فلسفه تحلیلی (جستارهای فلسفی-پژوهش های فلسفی)
سال:1397 | دوره:14 | شماره:33 |تعداد مقالات:7

در این مقاله سعی خواهیم کرد که به بررسی نقادانه پاسخ به مسأله ی تکنولوژی از سوی دو متفکر مطرح معاصر، عبدالکریم سروش و سید حسین نصر بپردازیم. بدین منظور ضمن بیان مختصری از اهم اندیشه های مرتبط با مسأله ی تکنولوژی در منظومه فکری این دو صاحب نظر و تبیین دو نظریه، به مقایسه دو دیدگاه و نقد نظریات و استدلال های آن ها می پردازیم. این پژوهش نشان می دهد که علی رغم تفاوت های بنیادین نظام فکری این دو متفکر، می توان هم در طرح و هم در پاسخ به مسأله شباهت هایی میان آن دو یافت؛ به طوری که مفهوم قناعت در هر دو پاسخ حضوری قابل توجه دارد. اما با این تفاوت که قناعت هسته اصلی پاسخ سروش را تشکیل می دهد و در نظر نصر تنها به عنوان یک راه حل جنبی و موقتی ظهور می یابد. مقاله را با این نتیجه گیری به پایان خواهیم برد که با وجود بصیرت ها و نکته سنجی های ارزشمند هر دو متفکر، مسائلی هم چون، پیش فرض های اثبات نشده، استدلال های بد، ناسازگاری درونی و عدم کارآیی در طرح مسأله و پاسخ به آن، به شکست دو پروژه در حل مسأله ی تکنولوژی می انجامد.

در جستار حاضر تلاشمان معطوف به یافتنِ دیدگاه های مولانا در باب مفهوم زیبایی بوده است و دامنه ی کارمان را نیز به کتاب فیه ما فیه او محدود کرده ایم. برای ره بردن بدین مقصود، شش مسأله و پرسش مهمی را که امروزه در خصوص زیبایی در فلسفه هنر مطرح است بر مولانا عرضه کردیم و کوشیدیم، با بهره جستن از روش تحلیل فلسفی، پاسخ های (هرچند احتمالیِ) او به این پرسش ها را در کتاب فیه ما فیه بیابیم. بر این اساس، به پی جوییِ این پرسش های شش گانه در فیه ما فیه پرداختیم: زیبایی به لحاظ وجودشناختی چه جور ویژگی ای است؟ زیبایی چه حال و احساسی در آدمی برمی انگیزد؟ زیبایی نسبی است یا مطلق؟ زیبایی مفهومی مشکّک است یا متواطی؟ ربط ونسبت میان زیبایی و زشتی از مقولة تضادّ است یا تناقض؟ و دست آخر این که انواع زیبایی بر حسب دارنده ی زیبایی کدامند؟ باری، به نظر می رسد که مولانا زیبایی را به لحاظ وجودشناختی امری آفاقی می داند، نه انفسی، و نه آفاقی انفسی؛ عقیده دارد که زیبایی بهجت آفرین است؛ آن را مطلق می انگارد؛ مفهومی مشکّکش می داند؛ نسبت میانِ آن را با زشتی از مقوله ی تناقض می بینید؛ و این که، افزون بر اشیاء مادّی، هم به حالات روانی می توان زیبایی نسبت داد و هم به امور مجرّد و انتزاعی.

در فرهنگ اسلامی و قرآنی، تسبیح و عبادت خداوند مخصوص انسان نیست بلکه تمام هستی و پدیده های آن به زبان خاص خود، آن هم بر اساس آگاهی به تسبیح خداوند مشغول اند، به همین خاطر از زمان نزول قرآن تا عصر حاضر بحث تسبیح موجودات همواره از مباحث داغ مطرح شده در میان محققین هر دوره بوده، ولی این مسأله هم چون بسیاری از مسائل دیگر در حکمت متعالیه رنگ و بوی خاصی به خود می گیرد؛ ملاصدرا به عنوان یک فیلسوف، عارف و مفسر از سه منظر فلسفی، عرفانی و تفسیری به مسأله ی فوق نگریسته است. این پژوهش در پی آن است که ضمن معناشناسی واژه ی تسبیح، دیدگاه فلسفی قرآنی ملاصدرا در مورد تسبیح موجودات را تبیین نماید. حکیم صدرا با تکیه بر برخی از مبانی فلسفی اش سه برهان بر عمومیت تسبیح در تمام عالم اقامه می کند و بیان می کند که تمام موجودات از علم و ادراک برخوردار می باشند و با زبان مخصوص به خود به تسبیح حق تعالی مشغول اند.

توجیه پذیری گزاره های معرفتی یکی از دغدغه های مهم و اصلی فیلسوفان در تاریخ علم بوده است. طرح تمایز میان مقام گردآوری و مقام داوری نیز در راستای پاسخ گویی به این مسأله است. هدف این مقاله، گزارش و تحلیل سیر این تمایز در فلسفه ی علم و نقد آن است. مقام گردآوری، ظرف اکتشاف قوانین و نظریه ها و مقام داوری، ظرف موجّه ساختن آن نظریه هاست. موافقان تمایز گردآوری/داوری هر یک بنابر رویکرد فلسفی خویش، خوانش هایی ازاین تمایز داشته اند: تعاقب این دو فرآیند از بُعد زمانی و منطقی، اخذ مقام گردآوری به عنوان فرآیندی واقعی در علم و مقام داوری به عنوان چارچوبی دستوری برای علم، گردآوری برخوردار از تحلیل تجربی در برابر تحلیل منطقیِ داوری، داوری متعلق به حیطه ی فلسفه ی علم و گردآوری مختص به حوزه های تاریخ، روان شناسی و جامعه شناسیِ علم، تفاوت پرسش های ناظر به هر یک از دو مقام، قابلیت تفکیک میان تاریخ درونی و بیرونی علم، گردآوری برخوردار از منظر تاریخی-توصیفی در برابر منظر منطقی-دستوریِ داوری. اخذ این تمایز در فهم روش علم قابل نقد است که عبارتند از: ابهام این دو فرآیند به لحاظ زمانی و منطقی، دخالت مؤلفه های منطقی در گردآوری، عدم انحصار تمایز به دو مقام و ضرورت تمایز حداقل سه گانه، دخالت مؤلفه های غیرعقلانی در داوری، عدم تبیین رشد فراهنجاری علم و تنوع روی آوردها در داوری.

داروینیسم اجتماعی بر خلاف آن چه که از عنوانش به نظر می رسد، بیش از آن که به داروین مربوط شود نتیجه ی تلاش های هربرت اسپنسر است. طرفداران داروینیسم اجتماعی از ایده ی بقای اصلحی که اسپنسر آن را مطرح کرد برای تحلیل و تبیین رویدادهای اجتماعی و رفتارهای اخلاقی بهره می بردند. از آن جا که داروینیسم اجتماعی دستاویزی برای حذف ضعیفان جامعه و بقای ثروتمندان و قدرتمندان شده بود و بسیاری از جنگ های بزرگ، از جمله جنگ جهانی دوم، نیز تا حد زیادی به پیروان این نظام فلسفی مربوط میشد، این فلسفه به عنوان فلسفه ای بدنام شناخته شد و منتقدانش سعی کردند آن را رد کنند. مایکل روس، از تکامل گرایان و نظریه پردازان معاصر فلسفه ی اخلاق، مانند بسیاری از فلاسفه ی دیگر، داروینیسم اجتماعی را بررسی و بازنگری کرده است. نتایج حاصل از این بررسی او را به سمت اخلاق تکاملیِ جدیدی سوق داده است. در این مقاله به معرفی و بررسی داروینیسم اجتماعی از دیدگاه روس می پردازیم و در پایان به این نتیجه می رسیم که قضاوت های رایج در مورد داروینیسم اجتماعی کمی عجولانه است و نقد داروینیسم اجتماعی نیاز به تأمل و بررسی بیشتری دارد.

گابریل مارسل فیلسوف ْ ، موسیقی دان و نمایش نامه نویس معاصر فرانسوی است که میان آثار فلسفی و هنری او پیوند نزدیکی وجود دارد. یکی از موضوعات فلسفی مورد علاقه ی مارسل، خود و ارتباط آن با دیگری است. از نظر او، فرد در شرایط اجتماعی از وجود خود آگاه می شود. دیگران با تحسین یا نکوهش کنش فرد سبب می شوند تا فرد از خود آگاه شود. به بیانی، دیگری یک واسطه ی کمکی و موقتی است که از راه آن فرد می تواند تصویری معین، یک بت از خود بسازد. ارتباط فرد با دیگری یا می تواند ارتباطی حقیقی باشد که مارسل با عنوان رابطه «من-تو» یاد می کند؛ و یا ارتباطی باشد که رابطه ی حقیقی به سطح چیزوارگی یا «من-آن» فروکاسته شود. نمایش نامه های مارسل از آثار فلسفی او جدا نیست؛ در نمایش ها جوابی قطعی وجود ندارد بلکه راهی به سوی مخاطب گشوده می شو د تا بتواند پاسخی اصیل برای چالش دراماتیک طرح شده در نمایش را بیابد. نمایش نامه های مارسل راهی است برای فهم بهتر آثار فلسفی او؛ جایی که مخاطب به شکل عینی با مسائل انضمامی اندیشه ی او درگیر می شود. مسأله ی ارتباط انسان با دیگری در بسیاری از نمایش نامه های مارسل از جمله شیرفهم مطرح شده است. رابطه ی تنگاتنگ میان اندیشه ی فلسفی، ارتباط با دیگری، و مضمون نمایش نامه شیرفهم مورد نظراین مقاله است تا سخن مارسل به شکل عینی تجربه شود. از نظر او، هنگامی که انسان با دیگری ارتباطی غیراصیل دارد حاصلش چیزی جز سردرگمی نیست.

در این نوشته بر آنیم با خوانشی از نگره ی هماهنگی از چشم انداز ویتگنشتاین متأخر به دو مسأله ی اساسی که فراروی این نگره است، مسأله ی جدایی نظام باور با جهان و ارزیابی نظام های باور هماهنگ موازی، پاسخ بدهیم. در آغاز این دو چالش و پیش انگاشت های آن بررسی می شود. سپس با خوانشی از نگره ی هماهنگی بر پایه ی فلسفه ی متأخر ویتگنشتاین راه حلی برای پاسخ به این دو مسأله ارائه می گردد. در این راستا روشن می گردد پنداشته ی گزاره های لولایی که از اندیشه های شناخت شناسانه ی ویتگنشتاین متأخر برگرفته شده است راه حلی کارآمد برای پاسخ به مسأله ی جدایی می باشد گزاره های لولایی پیونددهنده ی نظام باور به جهان هستند که این پیوند را از طریق کنش(پراکسیس) صورت می دهند و در نهایت با صورت بندی نگره ی هماهنگی در پرتوی این گزاره ها، می توان معیار کارآمدی نظام باور را برای انتخاب میان دو نظام باور هماهنگ موازی اعمال نمود تا پاسخ مسأله ی دوم را نیز یافت.