تاریخ اسلام و ایران
سال:1401 | دوره:32 | شماره:56 |تعداد مقالات:7

وقوع انقلاب صنعتی و ماشینی شدن تولید اگرچه از سختی تولید و فشار بر جسم انسان تا حدی کاست، اما ساعات کار طولانی، بهره­ کشی شدید و خطرات ناشی از کار با ماشین ­های ناایمن اولیه، سلامتی و زندگی کارگران را به شکل روزافزونی مورد تهدید قرار ­داد. این امر به مسئله ­ای مهم در عرصۀ تولید صنعتی و زندگی اجتماعی تبدیل شد؛ زیرا آسیب و مرگ زودهنگام کارگران، صدمات فراوانی بر نیروی تولید و پیکرۀ اقتصادی جامعه وارد می­کرد. واکنش­ های طبیعی کارگران و ظهور اندیشه­ های انتقادی و اصلاحی اندیشمندان مختلف، حمایت از طبقه کارگر و توجه به سلامت و بهداشت کارگران را به مطالبه­ ای جدی در جوامع صنعتی اروپا تبدیل کرد. ایجاد صنایع جدید، پیدایش کارگر صنعتی و همچنین گسترش اندیشه ­های چپ، منجر به تسرّی مسئلۀ فوق به کشورهای غیراروپایی از جمله ایران گردید. یافته ­های تحقیق حاضر که براساس ترکیبی از روش علّی و عقلانی و عمدتاً بر پایۀ اسناد و جراید این دوره نوشته شده، نشان می­دهد که رضاشاه برخلاف سیاست ­های ضد چپ ­گرایانۀ خویش، تحت فشار مجامع بین­ المللی و افزایش کمّی شمار کارگران فعال در بخش صنایع ماشینی، برای نخستین­ بار به تصویب «نظام نامه کارخانجات و مؤسسات صنعتی» در ایران اقدام کرد که در عرصۀ عمل به اجرا درنیامد. با سقوط وی به دست متفقین و فضای نسبتاً باز سیاسی، احزاب چپ­گرا به خصوص حزب توده موفق شدند دولت را وادار سازند تا با استفاده از بستر و زیرساخت اولیۀ به وجود آمده در دورۀ رضاشاه، به تدوین نخستین «آیین ­نامه بهداشت کارگران» در ایران تن در دهد.

در ادواری که اندیشه­ های عارفانه در بطن جامعه رواج بیشتری داشته است، در کنار متون ادبی-عرفانی که به فراوانی به رشته تحریر درآمده­اند، می­توان نشانه­ های مادی از نگرش­ های عارفانه را نیز دید. از جملۀ این شواهد می­توان به کتیبه­ هایی اشاره کرد که بر آثار و ابنیۀ تاریخی نقش بسته­ اند. از جمله مهم­ترین بسترهایی که اندیشه ­ها و باورهای مذهبی در آنها به نمایش گذاشته شده است، محراب­ ها و سنگ قبرهایند که بیشترین پیوند را با اعتقادات معنوی مردم داشته­ اند. در این آثار به وضوح و به منظور بیان اندیشه های عارفانه، کلمۀ «لا» در بیشتر موارد بدون داشتن ارتباط با کتیبۀ اصلی اثر، به روش ­های خاص و چشمگیری به نگارش درآمده است. از جمله دلایل این موضوع و در کنار ساختار بصری این کلمه، می­توان به اهمیت عرفانی آن اشاره کرد. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سؤال است که چرا در بیشتر سنگ قبرها و محراب­ های کتیبه نگاری شدۀ قرون میانۀ اسلامی، کلمه «لا» با وجود اینکه در متن آیه و یا حدیث وجود نداشته، بر روی اثر نگاشته شده است؟ فرض غالب این است که با توجه به شهادت متون ادبی-تاریخی، این کلمه جانشین عرفانی عبارت توحیدی «لا اله الا الله» بوده و در اعصار گذشته با هدف تصویرگری اندیشۀ عارفانه و توحیدی، در آثاری که بیشترین ارتباط معنوی را با مردمان داشته، نقش بسته است.

هدف از انجام این پژوهش، بررسی ارتباط دوسویۀ ظهور مالکیت خصوصی و انقلاب مشروطه با استفاده از رهیافت نظم ­های اجتماعی به روش کیفی (تاریخی-تحلیلی) است. براساس یافته­ های این پژوهش، نظم اجتماعی حاکم تا پیش از انقلاب مشروطه، نظم دسترسی محدود شکننده بود که در آن نظام استبدادی با توزیع رانت زمین در میان فرادستان و دست کاری امنیت حقوق مالکیت، منافع خویش را تأمین می­کرد. در عصر ناصری، اتصال ایران به بازارهای جهانی، افزایش تقاضای زمین را در پی داشت و وقوع خشکسالی منجر به کاهش درآمدهای مالیاتی و به تبع آن فروش املاک خالصه برای خروج از بحران گردید و این دو شوک، گسترش مالکیت خصوصی به­ صورت بزرگ­ مالکی را در پی داشت. با توجه به اینکه براساس تئوری توازن دوگانه، دو سیستم اقتصادی و سیاسی نمی­ توانند در بلندمدت متفاوت از یکدیگر باشند، با آغاز جنبش مشروطیت، بزرگ­مالکان به این جنبش پیوستند و با تدوین حقوق عمومی در قالب قانون اساسی برای نخستین بار، قدرت مطلقه را مشروط کردند و بدین­ ترتیب، در بُعد سیاسی نیز نظم اجتماعی به نظم دسترسی محدود پایه تغییر کرد و توازن دو سیستم برقرار گردید. علاوه­ بر این، با تصویب اصول 15 تا 17 متمم قانون اساسی و لغو تیول­داری، حقوق مالکیت خصوصی به ­صورت قانونی تضمین گردید.

این مطالعه درصدد­ است به روش ­تاریخی­ و ­تحلیلی، آشنایی ائمۀ ­اهل ­بیت با علوم­ و ­فنون و بهره­ مندی آنان از منابع­ بشری را مورد مطالعه قرار ­دهد. نظریۀ ­اجماعی امامیه آن ­است که امامان در مرجعیت ­سیاسی ­و­ دینی، نزد هیچ معلّمی درس نیاموخته اند و سرمنشأ این علوم، ­ قرآن و سنت و الهامات ­ربانی­ بوده­ است، اما نکتۀ مهم آن ­است که امامان از دانش ­ها و مهارت­ های دیگرنیز مانند صنایع، نجوم، ­ طب ­و غیره آگاه بوده اند. اکنون سؤال این ­است که منابع دسترسی ­ائمه در ­این دانش ها چه بوده ­است؟ آیا منابع این علوم نیز الهی بوده ­است ­یا اینکه اساساً چنین دانش ­هایی هیچ گاه از شرایط یا صفات امامان نبوده و آنان در این علوم می ­توانستند از منابع ­دیگر نیز بهره ­مند­ شوند؟ ­انگارۀ این ­پژوهش، آشنایی ائمه با علوم­ بشری از یک ­سو و بهره مندی آنان از منابع و روش ­های علوم و معارف ­بشری از سوی دیگر است و اینکه آنان از روش ­ها و منابع متعارف ­بشری، حتی در برخی معارف ­دینی سود می­جستند و دست­کم به منابع مکتوب خاندانی مراجعه می­کردند. با وجود عدم­ دسترسی کامل ما به منابع بسیاری از این آگاهی­ ها­ و اطلاعات، در نخستین­ گام می­توان این فرضیه را با استناد به چند شاهد ­تاریخی، چون استفادۀ ائمه از انواع منابع ­مکتوب، سفارش و کوشش آنان در کسب آگاهی­ های ­تاریخی، بهره مندی از موهبت عقل و تفکر، سفارش به مطلق مشورت و استفاده از آن، مراجعۀ عادی به انواع ­روایات و گزارش ­های متعارف، توجیه و اثبات کرد. نتیجۀ این بررسی، می تواند اولاً نظریۀ ­حداکثری درباره علوم­ ائمه و منابع غیربشری آن را مورد تشکیک قرارد دهد؛ ثانیاً رویکرد غلوآمیز دربارۀ مواد و منابع­ علوم ­آنان را به چالش بکشد.

در متون بازمانده از عصر کلاسیک یونان (حدود 507-323پ. م) به واژه ای پُربسامد-به ویژه برای اشاره به پارسیان هخامنشی-برمی خوریم که امروز هم در ادبیات سیاسی جهان کاربرد دارد: «بربر» یا براساس تلفظ تاریخی آن، «بَربَرُس» (βάρβαρος). این واژه که نخستین بار در سرود دوم از «ایلیاد» هومر به صورت βαρβαρόφωνος (= بربر-زبان/ بربر-آوا) برای اشاره به کاریاییان به کار رفته است، تنها دلالت بر «ناهم سانیِ زبانی» داشت و «بیگانه» معنا می داد. طی سدۀ هفتم تا ششم پیش از میلاد، استعمال این واژه فزونی یافت و از آن نه تنها برای «دیگری سازی»[1] زبانی، بلکه برای اشاره به «تمایزاتِ فرهنگی» و «ارزش گذاری نظام اجتماعی اغیار» استفاده شد. در پژوهش پیش رو، نگارندگان بر آن بوده اند تا با تدقیق در ایلیاد هومر و پاره نوشته های یونانی بازمانده از سدۀ ششم پیش از میلاد (عصر عتیق: حدود 800-507پ. م)، دلالت های معنایی واژۀ بربر را-به مثابه مفهومی غیریّت ساز-وا پژوهیده، نقاط عطف تحول آن را برجسته سازند. یافته های پژوهش حاضر که با تکیه بر منابع کتابخانه ای و با بهره گیری از روش تبیین عقلانی فراهم آمده، نشان می دهد که واژۀ بربر از همان سپیده دمان یادکردش در چکامۀ هومر، با دلالت های (تلویحاً یا صراحتاً) منفی عجین بوده است. همچنین با اصلاحات سولون در آتن و رشد فزایندۀ «به بردگی گیری» غیریونانیان در جهان یونانی سدۀ ششم پیش از میلاد، رفته رفته مرز میان دو مفهوم «بربر» و «برده» برداشته شد و تحقیر «بردگان بربر» به شکل گیری ایدۀ «برتری یونانی بر غیریونانی» انجامید.

«تحمل عقیده» راه حلی مناسب برای کاهش تعارضات در روابط انسان ها با یکدیگر است. در جوامع با ادیان و مذاهب متنوع و متکثر، اختلاف امری اجتناب ناپذیر است. مطالعۀ رابطه دین و تحمل نشان می دهد که ادیان غالباً به تحمل نکردن دین های دیگر گرایش دارند. بنابراین برخی متفکران غربی دین را عامل افزایش تحمیل عقیده می دانند. در این مقاله با روش تحلیل مضمون، الگوهای رفتاری مبتنی بر تحمل و تحمیل عقیده در روابط فکری و اجتماعی افراد با یکدیگر در سیره نظری پیامبر(ص) بررسی قرار گرفته تا مشخص شود که مضامین نهفته در سیرۀ پیامبر دربرگیرنده الگوهای تعصب آمیز رفتاری است که خشونت مذهبی را اشاعه می دهد؟ یا برعکس، الگوهای رفتار تحملی مبتنی بر مدارا را ترویج می کند؟ بررسی و تحلیل احادیث پیامبر(ص) در سطح شناسایی، کدگذاری و مضمون یابی بنا بر کتب اربعۀ شیعه و صحاح ستّه نشان می ‎دهد که فراوانی احادیثی که مضمون آنها تحمل عقیدۀ دیگری است، نسبت به دسته دیگر که بر تحمیل عقیده دلالت دارد، بیشتر است. تحلیل احادیث تحمیلی نشان از آن دارد که این احادیث در زمانی خاص و معطوف به شرایط خاص تولید شده اند و باید با توجه به همان شرایط تفسیر شوند. بنابراین در سیره پیامبر(ص) بر رفق، مدارا و حلم در روابط انسان ها با یکدیگر به عنوان اصلی اساسی تأکید و از خرق، عنف و تعصب در دین و عقیده نهی شده است.

قاجارها در اوایل حکومتشان برای ادارۀ نظام تقسیمات سرزمینی از سنت حکمرانی خاندانی استفاده کردند، اما از دورۀ ناصرالدین شاه سنت حکمرانی خاندانی برای ادارۀ آن نظام و استفاده از شاهزادگان و اعضای خاندان شاهی در ایالات و ولایات به تدریج رنگ باخت و دیوان سالاران زمانه و اعضای خاندان های آنها، جای شاهزادگان و اعضای خاندان سلطنت را در امر حکمرانی ایالات و ولایات گرفتند. در این پژوهش تلاش شده است با روش تحقیق تاریخی و رویکرد توصیفی-تحلیلی، به این سؤال اصلی پاسخ داده شود که ویژگی های نظام تقسیمات سرزمینی دورۀ سلطنت ناصرالدین شاه چه بوده و چه عواملی سبب تغییر رویکرد از سیاست حکمرانی خاندانی به سیاست حکمرانی دیوانی و به کار گماردن دیوانیان حاکم در ایالات و ولایات شد؟ روش تحقیق در این پژوهش، روش تاریخی با رویکرد توصیفی-تحلیلی، در حوزۀ مطالعات کتابخانه ای است. یافته ها نشان می دهد که تغییر در حدود و ثغور ایالات و تجمیع ایالات و ولایات تحت نظر یک حاکم و نیز ایجاد ایالات جدید، ویژگی نظام تقسیمات سرزمینی در این دوره بود. گردانندگان نظام ادارۀ تقسیمات سرزمینی دوره ناصرالدین­شاه ابتدا سیاست حکمرانی خاندانی را ادامه دادند، اما به دلیل نتایج زیان بار سیاست حکمرانی خاندانی در حوزه سیاسی و نیز تضعیف بنیۀ مالی حکومت مرکزی، سبب تغییر رویکرد از سنت حکمرانی خاندانی به سنت حکمرانی دیوانی شد.