجش است، اگرچه اغلب آیات قرآن در قالب توصیه و اندرز ذکر شده، لکن این گویه های به ظاهر ساده خود حکایت از واقعیتی عینی، اما مستور در دل هستی دارد.

در بررسی ساختار معرفتی و زبانی شطح، رویکردهای متفاوتی وجود دارد. برخی از این رویکردها، عموما شطح را ناشی از وجود پارادوکس در سطح گزاره- اعم از پارادوکس وصفی و اسنادی- می دانند. برخی دیگر سعی در رفع تناقض و تقلیل شطح به گزاره های حقیقی دارند. بعضی هم با بررسی احوال عارفانه و معرفت شهودی سعی می کنند بین این شکل خاص بیانی و اشکال ویژه تجارب عارفانه پیوند ایجاد کنند.همه این رویکردها، ضمن روشن ساختن برخی از خصیصه های زبان عرفانی، به طور عام، و شطح، به طور خاص، سعی در تحلیل و تاویل شطحیات دارند. با وجود این، به نظر می رسد یکی از شاخص های اصلی و بنیادین شطح؛ یعنی تفکیک وجودشناختی و معرفت شناختی در همه نگرش های رایج، مغفول مانده است. این مقاله به بررسی شاخص های تفکیک وجودشناختی و معرفت شناختی و اهمیت آن در پیدایی و تاویل شطح می پردازد.

گفتن این که "عدد اولی بزرگ تر از صد وجود دارد" مستلزم این است که "اعداد وجود دارند". کارنپ، گویی، اولی را می پذیرد و دومی را نه. چگونه؟ و اگر او دیدگاهی پیرامون وجود شناسی، و به عبارت دقیق تر، در فراوجود شناسی، دارد که چونین نتایجی را پی می آورد، آیا نباید دیدگاه او را پارادوکس گونه دانست؟ نویسنده با تقسیم بندی ی وجود شناسان به سه دسته، پاسخ می دهد "خیر". در واقع، دو پرسش اصلی در وجود شناسی یافت می شود: "چه هست؟ "؛ و "بر چه معیاری چیزی هست؟ ". وجود شناسان دسته نخست، پاسخ پرسش اول را متوقف بر پاسخ پرسش دوم می دانند. من آن ها را روش گرا نامیده ام. وجود شناسان دسته دوم، جزئی گرایان، پاسخ پرسش دوم را متوقف بر پاسخ پرسش اول می دانند. وجو شناسان دسته سوم، از اساس منکر امکان پاسخ گویی به هر یک از پرسش های یاد شده اند. من این دسته را شک گرایی ی مرتبه دوم وجود شناختی نامیده، آن را به کارنپ اسناد می دهم و نشان می دهم چگونه با این اسناد، دیدگاه کارنپ پارادوکس گونه نخواهد بود. در دیگر سو، با گنجاندن کارنپ در دسته ی ارجاع بی دردسر، در برابر دسته ی ارجاع دردسرساز، نشان می دهم که او چگونه، بی آن که متوجه وجود باشد، ارجاع می دهد.

حدوث و یا قدم عالم از مسایل بنیادی فلسفه وجود شناسی است که در تاریخ فلسفه اسلامی به عنوان یکی از نزاع ترین مسایل محسوب می شود. در واقع پس از پذیرش این مطلب که در راس هرم هستی مبدایی ازلی هست، سوال می شود که خلقت و پیدایش عالم چه زمانی رخ داده است. آیا فاصله ای بین وجود خدا و پیدایش عالم قابل تصور است یا خیر. پاسخ به این پرسش با توجه به پیش فرض های فلسفی کلامی دشوار است، چرا که از یک طرف، خداوند قدیم و ازلی، علت تام نسبت به عالم بوده و معلول از علت تام تخلف نمی پذیرد. پس باید جهان هم ازلی و قدیم باشد و از طرفی دیگر، بر حسب آن چه که از ظواهر کتب آسمانی به دست می آید، خداوند عالم را از نیستی و عدم به هستی آورده و خلق کرده است. پس باید عالم حادث باشد. میرداماد در مقابل نظریه حدوث زمانی و حدوث ذاتی، بنیادی ترین نظریه خود را تحت عنوان حدوث دهری مطرح کرده که در ضمن آن عالم را مسبوق به عدم واقعی می داند و می گوید: هر چند جهان آغاز زمانی نداشته، ولی یک آغاز فرازمانی داشته است و این قول برابر است با این که بگوییم وجود جهان مسبوق به عدم است.

صدرالمتألهین نظام فلسفی خود را بر مبانی متعددی استوار ساخته است که پذیرش هر یک نتایج مهمی را به دنبال خواهد داشت. از مهم ترین این مبانی «اصالت وجود» است که اعتقاد به آن منجر به پذیرش نظریۀ مشهور «وحدت وجود» خواهد شد؛ دیدگاهی که بر نفی تباین وجودها استوار است. از سوی دیگر، مبنای «تشکیک در وجود» نیز از ارکان نظام حکمت صدرایی است که به او این امکان را داده است که کثرت ممکنات را به رسمیت بشناسد. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سؤال محوری است که صدرا چه تبیینی از کثرت موجود ارائه می کند که در عین به رسمیت شناختن آن، به نفی وحدت گرفتار نیاید. فرضیۀ پژوهش این بوده است که آرای وجودشناختی صدرالمتألهین در باب تشکیک تفاضلی، او را بدون عدول از دو مبنای اصالت وجود و وجود رابط معلول، به اثبات کثرت موجود موفق ساخته است.