پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت
سال:1400 | دوره:10 | شماره:2 |تعداد مقالات:9

این جستار به بررسی فرایند تثبیت گفتمان اشعری در برابر گفتمان­های خردگرا (به­طور مشخص دیوان ناصرخسرو و رباعیات خیام) بر مبنای برداشتی تازه از عامل دسترسی، توزیع نابرابر تولیدات زبانی گفتمان­ها در جامعه، پرداخته است. مطابق این برداشت میزان دسترسی به متون گفتمان­ها با تأثیر بر شناخت ذهنی افراد نقشی اساسی در تثبیت یا تضعیف آنها دارد. از این نظرگاه، تمرکز پژوهش بر شناسایی مناسبات اجتماعی مؤثر بر دسترسی متون گفتمان­های نام­برده و نوع تحلیل نیز کلان و متفاوت با توصیف­های زبانی در سطح خُرد است. چارچوب نظری دیدگاهی تلفیقی متشکل از لایة کردار اجتماعی در رویکرد فرکلاف و فرایند برجسته­سازی­ـ­حاشیه­رانی در نظریة لاکلا و موف است. یافته­ها نشان می­دهد عوامل قدرت با روش­های تحمیل و محدودیت­های گفتمانی، به­ترتیب به­منظور برجسته­سازی گفتمان اشعری و حاشیه­رانی گفتمان­های خردگرا، دسترسی به متون این گفتمان­ها را در حالتی نابرابر نگه داشتند. به این معنا که در سطح تحمیل گفتمانی با طراحی تشکیلات نرم همچون گروه­بندی و تأسیس مدارس نظامیه زمینة دسترسی وسیع متون گفتمان اشعری را در جامعه فراهم و در سطح محدودیت گفتمانی با اقدامات سخت­افزاری مثل حذف و سرکوب از دسترسی گفتمان­های خردگرا و متون مربوط به آنها جلوگیری کردند. دیوان ناصرخسرو و رباعیات خیام دو نمونه از متونی بودند که افزون بر خردمحور بودن به دلیل ستیز با ایدئولوژی غالب ـ­دیوان ناصرخسرو با دربرداشتن مفاهیمی همچون تبلیغ آموزه­های اسماعیلی، انکار شدید مذهب تسنن و نثار ناسزاهای سنگین به صدر تا ذیل عوامل گروه رقیب و رباعیات خیام با به­چالش­کشیدن عقل سلیم جامعه دربارة گزاره­های مسلم دینی و تعریض و کنایه به صاحبان دین و خبر روزگار­ـ­ محدودیت­های گفتمانی به­شدت دربارة آنها اعمال می­شد. این نکته نیز گفتنی است که از رهگذر تشکیلات نرم­افزاری مدارس نظامیه دسترسی به جایگاه­های اقتدار و اعتبار برای کنشگران این گفتمان­های رقیب به شکلی نابرابر و به نفع گفتمان اشعری توزیع می­شد. این راهبرد امکان تحمیل گفتمان اشعری را بسیار هموار می­ساخت. مجموع این سازکارها در نهایت به تثبیت گفتمان اشعری انجامید.

روایتمندی ویژگی اجتناب ناپذیرِ «تاریخ» است. روایت با کارکردهایی چون نظام مند بودن و ساختارمند بودن، کارکردی انسجام بخش و نظم دهنده دارد، چنان که از میان واقعیت های فی نفسه بی شمارِ تاریخی، واقعیت های گزینش شده ای را تحت ساختارها و پیرنگ هایی مشخص گردهم می آورد. ساختمندی و انسجام روایت، زمینه را برای دلالت معنایی و حتی دلالت ساختاری، و یافتن بسترهای ایدئولوژیک و غلبۀ نظم های گفتمانیِ خاص (و در نتیجه بروز گزینش ها و حذف و طردها) فراهم می آورد. مجموع این مسائل، به علاوۀ تکیه بر توالی، نسبت های علّی و معلولی، تغییر وضعیت، و داشتن هدف غایی، همگی مؤلفه هایی روایی و درنتیجه غیرتاریخی هستند که در گزارش رخدادهای تاریخی دخیل اند و درنهایت می توانند به ساخت و تکوین «داستان» یا شکل هایی از داستان منتهی شوند. از سوی دیگر، گفتمان ها، ایدئولوژی ها و ساختارهای قدرت در برساخته شدن فهم تاریخیِ مورخ، و درنتیجه در روایت پردازیِ تاریخیِ او نقش مؤثری دارند، چنان که «روایت تاریخی» برساخته ای در نظام معرفت شناختی و ارزش گذاری های غالب بر دورۀ زندگی مورخ است. تاریخ بیهقی همچون دیگر متون تاریخی، روایتی گزینش شده از میان رویدادهای تاریخیِ بی شمار از یک دورۀ خاص است و بیهقی به عنوان سوژه ای در زمانۀ خود، روایت پردازی تاریخی اش تحت تأثیر گفتمان ها، ایدئولوژی ها و خاستگاه های هویتیِ خاصّی شکل گرفته است، به ویژه آن که تقابل های گفتمانی و هویتیِ خاصّی در روزگار بیهقی دیده می شود. بر این اساس، در این مقاله بر مبنای رویکرد تاریخ گرایی نوین، به بررسی برساخت روایی تاریخ بیهقی، و نوع مواجهۀ بیهقی با گفتمان های اثرگذار در روزگار او می پردازیم و تأثیر آن بر شکل گیری «روایت تاریخیِ» بیهقی بررسی و تحلیل می شود، چنان که سوژگیِ این مورخ در روزگارش به طرز دقیق تری واکاوی شود. نتایج تحقیق بیانگر وجود تقابل های درون ساختی میان سویه های تاریخی و فراتاریخی (Metahistorical) در روایت پردازی تاریخیِ بیهقی است، که ارتباط معناداری با تقابل های گفتمانیِ حاکم بر روزگار او دارد و از این میان، تقابل جریان هویت خواهیِ ایران گرا با جریان های هویت خواهیِ مورد حمایت دربار، نقش مهمّی در شکل گیری این تقابل های درون ساختی دارد.

در میان فعل های فارسی، افعال مرکّب اهمیت ویژه ای دارند. برای ساخت فعل مرکّب، یک اسم/ صفت/ بُن/ قید (فعلیار) با یک فعل ساده ترکیب می شود. دستورنویسان این فعل ساده یا بخش صرف شوندۀ فعل مرکّب را «همکرد» نامیده اند. به گفتۀ آنان، فعلِ «کردن» مهم ترین و پرکاربردترین همکرد فعل مرکّب در زبان فارسی است. کارکرد و جایگاه مهم این کلمه، نگارندگان را بر آن داشت تا به بررسی و تحلیل ساخت دستوری مهم ترین «همکردِ» فعل مرکّب در قصاید خاقانی بپردازد. این مقاله بر آن است تا بداند: دلیل بسامد فراوان این کلمه در افعال مرکّب اشعار خاقانی چیست؟ چند درصد از افعالی که خاقانی در قصاید خود به کار برده، با این همکرد ساخته شده اند؟ ساختمان و اجزای این افعال چگونه است و کدام «فعلیار» بیشترین مشارکت را با این همکرد داشته است؟ آیا فعل «کردن» برای ساخت فعل ساده نیز به کار می رود؟ سهم کدام یک از سه زمان اصلی فعل، در به کارگیری این همکرد بیشتر است و چرا؟ انعطاف زبان فارسی در برابر جابه جایی سازه های خود با اجزای فعل مرکّب، تا چه میزان و به چه کیفیتی است؟ در حجم نمونۀ این تحقیق، یک چهارم قصاید خاقانی، یعنی سی وسه قصیده با 2169 بیت و 4584 فعل (25% قصاید خاقانی) بررسی شد.

شیوه های تصویرپردازی از ادبیات کلاسیک تا مدرن، به تبعیت از جهان بینی­­­­ انسان هر عصر، دچار تحولاتی اساسی در نوع کارکرد و حوزه های معنایی شده و از عنصری غالباً حاشیه­ای و روبنایی در شعر کلاسیک، تبدیل به عنصری محوری و زیربنایی در شعر نو گردیده است. نیما یوشیج که طلیعه­ی ظهور مدرنیسم در شعر فارسی به شمار می­آید، علاوه بر تحولاتی که در ساختمان بیرونی شعر پدید آورد، به تبعیت از نگاه و فلسفه ی مدرن، تحولی عمیق در حوزه های معنایی نیز ایجاد کرده است؛ تحول در بوطیقای تصویر، انعکاسی است از نوسازی جهان فکری شاعر و عناصر اندیشگانی او که در قالب تصاویر شعری، ظهور بیرونی یافته است. نیما با عبور از دوره ی اول شاعری خود، در آغاز دوره ی دوم و با شعر ققنوس، تحول مهمی نیز در حوزه ی تصویرپردازی شعر خود پدید آورد که بیش از هر چیز نشان از گذار او از مرحله ی توصیف و پای نهادن در راه تصویرپردازی نوین است. بررسی پیکره ی کلی شعر ققنوس نشان می دهد که در این شعر، نیما به نگاهی انداموار و منسجم در روایت دست یافته است که با وجود مختصر و موجز بودن آن، نه تنها به کمال یک روایت نزدیک شده است، بلکه به صورت جزیی و در تک تک تصاویر نیز نشان از دغدغه مندی شاعر برای ساختن و پرداختن تصاویر دارد شعر ققنوس به عنوان مانیفست شعری نیما، نشان از آن دارد که این اثر، با وجود نگاه سمبولیک آن به داستانی اساطیری، قرابتی انکار­ناپذیر با نگاه مدرن به تصویر دارد؛ فشردگی روایت و تصاویر به تبعیت از داستان کوتاه مدرن، بهره گیری از تصاویر عینی با وجود ساختار انتزاعی و سمبولیک اثر، تغییر در مفهوم سمبولیک اثر و القای مفاهیم سیاسی و اجتماعی مد نظر شاعر، روایتمند کردن بسیاری از واحدهای تصویری به صورت مجزا و در سایه ی روایتمندی کل اثر و همچنین غلبه ی تصویر بر توصیف در ساختمان کلی شعر از جمله ی این نشانه ها به شمار می آیند.

بهرام بیضایی، نویسنده، فیلم ساز، کارگردانِ تآتر، نمایشنامه نویس و پژوهشگر نامدار و صاحب سبک ایرانی است. او با بهره­گیری از پشتوانه­های اساطیری، حماسی، تاریخی و فرهنگ عامۀ ایران و جهان، به خلق اثر می­پردازد؛ از این رو، آثار او پیوندهای عمیق و گسترده­ای با زمینه های فکری و بن­مایه­های فرهنگی ایران و سایر ملل جهان دارد. نمایشنامۀ «آرش» او نیز، واجد چنین ویژگی شاخصی است. باید بیش از پیش به این نکته توجّه کرد که بر اساس رویکردها و  نظریات بینامتنی، آفرینشگران، در خلق آثار خود چندان به داشته­ها، آموزه­ها و اندوخته­های بکر ذهنی خویش تکیه نمی­کنند؛ بلکه آن­ها را با مدّ نظر قرار دادن متون از پیش موجود، تدوین می­نمایند، که خود این متون بنیان فرهنگ، اندیشه، هنر و  ادب زمانۀ خویش هستند. در پژوهش پیشِ رو، کوشیده­ایم به روش تحلیل محتوا و با تکیه بر مطالعات کتابخانه­ای و اسنادی، و کاربست نظریۀ «ترامتنیت» ژُنت(از نظریه­پردازان بینامتنیت)، متن نمایشنامۀ «آرش» را تحلیل کنیم. دستاوردهای پژوهش گویای این است که این نمایشنامه(برخوانی)، مشتمل بر عناصر بینامتنی، بیش­متنی، فرامتنی، سرمتنی و پیرامتنی با بسامدی درخور توجّه است، که همین امر، این اثر را واجد ظرفیت جدید معنایی و خوانش دگرسان کرده است؛ در مواجهۀ بینامتنی این اثر با متن معاصر آن، یعنی منظومۀ آرش سیاووش کسرایی، بیضایی اسطوره را به چالش می­کشد و آرش مطلوب خود و جامعۀ خود را به تصویر می­کشد؛ هر چند هر دوی آثار با اسطورۀ آب و دیو خشکسالی در ارتباط هستند. از سوی دیگر می توان در تحلیل فرامتنی، طبقات موجود در برخوانی آرش را منطبق با طبقات موجود در نظریۀ استبداد شرقی ویتفوگل دانست که بر بنیان جامعۀ آب­سالار و روابط حاکم بر آن تعریف می شود. از منظر تحلیل پیرامتنی این اثر با نمایشنامه های اژدهاک و کارنامۀ بندار بیدخش در ارتباط است. در بخش تحلیل سرمتنی نیز،  این نمایشنامه به گونه­ای از تراژدی شباهت دارد که با تعزیۀ مسیح و ماجرای کربلا بی­ارتباط نیست.

شعر اخوان ثالث، به­ خلاف تظاهرات فراوان یأس و نومیدی و نیز با وجود اظهار امکان عبث­ بودگی، اغلب، خبر از گونه­ ای کنشگری، آفرینندگی، پویایی و التزام شور زندگی می­ دهد. این ویژگی در شعر اخوان، به سبب جان­مایه­ های فلسفیِ مدرن و معانی بلند و ژرفی است که آن را درخورِ تحلیل­ هایی فراتر از مرز معمول می ­کند. یکی از بارزترین این معانی، نگره­ی «اخلاق سَروَری» در بستر «بینشی تراژیک» در مواجهه­ ی او با درد و رنج اجتماعی-فلسفی است که مسأله ­ی اصلی این مقاله است. به نظر می ­رسد پس از آرمان­ های ملّی ­گرایانه، که پیش­ زمینه­ ی آرمان­ های فلسفی و هستی­ شناسانه ­ی اخوان است، آشنایی وی با اندیشه های جریان ساز عصر مدرن اروپا، از جمله، اندیشه­ های فلسفی فریدریش نیچه، فیلسوف بنام آلمانی، در انتخاب این بینش و نگره­ی اخلاقی بی­ تأثیر نبوده ­است. امکان این تأثیر، ما را بر آن داشت تا در تحلیل آن، گرایش ­های اخلاق سروری را در اندیشه­ ی شعری اخوان ثالث، در رهیافت «بینش تراژیک» نیچه­ ای نقد و واکاوی کنیم. این واکاوی نشان می ­دهد که اندیشه ی شعری اخوان در این مقوله، بازتاب شیوه ­هایی از رهیافت «بینش تراژیک» نیچه­ ای، همچون: اراده­ی قدرت، مرگ خدا، مِهر سرنوشت، گذار نیهیلیستی، نخبه­گرایی، دگردیسی جان و چندی دیگر است که راه آفرینش ابرانسان و پذیرش خرسندانه ­ی تمامیت زندگی یا تصدیق همه­ جانبه ­ی زندگی است. حاصل این پژوهش، نشان­ می­ دهد که شعر اخوان در نگرشی کلی، نمود نوعی بینش تراژیک است که با ویرانگری بینش تئوریک و متافیزیک، به ستایش و پاسداشت زندگیِ زمینی و سفارش به پیوستگی و پویایی جریان رود زندگی، توجیه زیبایی­ شناسانه­ ی هستی، نخبه­ گرایی و نقد نگره­های اخلاق تراژیک می ­پردازد و بدین­ گونه پایگاه خود را در ساحتی بس فراتر از نقدهای متناسب با نظام ­های اخلاقی معمول و تئوریک بنا می­نهد. روش تحقیق، کیفی و رویکرد ناظر بر تحلیل ها، رویکرد نقد فلسفی از گونه ی فلسفه ی غیرمفهومی است؛ گاهی هم تحلیل­ ها با رویکردی توصیفی و با تکیه بر گزاره های شاعرانه ی آن دو صورت می­ پذیرد.

اختصار رمان ها یکی از مسائل و معضلاتی است که در رمان نویسی مدرن زبان فارسی وجود دارد. نویسندگان غالباً به نوشتن اندیشه می پردازند، ولی اندیشه در این رمان ها، چنان گنجایی ندارد که بتواند رمان هایی نظیر رمان چند جلدی مارسل پروست با نام در جستجوی زمان از دست رفته ایجاد کند. ابراهیم یونسی در رمان زمستان بی بهار، از امکانات و ظرفیت های متعدد و مختلف روایتگری استفاده می کند تا کتابی بنویسد که درعین حال که از تجربۀ زیستۀ وی بهره مند است، حاوی معانی و لایه های پنهان باشد و امکان خوانش های غیرصریح را به خوانندگان بدهد. مکان و زمان و دیگر عناصر در رمان زمستان بی بهار بسیار گسترده است و زبان و اندیشه ای که در آن به کار رفته، متناسب با این گستردگی، دارای تنوع و هماهنگی است. در این مقاله کوشیده ایم به تحلیل و ارزیابی انتخاب های نویسنده در حوزۀ پیرامتن اعم از عنوان کتاب، دیباچه و طرح جلد، راوی، مخاطب، شگردهای روایتگری و تناسب میان این عناصر بپردازیم. نویسنده از امکانات و ظرفیت های رمان نویسی نظیر طنز و نقیضه سازی، جنبه های فراداستانی، کارکردهای شهودی و ایدئولوژیک راوی، کاربرد آگاهانۀ زمان متناسب با روایت رمان، انتخاب مکان خاص داستان، دیدگاه پسامدرنی به تاریخ و توازی گذشته و حال استفاده می کند. مجموعۀ شگردهای نویسنده گواه آن است که رمان زمستان بی بهار فراتر از تجربۀ شخصی و زندگی نامه است؛ شورشی علیه زمان در اوج ناامیدی است. راوی ناامید از روایت، به جنگ زمان برمی خیزد و در نهایت خود را مغلوب زمان می‎بیند.

انسان­ها در طول حیات خود با مشکلات فراوانی روبرو می­شوند که این مشکلات به شیوه­های گوناگون زندگی و شخصیّت آن­ها را تحت تأثیر قرار می­دهد. برخی از مشکلات اساسی و تأثیرگذار دوران کودکی از قبیل رفتار نامناسب والدین با کودک منجر به رنج­ها و آسیب­های روانی  می­شود که نقشی بنیادین در زندگی و کنش­های فرد در دوران بلوغ وی دارد. این رنج­های مهمّ و تأثیرگذار منجر به رفتارهای نابهنجار در ادوار مختلف زندگی شخص می­شود. کارن هورنای، روان­شناس آلمانی، در باب رنج­های روانی نظریّه­ای بسیار مهمّ دارد که با عنوان نظریّۀ «روان­رنجوری» شناخته می­شود. وی عوامل پیدایش روان­رنجوری را مطرح و مکانیسم­هایی را به عنوان رفتارهای دفاعی که شخص روان­رنجور برای تسکین آلام و حصول آرامش به­ آن­ها متمسّک می­شود، برمی­شمارد. یکی از این مکانیسم­ها «حرکت به سوی مردم» یا «مهرطلبی» است. هورنای معتقد است؛ مکانیسم مهرطلبی که روان­رنجوران بدان پناه می­برند، درمان حقیقی نیست و گرایش و تمسّک بدان، نه تنها امنیّت و آسایش خاطری برای روان­رنجوران به بار نمی­آورد، بلکه موجب تشدید روان­رنجوری نیز می­شود. مولانا نیز به عنوان عارفی بزرگ و اندیشمندی بی­بدیل که علاوه بر علوم متداول زمانِ خود، از سرچشمۀ فیّاض وحی و معارف اسلامی و ایرانی سیراب بوده و آثاری جهانی همچون مثنوی و غزلیّات شمس را پدید آورده است، به اقتضای رسالتِ خود که نجات خلق و رساندن آن­ها به سعادت دو جهان است، نسبت به رنج­های درونی و روانی انسان بی­تفاوت نبوده است. وی تأمّلات دقیق و عمیقی در باب مسائل روانی انسان داشته و آراء فاخر و ارزشمندی در این خصوص ارائه کرده است. مولوی در مطاوی داستان­ها و تمثیلات مثنوی به نحو شایسته­ای به علل گرایش به مکانیسمِ مهرطلبی و عوارض و پیامدهای آن اشاره کرده است. این مقاله بر آن است تا با بررسی نمودهای مختلف مکانیسم مهرطلبی در حکایات و تمثیلات مثنوی معنوی، جایگاه این مکانیسم را در کُنش شخصیت­های روان­رنجورِ داستان­های مثنوی روشن کند.

مثل ها از دین، فرهنگ، آداب و رسوم و باورهای فلسفی و کلامی حاکم بر جامعه مایه می گیرند. اشاعره که از مهمترین فِرَق کلامی در تمدن اسلامی به شمار می آیند نقش محوری در تکوین اندیشة انسانِ اسلامی و ایرانی داشته اند. این پژوهش نویسندگان کوشیده اند با بررسی امثال فارسی ابعاد مختلف اندیشه های اشاعره را در فرهنگ ایرانی نشان دهند. اشاعره مشیّت الهی را بدون قید و شرطی مطلق دانسته و هیچ امری از صلاح و اصلح و لطف را بر خداوند واجب نمی دانستند. ایشان بر این باورند که خداوند اراده کنندۀ خیر و صلاح آدمی از روی حکمت است؛ اگرچه فعل اصلح بر پروردگار واجب نیست ولی ثابت شده است که کارهای خداوند از روی حکمت و مصلحت است، هرچند آدمی از  حکمت آن آگاه نباشد.  اشاعره مانند معتزله و دیگران، فقط خداوند را رازق می دانند. ایشان همچنین حرام را روزی می دانند و معتقدند که هم روزی حلال و هم روزی حرام را خداوند می دهد و معنای آن که خداوند حرام را روزی انسان می کند این است که آن را مایة قوام و ایستایی جسم قرار می دهد. ایشان معتقدند رزق و روزی به اندازة عمرها مقدّر شده است و چیزی از رزق آدمی کاسته و به آن افزوده نمی شود؛ خداوند روزی ها را مقدّر کرده است اما کسب کردن روزی واجب است. با این حال، روزی را از کسب دیدن عین کفر است. اشاعره بر این باورند که «مقتول» به اجل خود می میرد، یعنی در وقتی می میرد که برای مرگ او مقدّر شده است. ایشان مؤلفة «برهان تمانع» را دلیلی بر محدِث عالَم بودن خدا می دانند و بر این اساس معتقدند که آفریدگار عالم یکی است زیراکه ممکن نیست مفهوم واجب الوجود جز بر ذاتِ واحدی صادق آید. افزون بر این ها اشاعره به حقّانیّت قیامت و لوازم آن: «حق بودن بعثت مردگان»، «حق بودن سؤال»، «حق بودن نامۀ اعمال»، «حق بودن وزن و سنجش اعمال» و «حق بودن صراط» باور دارند. همۀ این باورها با امثال فارسی مربوط به آن ها در این مقاله بحث و بررسی شده است.