زمین شناسی ایران
سال:1388 | دوره:3 | شماره:10 |تعداد مقالات:10

سازند گورپی یکی از سازندهای حوضه رسوبی زاگرس به شمار می رود که به لحاظ حفظ شدگی خوب مواد آلی در آن مورد مطالعه قرار گرفته است. ارتباط زمین شناسی متفاوتی از نظر سنی برای این سازند در نواحی مختلف زاگرس (در لرستان کامپانین تا پالئوسن، در خوزستان و فارس سانتونین-ماستریشتین)، پیشنهاد شده است. مطالعه فرامینیفرهای پلانکتونیک، سن کامپانین پیشین تا انتهای دانین و نانوپلانکتونهای آهکی، سن سانتونین پسین تا انتهای دانین را برای این سازند در این برش نشان می دهد. مرز بین کرتاسه و ترشیری با توجه به حضور فرامینیفرهای ایندکس، به صورت پیوسته و محیط رسوبگذاری سازند در این برش با توجه به رخساره های میکروسکپی و برخی از پوسته های ارگانیکی داینوفلاژله شاخص محیطی، محیط عمیق یا دریای باز تعیین گردیده است. به دلیل تشکیل این سازند در نواحی عمیق حوضه رسوبی زاگرس، انجام مطالعات چینه نگاری سکانسی و تعیین واحدهای سکانسی با استفاده از داده های رسوب شناسی با مشکلات زیادی همراه است. از این رو، استفاده از شواهد فسیلی به منظور تفکیک واحدهای سکانسی در این مطالعه مورد توجه قرار گرفته است. همچنین سعی شده تا ضمن تفکیک زون های داینوفلاژله‏، این زون ها با زون های نانوفسیلی مطابقت داده شوند و با بررسی شواهد فسیلی و تطابق آن با داده های رسوبی، واحدهای سکانسی موجود در این سازند، تفکیک گردد. نتایج حاصل از بررسی های پتروگرافی بر روی 75 مقطع نازک و مطالعات پالینولوژیکی بر روی 200 اسلاید منجر به تشخیص سه زون داینوفلاژله Carpatella cornuta, Dinogymnium acuminatum, Odontochitina operculata گردیده است و این زون ها با زون های نانوپلانکتونی مطابقت داده شد. از شمارش سه گروه اصلی مواد آلی موجود در اسلایدها و ترسیم داده های بدست آمده بر روی دیاگرام مثلثی تایسون، سه رخساره پالینولوژیکی VII,VIII:distal dysoxic-anoxic shelf ،IV:Shelf to basin transition) و (IX: Distal suboxic-anoxic basin و با مطالعه مقاطع میکروسکپی، سه رخساره میکروسکپی تعیین گردیده که نمایانگر یک محیط دریایی نسبتا عمیق در انتهای شیب قاره می باشند.با تعیین فاکتورهای اصلی سنگ شناسی و فسیل شناسی رخساره ها، تعیین رخساره های میکروسکپی، ضریب اندازه آلوکم ها، روند دوری-نزدیکی، نسبت های عناصر اصلی مواد آلی و پالینوفاسیس مربوط به هر نمونه، سکانسهای رسوبی موجود در توالی تعیین گردیدند. مرزهای محدود کننده این سکانس ها به دلیل اینکه در نواحی عمیق حوضه قرار دارند و هیچگونه خروج از آب صورت نگرفته است، از نوع رده دو (Type II) تعیین شده و با توجه به بازه زمانی گسترش آنها به عنوان سکانس رده سه معرفی گردید.

منطقه مورد مطالعه در 10 کیلومتری جنوب شهرستان بویین زهرا واقع شده است و سنگ های آتشفشانی ائوسن آن از نوع بازیک، حدواسط و اسیدی هستند. واحد های حدواسط گسترش بیشتری در منطقه دارند. این سنگ ها از نظر کانی شناسی از پلاژیوکلاز، کلینوپیروکسن (اوژیت)، آمفیبول، بیوتیت، فلدسپات پتاسیک و کوارتز تشکیل شده اند. در بررسی های پترولوژیکی مربوط به این سنگ ها، شواهدی از آلایش پوسته ای و نیز تفریق ماگمایی در ماگمای تشکیل دهنده آنها محرز شده است. از جمله شواهد آلایش پوسته ای می توان به زینولیت های رسوبی مشاهده شده در برخی از سنگ ها اشاره کرد. وجود بافت گلومروپورفیک نیز در برخی پلاژیوکلازها و پیروکسن ها می تواند بیانگر تفریق ماگمایی باشد. بررسی های ژئوشیمیایی به وسیله نمودارهای هارکر مربوط به این سنگ ها، نشان دهنده نقش تحول تفریق بلورین به عنوان یکی از تحولات اصلی حاکم بر ماگمای تشکیل دهنده سنگ های منطقه مورد مطالعه است. همچنین شواهد ژئوشیمیایی از جمله روند عمودی داده ها در نمودار Rb/Y به Nb/Rb، مقادیر بالای نسبت Rb/Th در مدل هضم و تبلور بخشی AFC، مقادیر بالای Ba/Th و مقادیر پایین Th/Nb، همگی می توانند نمایان گر تاثیرات آلایش و هضم پوسته ای در ماگمای تشکیل دهنده سنگ های منطقه مورد مطالعه باشند.

میانگین هندسی قطر ذرات و آهک خاک از جمله پارامترهای مهمی هستند که شناسایی آنها در مدیریت خاک نقش مهمی را عهده دار می باشد. امروزه با ظهور فناوری سنجش از دور، امکان بهره برداری از این فناوری جهت مطالعه بسیاری از ویژگی های خاک همچون اندازه هندسی ذرات و آهک خاک با صرف وقت و هزینه کمتری فراهم گشته است. برای مطالعه این دو خصوصیت خاک در منطقه پل دختر، از داده های ماهواره IRS-P6 سنجنده LISS III تاریخ 17شهریور ماه سال 1386 استفاده گردیده است. پس از بدست آوردن تصویر منطقه، تصحیحات لازم بر روی آن انجام گرفت و سپس پردازش هایی شامل: تجزیه مولفه های اصلی، شاخص پوشش گیاهی با اختلاف نرمال شده، فاصله اقلیدسی از خط خاک و طبقه بندی نظارت نشده انجام شد. در نهایت با استفاده از روش نمونه برداری طبقه بندی شده تصادفی و بر اساس ترکیب رنگی مجازی و واحدهای رنگی یکسان (فتومورفیک) در تصویر اصلی و لایه های اطلاعاتی منطقه، 95 نقطه تعیین و از عمق 5-0 سانتیمتری سطح خاک نمونه برداری به عمل آمد. با استفاده از روش رگرسیون چند متغیره مشخص شد که مقادیر میانگین هندسی قطر ذرات و آهک سطحی خاک، دارای ارتباط معنی داری با باند سبز، با R2 تعدیل شده 78/0 و در باند مادون قرمز نزدیک با R2 تعدیل شده 77/0 بوده است. در پایان مشخص گردید که این دو پارامتر دارای اثر چشم گیری بر رفتارهای طیفی خاک منطقه بوده اند و می توان با استفاده از داده های دورسنجی شده و داده های کمکی (اطلاعات جانبی)، به بررسی آنها در خاک منطقه پرداخت.

بخش پیشانی کمربند چین خورده-رانده زاگرس در فارس ساحلی، به صورت عرضی توسط مجموعه ای از گسل ها با سازوکار غالب راستالغز چپ بر قطع می گردد. این گسل ها که با استفاده از تفسیر تصاویر ماهواره ای و پیمایش ساختاری تاقدیس بزرگ کنگان شناسایی و تحلیل گردیده اند شامل گسل های راستالغز چپ بر، نرمال چپ بر و نرمال می باشند. این مجموعه گسل ها بر اساس موقعیت ساختاری آنها، سازوکار پیدایش و هندسه به عنوان ادامه پهنه گسلی نظام آباد در فارس ساحلی تحلیل گردیده اند. گسل چپ بر نظام آباد یکی از گسل های عرضی با خاستگاه عمیق در زاگرس است که پی سنگی بودن آن بر اساس همخوانی موقعیت آن با موقعیت خطواره مغناطیسی عبوری از بخش پیشنانی زاگرس مشخص می شود. نتایج مطالعه نشان می دهد که گسل نظام آباد مختص به بخش های شمالی کمربند نبوده و تا پیشانی کمربند چین خورده-رانده زاگرس ادامه دارد به گونه ای که پهنای قابل ملاحظه ای از عملکرد آن بر بخش میانی تاقدیس کنگان و تا ساحل خلیج فارس برداشت گردیده است.

منطقه مورد مطالعه، قسمتی از مجموعه آتشفشانی هزار (کمربند ارومیه-دختر) می باشد که در جنوب استان کرمان واقع شده است. این مجموعه، آخرین فاز آتشفشانی ائوسن را در استان کرمان نشان می دهد و شامل تناوبی از گدازه، مواد آذرآواری و رسوبات تخریبی است. گدازه ها، شامل آندزیت بازالتی، بازالت آندزیتی و بازالت بوده و نهشته های آذرآواری از نظر غیر ژنتیکی شامل برش و ماسه سنگ های آتشفشانی و سنگ های رسوبی شامل آهک، سیلتستون و ماسه سنگ می باشند. بر اساس مطالعات ژئوشیمیایی، گدازه های مورد مطالعه دارای ترکیب کالکوآلکالن بوده واز آندزیت تا بازالت تغییر می کنند. نهشته های آذرآواری منطقه در تقسیم بندی های ژنتیکی در دو گروه نهشته های آذرآواری جریانی و نهشته های آذرآواری ریزشی قرار می گیرند. مطالعات رخساره شناسی و آتشفشان شناسی در بخش بالایی این مجموعه نشان می دهد که محصولات ذکر شده احتمالا حاصل فوران های مکرر پلینین در آتشفشان (های) مرکبی هستند که در برخی فازها با دخالت آب، نهشته های فراتوپلینین را به جای گذاشته اند. هر یک از این فازهای فورانی مقدار زیادی مواد آذرآواری به همراه خاکستر و گدازه تولید کرده اند. نهشته های حاصل از این فازها گاهی توسط مرزهای تدریجی به یکدیگر تبدیل شده و در برخی موارد نیز با دوره های توقف کوتاه از یکدیگر تفکیک می شوند. در هنگام توقف فعالیت های آتشفشانی، نهشته های سخت نشده، فرسایش یافته و به صورت واحدهای تخریبی نهشته شده اند. به نظر می رسد که فوران ها در خشکی صورت گرفته اند، اما بخشی از مواد حاصل از فوران، در دریاچه های محلی موجود رسوب کرده اند. در هنگام توقف فوران، این دریاچه ها محیط مناسبی را برای ته نشست آهک ها ایجاد کرده اند. شواهد رخساره ای و بافتی نشان می دهد که منطقه مورد مطالعه احتمالا در رخساره متوسط تا دور آتشفشان (های) مرکب قرار گرفته است.

پالینوفلورای متنوعی، شامل میوسپورها، سیست دینوفلاژله ها، پوسته داخلی فرامینیفرها، و آکریتارک ها با حفظ شدگی خوب در نهشته های سازند دلیچای در مقطع چینه شناسی بلو-شمال سمنان-وجود دارد. اسپورهای ترایلت، پولن ها به ویژه پولنCorollina ، فرم های دو باله، یک باله، و اسپورهای مونولت، به ترتیب، فراوان ترین پالینومورف های موجود در رسوبات مذکور می باشند. در پالینوفلورای مورد مطالعه، 82 گونه اسپور (متعلق به 30 جنس) و 21 گونه پولن (منتسب به 8 جنس) شناسایی شده است. بر اساس پراکندگی چینه شناسی تقریبا یکنواخت میوسپورها در نهشته های سازند دلیچای و همچنین با توجه به فراوانی قابل توجهKlukisporites variegatus ، یک بیوزون فراوانی Klukisporites variegatus abundance zone در این رسوبات معرفی شده است. با توجه به گسترش چینه شناسی شناخته شده میوسپورهایی مانند:Klukisporites variegatus, Concavissimisporites verrucosus, Converrucosisporites pricei, Sellaspora asperata Contignisporites burgeri, Osmundacidites senectus, Striatella spp سازند دلیچای در محل مورد مطالعه به ژوراسیک میانی نسبت داده شده است که با داده های مربوط به آمونیت ها هماهنگی دارد.مقایسه میوسپورهای سازند دلیچای در این برش چینه شناسی با پالینومورف های معرفی شده از رسوبات تقریبا هم زمان در ایران (ایران مرکزی، البرز، کپه داغ)، مصر، استرالیا، هندوستان و افغانستان، حکایت از شباهت قابل توجه آنها دارد. بنابراین، می توان نتیجه گرفت که در ژوراسیک میانی، پوشش گیاهی نسبتا یکنواختی در این مناطق وجود داشته است. با توجه به قرابت میوسپورهای شناخته شده در رسوبات مورد مطالعه، در پوشش گیاهی اطراف محیط رسوبی سازند دلیچای به ترتیب فراوانی: سرخس ها(Ferns) ، بازدانگان (Gymnosperms) مانند مخروطیان (Coniferophytes)، ژینکوفیت ها(Ginkgophytes) ، بریوفیت ها(Bryophytes) ، لیکوفیت ها(Lycophytes)  و اسفنوفیت ها (Sphenophytes) وجود داشته اند. با توجه به فراوانی اسپورهای منتسب به سرخس ها نظیر Klukisporites, Dictyophyllidites, Gleicheniidites, Cyathidites Osmundacidites و Todisporites و همچنین با در نظر گرفتن شرایط محیط زندگی نمونه های امروزی گیاهان مذکور، می توان نتیجه گرفت که در زمان تشکیل رسوبات مورد مطالعه، آب و هوا گرم و مرطوب بوده است. وجود دینوفلاژله های شاخص آب های گرم مانند Systematophora penicillata و Endoscrinium luridum  و همچنین حضور اسپور قارچ ها در پالینوفلورای مذکور، شرایط آب و هوای گرم و مرطوب در زمان تشکیل این رسوبات را تایید می کنند.

در شمال شرق شهرستان محلات و در منطقه آبگرم، گوتیت به صورت ماده معدنی خاک زرد در میان تراورتن های کواترنر وجود دارد و چگونگی تشکیل آن در این تحقیق بررسی شده است. شواهد موجود (نفوذ ماده معدنی بصورت دایک و در لابلای تراورتن های جوان و برشی بودن آهن) حاکی از آن است که ماده معدنی دارای منشا ماگمایی است و در محیط رسوبی شکل نگرفته است.در مقاطع صیقلی آثاری از هماتیت های اولیه که در بسیاری از بخش ها به گوتیت تبدیل شده است، دیده می شود. در سال های اخیر جدایش و تشکیل کانسارهای آهن از ماگمای کالک آلکالن معرفی شده است. حضور چشمه های آبگرم در مجاورت معدن گویای آن است که هماتیت اولیه می تواند در اثر حضور این آبها و تشکیل محیطی اکسیدان با pH حدود 5/6 به گوتیت تبدیل شده باشد. تغییرات شیمیایی و کانی شناسی ماده معدنی در بخش های مختلف نیز این موضوع را تایید می نماید.از بررسی حاضر این نتیجه حاصل می شود که گوتیت آبگرم محلات بر خلاف اکثر گوتیت های شناخته شده، طی فرآیند هوازدگی بوجود نیامده و حاصل جدایش فازهای آهن از یک ماگمای کالک آلکالن به صورت هماتیت و تبدیل بعدی آن به گوتیت در اثر حضور آبهای گرم باشد. مطالعات انجام شده قبلی نیز حضور ماگمای کالک آلکالن در منطقه را تایید می کنند.

در این مطالعه ویژگی های کانی شناختی کانسنگ در ذخیره رگه ای چاه مسی با استفاده از مطالعات میکروسکوپی و EPMA مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین نسبت ایزوتوپی اکسیژن در کوارتز و نسبت های ایزوتوپی اکسیژن و هیدروژن در سریسیت به ترتیب برای شناخت منشا سیالات مرتبط با کانی سازی و دگرسانی اندازه گیری شده است. در این بررسی ها مشخص شد که پیریت، کالکوپیریت، اسفالریت و گالن، کانه های عمده تشکیل دهنده کانسنگ می باشند، به طوری که از لحاظ توالی پاراژنتیکی، ابتدا پیریت و سپس کالکوپیریت و در مرحله نهایی اسفالریت و گالن تبلور یافته است. همچنین کانی های تترائدریت، انارژیت و تنانتیت نیز با استفاده از مطالعات EPMA شناخته شد و مشخص گردید که انارژیت و تتراهدریت به ترتیب حاوی مقادیر قابل توجه از طلا (950ppm) و نقره (1520ppm) می باشند. فرایندهای دگرسانی برون زاد بعدی در این مجموعه موجب تبدیل شدگی بخشی این کانی های اولیه به کانی های ثانویه اکسیدی و کربناتی شده است. مطالعات ایزوتوپی اکسیژن انجام شده بر روی کوارتز در تعادل با کانی سازی نشان داده که آب ماگمایی، منشا سیالات کانه زا بوده است. به علاوه نسبت های ایزوتوپی اکسیژن و هیدروژن سریسیت در سنگ های میزبان کانی سازی، نشان می دهد که آب جوی منشا سیالات دگرسانی سریسیتی می باشد.

کلاهک های شسته شده، توده های لیمونیتی واقع در بخش های فوقانی کانسارهای مس پورفیری هستند که در اثر پدیده های سوپرژن تشکیل می شوند. با توجه به مکانیسم تشکیل این توده ها، می توان ویژگی های توده پورفیری هیپوژن و شدت تاثیر عوامل سوپرژن را با دقت نسبتا خوبی تخمین زد. این کلاهک ها به صورت توده های جاروسیتی، گوتیتی و هماتیتی یا مخلوطی از آنها قابل مشاهده اند که غلبه هر کدام از آنها بر دیگری نشان دهنده نوع و میزان کانی سازی غالب سولفیدی هیپوژن و میزان غنی شدگی سوپرژن در زیر سفره آب زیرزمینی می باشد. کانسار مس سوناجیل از نوع پورفیری بوده و دگرسانی های شاخص پتاسیک، فیلیک، آرژیلیک و پروپیلیتیک در آن توسعه یافته اند. ترکیب توده پورفیری در حد دیوریت بوده و کانی سازی فلزی هیپوژن به صورت افشان، رگچه ای، ریز رگچه ای و رگه ای شامل پیریت، کالکوپیریت، بورنیت، سولفوسالت های مس (تترائدریت-تنانتیت و انارژیت)، مولیبدنیت، مگنتیت و هماتیت می باشد. در کلاهک های شسته شده موجود در بخش های فوقانی این توده پورفیری، نسبت های متفاوتی از انواع لیمونیت ها به چشم می خورد. بخش عمده ای از نمونه های مربوط به کلاهک ها دارای رنگ قهوه ای بوده و بیشتر گوتیتی به نظر می رسند. همچنین طبق آنالیزهای شیمیایی، اکثر نمونه ها دارای مقادیر نسبتا بیشتری گوتیت بوده و جاروسیت و تا حدی هماتیت نیز در این نمونه ها دیده می شوند. با توجه به اینکه حضور گوتیت فراوان در کلاهک، نشانه منفی برای توسعه غنی شدگی سوپرژن و نیز عدم حضور مقادیر زیادی پیریت جهت تامین اسیدیته لازم برای شستشوی موثر مس از زون اکسیدان می باشد غنی شدگی کالکوسیتی گسترده ای در این کانسار مورد انتظار نمی باشد. موارد فوق با حفاری های اکتشافی در این کانسار کاملا مورد تایید قرار گرفته است.

به منظور انتخاب مکان های مناسب جهت پخش سیلاب، برای تغذیه مصنوعی آب های زیرزمینی دشت چاه دراز، از تلفیق سیستم های تصمیم گیری چند معیاری (MCDM) و سیستم های اطلاعات جغرافیایی (GIS)، در قالب یک سیستم پشتیبان تصمیم گیری(DSS) ، استفاده شده است. بدین ترتیب که ابتدا معیارهای لازم و تاثیرگذار در انتخاب مکان تغذیه مصنوعی، شناسایی شده است. سپس این معیارها براساس روش تحلیل سلسله مراتبی(AHP) ، به اجزا و سطوح کوچک تر تقسیم شده اند. پس از آن با استفاده از روش مقایسه های زوجی، معیارهای موجود در هر جز (سطح)، اولویت بندی شده اند. در این روش برای هر معیار بر اساس درجه اهمیت، عددی بین 1 تا 9 (1: کم اهمیت، 9: پراهمیت)، در نظر گرفته شده است. آنگاه به کمک روش ساتی (Saaty)، درجه اهمیت قضاوت های انجام گرفته (وزن ها) برای هر سطح محاسبه شده است. در ادامه در محیطGIS ، لایه های اطلاعاتی مورد نیاز از قبیل فاصله از چاه، فاصله از مسیرهای ارتباطی (جاده ها)، عمق آب زیرزمینی، نفوذپذیری، کیفیت آب زیرزمینی (هدایت الکتریکی)، شیب توپوگرافی، واحدهای سنگی (زمین شناسی) تهیه شده و وزن های محاسبه شده در سطوح ساختار درختی، به این لایه ها اعمال گردیده است. سرانجام با تلفیق لایه های اطلاعاتی با یکدیگر، محدوده های مناسب که عمدتا در شمال و شمال شرقی دشت چاه دراز قرار دارند، به عنوان مکان مناسب تغذیه مصنوعی آب های زیرزمینی انتخاب شده اند.