غسان کنفانی کاتب، و ناقد، و روائی، و شاعر، و شهید، قد خرج بروایاته العدیدة عن دائرة الواقع الاجتماعی المحلی (هموم ناتجة عن نکبة فلسطین سنة 1948) إلی القضایا الإنسانیة العامة التی تتعلق بالوجود وبالإنسان. ما تبقی لکم، هی روایة تعتبر من بواکیر التجارب الحداثیة فی منبر الروایة العربیة، لا یستطیع القارئ العادی أن یفهمها، و حتی القارئ المختص یحتاج إلی الرویة حتی یستکشف مضامینها. قد استطاع الکاتب أن یصور قضایا مجتمعه من خلال رسم أحداثه. بعد قراءة هذه الروایة الاجتماعیة تتضح أن غسان کنفانی، کان یشاهد مشکلات المجتمع الفلسطینی، و قد تأثر بمشاهداته الدقیقة و کأنه ناطق باسم الطبقة الشعبیة، والطبقة المتوسطة التی کانت تعانی من مظاهر الظلم، والفساد، والفقر، والحرمان. والکاتب قد تحدث عن الواقع علی لسان الشخصیات الفلسطینیة. کانت هذه الروایة انعکاسا للمضمون الروحی لشعب معین فی مرحلة معینة. یحاول غسان فی هذه الروایة الوصول إلی التعبیر المناسب عن أفکاره التحرریة و غایتها فکرة العودة.

غسان کنفانی از مشهورترین رمان نویسان فلسطینی است که در چهار رمان «مردانی در آفتاب»، «چه برای تان مانده؟»، «بازگشت به حیفا» و «ام سعد»، گونه های شخصیتی متنوعی را ساخته و پرداخته است. یکی از مهم ترین گونه های شخصیتی، شخصیت نمادین است که بسیار مورد توجه نویسنده است که چه نوع مونث و چه نوع مذکر آن به وفور در چهار رمان فوق به کار رفته اند. شاید به نظر آید که نگاه نمادین کنفانی به شخصیت های زن در رمان هایش بر غنای محتوایی و فنی این رمان ها افزوده است اما اصرار این نویسنده بر پررنگ کردن بعد نمادین شخصیت های زن دو رمان «چه برایتان مانده؟» و « ام -سعد» امری است که از هر دو لحاظ نظری و فنی مشکلاتی را برای بعد واقعی این شخصیت ها به وجود آورده و آزادی عمل آنان را محدود کرده است. ریشه مساله شاید به آن جا برگردد که این نویسنده متعهد و متعصب به فلسطین در این دو رمان نیز همچون سایر رمان های خود با شور و اشتیاق به دنبال طرح ایده خود درباره چیستی و چرایی بحران ها و معضلات روز فلسطین و راه حل آن هاست. شخصیت های نمادین رمان ها نیز در این میان ابزاری هستند در خدمت تبلیغ و ترویج این ایده های غالبا انقلابی؛ در نتیجه بخش عمده ای از پتانسیل های ذاتی و روایی این دو رمان به جای صرف شدن در جهت تقویت جنبه های انسانی و طبیعی شخصیت های زن، صرف تقویت ابعاد نمادین و اسطوره ای این شخصیت ها شده تا پیام ایدئولوژیک داستان تمام و کمال رسانده شود.

روایت یکی از مهمترین فنون ادبی و عنصری اساسی در نظریة ادبی است که تحلیل آن بر اساس نظریه های جدید، ما را در راه درک متون ادبی یاری می رساند. نظریه پردازان بسیاری ساختار روایت را مورد بررسی قرار داده اند. ژرار ژنت فرانسوی، از برجسته ترین نظریه پردازان ساختارگرا است که نظریة او از کامل ترین و مؤثرترین نظریه های روایت شناسی به شمار می آید. هدف نگارندگان این است که با رویکردی تحلیلی-توصیفی مبتنی بر نقد روایت شناختی، مؤلفه های زمان، وجه یا حال و هوا و لحن نظریة ژنت را در داستان کوتاه «یدٌ فی القبر» از مجموعة «القمیص المسروق» اثر غسان کنفانی را مورد واکاوی قرار دهند و توان داستان پردازی این نویسنده و همچنین میزان نظام مند بودن اثر داستانی او را بسنجند. این بررسی نشان می دهد که نظریة ژنت الگویی فراگیر و کاربردی برای بررسی روایت است و از سوی دیگر استعداد کنفانی را در به کارگیری عناصر داستانی و شگردهایی مناسب با درون مایه این داستان و ارائة اثری منسجم، جذاب و پرهیجان هویدا می-سازد. استفاده ازتکنیک های زمانی، راوی اول شخص، بهره گیری از شیوة گفتگو، وصف پردازی های زیبا و. . . این ادعا را اثبات می کند.

این مقاله سعی دارد تا بر اساس نظریه «سوزان فرگسن» در خصوص ویژگی های ادبیات داستانی امپرسیونیستی، یکی از موفق ترین رمان های غسان کنفانی، نویسنده نامدار فلسطین، را به نام «ما تبقی لکم» در ترازوی نقد، بررسی و تحلیل قرار دهد و جنبه های امپرسیونیسنی آن را برجسته کند. بنابراین در ابتدا مقدمه ای در خصوص مکتب امپرسیونیسم و تبلور آن در ادبیات داستانی بر اساس نظریه سوزان فرگسن بیان می شود و در قسمت دوم با کاربست جنبه های امپرسیونیسم در رمان مورد بحث و بر اساس روش نقدی توصیفی-تحلیلی اثبات خواهد کرد که رمان ماتبقی لکم در ادبیات عربی نمونه موفقی است از ادبیات داستانی موسوم به امپرسیونیسم که توانسته است بر اساس مدل سوزان فرگسن و با کاربست ویژگی هایی امپرسیونیستی مانند: پیرنگ حذفی، پیرنگ استعاری، گسستگی زمان و نامتوالی بودن روایت داستان، درست مانند یک نقاش امپرسیونیسم، برداشت های آنی و لحظه ای شخصیت های داستان یا نویسنده از واقعیت را به تصویر کشد.   لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

گریماس، معناشناس لیتوانیایی جهت ساخت مندی نظام روایت، الگوی منسجمی ارائه نمود که بر اساس نظر وی، درک بهتر متون ادبی با شناخت کامل از معنا حاصل می شود. و این معنا تنها با مبنی قراردادن انگاره های کُنشی و شوشی و رخدادی در قلمرو گفتمان حاصل می شود. از این رو، به دلیل اهمیّت و جایگاهی که بررسی و شناخت معنا در رمان «بازگشت به حیفا» از نگاه پژوهشگران داشته، در پژوهش حاضر سعی شده، با روش توصیفی-تحلیلی به واکاوی و تحلیل عوامل کُنشی و شوشی و انواع نظام معناشناختی گفتمان و چگونگی سیرِ تولید معنا در این رمان با بهره گیری از مبانی نظری تحلیل نشانه _ معناشناختی گفتمان گریماس پرداخته شود؛ تا نقش عملیّات انواع گفتمان حسی، عاطفی که با تأثیر بر عوامل معنایی مُنجر به تولید معنا شده، کشف نماییم. نتایج حاکی از آن است، که رمان بازگشت به حیفا به دلیل قراردادن محوریّت پایداری قابلیّت تحلیل و بررسی با انگاره های کُنشی و شوشی را دارد. نوع گفتمان رمان مذکور از نوع پویا است؛ چراکه روایت با تغییر در افکار و حرکت سعید(کنشگر) از رام الله به حیفا، به یاری همسرش صفیه(کُنش یار) برای رسیدن به هدف خویش(خلدون)، وضعیّت ابتدایی را به وضعیّت ثانوی یعنی مواجه شدن با نیروهای مخالفی چون کشمکش های سعید و خلدون سوق می دهد که در نتیجه منجر به تغییر در افکار سعید، مبنی بر آزاد نهادن خالد در عضویّت گروه فدائیان و تولید معنای استقامت و پایداری می شود. البته در این رمان شاهد گفتمان های رخدادی و مرام مدار نیز هستیم.

چکیده فارسی:نگاه ریخت شناسانه به آثار ادبی ازشیوه هایی است که یک الگوی کلی جهت تحلیل آثار ادبی ارائه می دهد، چرا که ریخت شناسی به معنای شناخت شکل و ساختار یک اثر و چگونگی تاثیر آن بر مضمون و محتوا است. درزمینه ریخت شناسی داستان، افراد بسیاری برای ارائه یک الگوی مناسب تلاش کرده اند که از جمله آن ها می توان به کلودبرمون، زبان شناس و روایت شناس فرانسوی اشاره کرد. در این پژوهش، داستان «بازگشت به حیفا»از آثار مشهور نویسنده فلسطینی غسان کنفانی، بر اساس نظریه کلود برمون در سه کارکرد امکان یا استعداد، فرآیند و پیامد مورد بررسی قرار می گیرد و اثبات می شود که نویسنده با کنار هم قراردادن پی رفت ها وتوالی های مختلفی چون ساده و مرکب، زنجیره ای، انضمامی و پیوندی، باعث بوجودآمدن طرح و پیرنگی منسجم در داستان می گردد. نتایج پژوهش، حاکی از آن است که این داستان با الگوی برمون مطابقت دارد و نویسنده با استفاده از امکان و فرآیند و نتیجه به عناصر روایی مانند تغییر موقعیت ها، نظم توالی های گوناگون، انواع شخصیت، قدرت انتخاب دادن به قهرمان و شکست قهرمان توجه داشته است. النظرة المورفولوجیة إلی الأعمالِ الادبیَّةِ مِنَ الطّرقِ التّی تُقدِّمُ لَنا نموذجاً عامّاً لتَحلیل الأعمالِ الأدبیّة؛ و المورفولوجیةُ هذه، تحمل معنی فهم ال تَّشکُّ لِ و بُنیةِ الأثر و کَ یفیةِتأثیرها علی الموضوع والمحتوی.قد حاولَا لکثیرونحتی یقدموا نموذجا مناسبا فی هذا المجال؛ مِنهم کلود بریمون، اللغوی و السرد یّالفَرنسی. یهدف هذا المقال إلی دراسة قصّة «عائد إلی حیفا» للأعمال الشهیرة من غسان کنفانی- الکاتب الفلسطینی- معتمدا علی نظ ریة کلود بریمون، والتی تتجلی فی ثلاث وظائف منها: رغبة فی الفعل و إنجاز الفعل و نتیجة الفعل.فی هذه الدّراسة نسعی أن نُثبت أنَّ الکاتبَ یخلُقُ حبکةً منسجمة، مستعیناً بالمتوالیاتِ المتعدِّدةِ نحو المتوالیة البسیطة و المرکبة، المتوالیة المتسلسلة و المتضمِّنة و الملصقَّة. تشیر نتائج البحث الی تلائم هذه القصَّة مع نموذج بریمون و الکاتبقد إهتمَّبالعناصر الروائیة نحو تغییر الظروف و نظم المتوالیات المتعددة و انواع الشخصیة و إعطاء قدرة الإختیار إلی البَطل و هزیمة البَطل مع إستخدام الرغبة فی الفعل و إنجاز الفعل و نتیجة الفعل.

رمان «ما تبقی لکم» اثر غسان کنفانی، شاعر و داستان نویس معاصر فلسطینی، بر اثر کاربست تکنیک های جدید داستان نویسی، در زمره نخستین رمان های مدرنی به شمار می رود که توانسته است در روند نوآوری و شکوفایی ادبیات داستانی عربی سهم بسزایی داشته باشد؛ از آن جا که این رمان در زمره ادبیات داستانی جریان سیلان ذهن قرار می گیرد، گسستگی زمان حاکم بر این نوع داستانی موجب شده است که روایت داستان در صحنه های مختلف توسط راویان متعدد و از زاویه های گوناگون روایت شود، بنابراین؛ انتظار می رود که فرم و شکل غالب سنتی زاویه دید و راوی در این رمان برخلاف داستان های کلاسیک، پیوسته در نوسان و تغییر باشد؛ به همین علت در این مقاله سعی شده است تا از میان عناصر داستان، راوی و کانونی سازی، بر اساس برخی از دیدگاه های منتقدان ساختارگرا مانند ژرار ژنیت و تودوروف، مورد تحلیل و بررسی قرار گیرد.

غسان کنفانی یکی از مشهورترین نویسندگان معاصر فلسطین و جهان عرب است که علی رغم عمر کوتاه خویش(36سال) آثار فراوان و ماندگاری از خود بر جای گذاشت که این آثار شامل رمان، داستان های کوتاه، نمایشنامه و کتاب می باشند. «رجال فی الشمس» اولین رمان کنفانی که دارای شهرت جهانی و به چندین زبان زنده دنیا نیز ترجمه شده است. در «رجال فی الشمس» کنفانی با درک صحیح از زمان خود و همچنین وضعیت مردم فلسطین در آن دوره از زمان و احساس سرخوردگی و یأس ناشی از اشغال فلسطین، به نقد و بررسی دقیق جامعه خود می پردازد و به اصطلاح به نقد درونی جامعه خود پرداخته است. کنفانی عامل اصلی مشکلات فلسطین را اسرائیل می داند، ولی با این وجود مردم فلسطین را بی تقصیر نمی داند و معتقد است جامعه ای که تمامی رنج ها و محنت ها از آوارگی و فقر تا مردن در غربت را متحمل می شود اما هیچ گونه اعتراضی نمی کند و فریاد نمی زند، این جامعه هیچ وقت نخواهد توانست بر دشمن خود پیروز شود لذا سعی دارد با دست گذاشتن بر درد و سختی مردم جامعه خود علاوه بر رساندن فریاد بر حق مردم خود، جامعه فلسطینی را به تفکر و تحرک وادارد و در نهایت نیز با طرح پرسشی در پایان رمان غم انگیز خود مردم فلسطین را دعوت به مبارزه و مقاومت می کند و بر ضرورت خروج از حالت سکوت و تسلیم و یأس و حرکت در مسیر مبارزه و مقاومت تاکید می نماید.

روان انسان به طور ناآگاهانه یا آگاهانه از ابزارهای مختلفی برای کنترل اضطراب، کاهش نگرانی ها و رسیدن به آرامش استفاده می کند که به آنها مکانیسم دفاعی می گویند. بررسی واکنشهای دفاعی، افزون بر آنکه زمینه را برای خودآگاهی درونی فراهم می سازد، فرصتی است برای شناخت سرچشمة رفتارها وگفتارهای ظاهری هر فرد. رمان «مردان آفتاب» [رجالٌ فی الشمس]، اثر غسان کنفانی در بیان وقایع اشغال فلسطین توسط صهیونیست ها در سال 1948 و تنیدگی های روانی ناشی از آن نوشته شده است. نویسنده در این رمان تاثیر اشغال، پیامدهای ناشی از جنگ همچون ترس و اضطراب و مکانیسم های دفاعی بدن در مقابله با دشمن را بیان می­کند. نگارندگان در این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی تدوین شده، کوشیده اند تا ضمن معرفی نظریة فروید و کارکرد آن به تحلیل جنبه­های روانشناختی رمان «مردان آفتاب» و واکنشهای قهرمانان آن در برابر حوادث ناگوار فلسطین بپردازند و توانایی داستان پرداز را در شکل دادن به نظام و ساختار روایی داستان مورد ارزیابی قرار دهند. از یافته های تحقیق چنین استنباط می شود که هر کدام از شخصیتهای داستان به تناسب حال و تیپ های شخصیتی خود از انواع مکانیسم های دفاعی برای کاهش اضطراب و نگرانی خود استفاده کرده اند.

چکیده فارسی:جذابیت، عامل حیاتی روایت ها و مقصود نهایی آن محسوب می شود و نویسندگان برای تحقق آن از تمامی ظرفیت ها استفاده می کنند که از جمله آن می توان به مولفه زمان، اشاره کرد که با ظهور نظریات دانشمندانی هم چون ژرار ژنت فرانسوی، اهمیتش بیش از پیش، آشکارتر شد.این جستار با روش تحلیل محتوا بر آن است تا اهمیت و تاثیرات زمان و انواع مختلف آن یعنی نظم، تداوم و بسامد را از نظر ژرار ژنت در ایجاد جذابیت داستان کوتاه «الافق وراء البوابه» غسان کنفانی، نویسنده مبارز فلسطینی، مورد بررسی و تحلیل قرار دهد تا نشان دهد که چگونه نویسنده در نظم با گذشته نگری، آینده نگری و ایجاد دگرگونی در نظم خطی روایت و نیز، شروع آن از نیمه داستان، بازی های زمانی، وارد کردن نوعی عاطفه و احساس و استفاده از ساخت برون گرا و در تداوم با فضاسازی، شتاب منفی نسبت به حوادث جذاب، شتاب مثبت نسبت به بخش های تکراری و خسته کننده روایت و نزدیک کردن و دور کردن خواننده از داستان و در بسامد با تمرکز بر قسمت های برانگیزنده عواطف و احساسات مخاطب و تعلیق آفرین، تکرار آن ها و بیان کشمکش روانی شخصیت روایتش، به آشنایی زدایی در روایت پرداخته و نوعی ابهام و پیچیدگی را در آن وارد کرده به گونه ای که خواننده را برای دانستن ادامه روایت، کنجکاو و مشتاق ساخته و او را در هول و ولا و فرضیه سازی نگه داشته است، هم چنین عواطف و احساسات خواننده را به کار گرفته و نسبت به سرنوشت شخصیت های روایتش، حساس می کند و بدین وسیله، پیرنگ مطلوب و پیچیده داستانی خود را بنا می سازد و آن را برای خواننده، جذاب جلوه می دهد. چکیده عربی:لطفا برای مشاهده چکیده عربی به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.