شهادت عبارتست از اینکه شخص به نفع یکی از اصحاب دعوی و به ضرر دیگری خبر از وقوع امری کند و به منظور اثبات حق و یا بطلان حق بوسیله فرد یا افرادی اقامه می شود. اگر شاهد در دادگاه خلاف حقیقت را بیان دارد، کاذب خطاب می شود و براحتی می تواند مسیر عدالت قضایی را تغییر دهد. در این پژوهش با بررسی جایگاه شهادت کذب در قانون مجازات اسلامی در می یابیم که شاهد با ادای شهادت کذب نزد مقامات رسمی، موجبات تضییع حقوق افراد و جامعه را فراهم می نماید. فرد شاهد در صورتیکه پس از ادای سوگند، به دروغ شهادت دهد و شهادت دروغ برای دادگاه محرز شود، برای موجبات مجازات سوگند و شهادت دروغ را برای وی در پی دارد. بموجب ماده 650 بخش تعزیرات قانون مجازات اسلامی، مجازات شهادت دروغ، 3 ماه و یک روز تا 2 سال حبس یا به یک میلیون وپانصد هزار تا 12میلیون ریال جزای نقدی است و در صورتیکه شهادت دروغ در رابطه با حدود، قصاص یا دیات باشد، قاعده جمع مجازات ها به کار گرفته می شود. در دیدگاه اسلام، شهادت کذب از نظر شرعی و اخلاقی، مذموم و برای شخص شاهدِ دروغین در فقه، مجازات تشهیر و تعزیر تعیین شده است. با بررسی شهادت کذب در پیشینه تاریخ حقوق کیفری، مجازات های ادوار گذشته و دوران تحولات حقوق کیفری می پردازیم و در این راستا با بررسی تفاوت های حقوق ایران با برخی نظام های حقوقی به نقاط قوت و ضعف نظام حقوقی ایران پی بردیم و سرانجام به چالشهای قوانین کیفری قانون مجازات اسلامی در زمینه شهادت کذب پرداختیم.

از دیدگاه محدثان عوامل گوناگونی در پذیرش روایات راویان دخیل است که آسیب در هر یک از آن ها می تواند منجر به تردید در پذیرش روایات راوی گردد. گرچه در شرایطی خاص می توان از برخی از آسیب های وارد شده بر متن یا سند روایات چشم پوشی نموده و به صحت آن ها حکم نمود. اما دروغ گویی و اشتهار راوی به بدعت گذاری به سبب خلل جدی که در عدالت راوی وارد می سازند، از جمله عواملی هستند که از دیدگاه حدیث پژوهان فریقین بدون هیچ استثنایی منجر به سقوط قطعی روایات راوی از حجیت می گردند. در این مقاله با تامل در شواهد و توصیفاتی که در کلام پیشوایان معصوم (ع) درباره راویان بیان گشته و نیز بررسی اقوال دانشمندان علم رجال، این فرضیه به اثبات رسیده است که دو عامل دروغ گویی و بدعت گذاری در میان گستره راویان حدیث شیعی، بیش از همه در غالیان نمود داشته و اشتهار غالیان به این دو امر از مهمترین دلایل جرح آنان بوده است.

این پژوهش در صدد یافتن موضع ابن سینا در قبال صدق و کذب پذیری مشهورات است و به جست وجوی قسم خاصی از این آرا که قابلیت اتصاف به صدق و کذب را دارا هستند، می پردازد. با توجه به اظهارات ابن سینا مبنی بر ابتنای احکام جدل بر تسلیم و شهرت و عدم اعتبار مقدمات جدلی و مشهورات بر اساس حق و حقیقت و هم چنین تصریحات دیگر او مبنی بر صدق و کذب پذیری مشهورات، این نتیجه حاصل می شود که موضع وی در قبال صدق و کذب پذیری آرا مشهوره لا بشرط است. به نظر می رسد صدق و کذب پذیری در میان اقسام مختلف مشهورات، وصف متعلق به قسم اخلاقی مشهورات است و عالم فوق نفسانی به عنوان نفس الامر قضایای اخلاقی مشهوره و شریعت به عنوان ملاک و معیار صدق این قضایا محسوب می شود. درغیراین صورت این آرا مانند سایر آرا مشهوره، متغیر و نسبی خواهند بود و بدین ترتیب، خاتمیت پیامبر (ص) و هدف از بعثت او نیز زیر سوال خواهد رفت. توجیه صدق وکذب مشهورات، بر اساس نظریه های پراگماتیسم و تلائم نیز امکان پذیر می باشد.

روایت «من کذب علی متعمدا» از احادیث متواتری است که فریقین آن را به نقل از پیامبر (ص) در مجامع روایی خود ذکر کرده اند؛ اما هنوز درباره اعتبار سند، سلامت متن و جنبه های دلالی آن، زمزمه هایی به گوش می رسد. برخی از مستشرقان اصل این حدیث را مجعول و اندکی از حدیث پژوهان معاصر قسمتی از متن آن را مدرج تلقی کرده اند.این مقاله، با طرح پرسش هایی پیرامون حدیث یاد شده به جنبه های صدور و دلالت آن پرداخته است.

یکی از مباحث اصلی علم معانی، تعیین صدق و کذب جمله های خبری است. چنانچه گزارهای قابل صدق و کذب باشد، خبری است، و اگر چنین نبود، انشایی است. نخستین مطرح کنندگان صدق و کذب خبر، از میان متکلمان و فلاسفه بوده اند. اما تمام گزاره های ادبی مطابق با زبان منطق نیستند؛ این قبیل گزاره ها ویژگی هایی دارند که منطق گریزی در آنها به وضوح مشاهده می شود. گزاره های ادبی الزاما خبری نیستند، بلکه هدف آنها القاء بینش جدید در مواجهه با پدیده ها و جهان پیرامون است. در این پژوهش، پس از بررسی آراء متفکران اسلامی و غیر اسلامی در خصوص صدق و کذب گزاره ها، به این نتیجه رسیده ایم که صدق و کذب را تنها باید با سرچشمه گزاره ها سنجید و ضروری است که در علم معانی، در بخش مربوط به نحوه سنجش صدق و کذب خبر، بازنگری شود.

اصل صداقت از دیدگاه آموزه های دینی جایگاهی بس فرازمند داشته از بسیاری از ارزش های دیگر اهمیت فزون تری دارد. عدم تبیین جایگاه آن در کنار برداشت های نااستوار از موارد مجاز کذب، از جمله علل کم توجهی به این اصل در جامعه و موجه پنداشتن بسیاری از دروغ گویی ها می گردد.در این نوشتار ابتدا به تبیین اصل صداقت و اهمیت آن پرداخته شده و آن گاه با ارائه معیار صدق و کذب و تحلیل آیات و روایات مربوطه، موارد جواز کذب از نظر حکم و عدم تحقق کذب از نظر موضوع بررسی گردیده و پاره ای برداشت های نادرست به نقد کشیده شده است. لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.