جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام
سال:1402 | دوره:11 | شماره:1(پیاپی 22) |تعداد مقالات:12

مسأله پژوهش شناخت علل فراز و فرود روابط بین جمهوری اسلامی ایران و جریان متنفذ شیعی صدر عراق است. هدف این پژوهش نیز تحلیل لایه های علی فراز و فرود در روابط از سال 2003 تا 2022 م و بررسی سناریوهای آینده روابط بین طرفین است. ضمناً از اهداف فرعی این مقاله، رفع خلأ پژوهشی در این زمینه است. روشی که پژوهش این مقاله بر اساس آن شکل گرفته، روش «تحلیل لایه ای علّت ها» یا روش «علّی لایه ای» سهیل عنایت الله است؛ و جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و اسنادی و مصاحبه با کارشناسان و تحلیل­گران زُبده حوزه عراق شکل گرفته است. بر مبنای یافته­های پژوهش، چالش­ها و اختلافات اصلی جریان صدر و ایران عبارت اند از: پیشینه تاریخی منازعه عرب- عجم در عراق، گرایش های پا­ن عربیستی جریان صدر، حمایت های ایران از رقبای مقتدی صدر در عرصه سیاسی عراق، انشقاق فرماندهان «جیش المهدی» از جریان صدر و اتحاد با ایران، تأثیر مخرب برخی کشورهای عرب منطقه و ... است. بر اساس یافته های این پژوهش، تشدید و تأکید جریان صدر بر گفتمان پان­عربیستی و ملی­گرایی عربی، تأکید بر مرجعیت شیعی- عربی در مقابل مرجعیت فارسی در عراق و همچنین ادامه حمایت های علنی جمهوری اسلامی ایران از رقبای سیاسی این جریان در میدان پیچیده سیاسی عراق احتمال کاهش روابط بین ایران و جریان صدر را در پی خواهد داشت. در مقابل با تمرکز جریان صدر و ایران بر مسائل همگرا کننده؛ مانند تاریخ مشترک، سرنوشت مشترک، اشتراکات دینی و مذهبی فراوان و نیز میانجی­گری جمهوری اسلامی ایران برای برطرف کردن اختلافات مابین احزاب و گروه های شیعی عراق و جریان صدر قطعاً در بهبود و تقویت روابط مؤثر خواهد بود.

با خروج نیروهای نظامی آمریکایی و ایساف از افغانستان در سال 2021 و تصرف قلمرو این کشور توسط نیروهای طالبان، موضوع امنیت مرزهای شرقی دوباره به یکی از دغدغه های اساسی امنیتی برای جمهوری اسلامی تبدیل شده است. افغانستان و پاکستان با حدود دو هزار کیلومتر مرز مشترک با ایران، اختلافات مرزی شدیدی با یکدیگر دارند. با بازگشت طالبان به قدرت در سال 2021، روابط آن ها پیچیده تر شده و تبعات عمیقی بر امنیت ملی جمهوری اسلامی خواهد داشت. سؤال اصلی مقاله این است که «ریشه اختلافات پاکستان و افغانستان چیست و چگونه بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران تأثیرگذار بوده است؟» فرضیه مقاله نیز این گونه صورت بندی شده است: «ریشه اصلی اختلافات پاکستان و افغانستان، مرز دیوراند است. چون افغانستان این خط مرزی را به رسمیت نشناخته ، لذا، پاکستان همواره به دنبال ناکامی دولت مرکزی افغانستان بوده است. این وضعیت زمینه ساز فعالیت گروه های تروریستی چون داعش، افزایش تولید مواد مخدر، تداوم آوراگی افغان ها، مداخله خارجی و استقرار طالبان به عنوان رقیب ایدئولوژیک جمهوری اسلامی شده؛ که هر کدام تهدیدی علیه امنیت ملی ایران است». یافته های مقاله نشان می دهد راهبرد پاکستان در افغانستان، موجب ایجاد دولت وابسته، ضعیف و ناکام در این کشور شده است. نتیجه آن، فراهم شدن بسترهای ضد امنیتی برای جمهوری اسلامی ایران است. داده های مقاله از طریق منابع کتابخانه ای، مجلات و سایت های تخصصی اینترنتی گردآوری و با رویکرد تحلیل کیفی پردازش شده است.

از مهم ترین موضوعات در مطالعات زنان افغان بررسی وضعیت توانمند سازی و امید به زندگی آنان است. مطابق با منویات امام خامنه ای، سیاست جمهوری اسلامی ایران حمایت از مردم شریف افغانستان به خصوص زنان افغان است. پژوهش حاضر درصدد مطالعۀ نقش توانمند سازی زنان افغان ساکن ایران در افزایش امید به زندگی و نیز ارائه راهکارهایی کارآمد است. با توجه به اینکه زنان افغان، زنان سخت کوش و مقاومی هستند و نیز درصد قابل توجهی از جمعیت مهاجران در ایران را تشکیل می دهند. از این رو پرداختن به مسئلۀ توانمند سازی و امید به زندگی زنان افغان ساکن ایران امر لازم و ضروری است. رویکرد این پژوهش کیفی و روش آن گراندد تئوری (نظریه زمینه ای) است و از 20 نفر از زنان افغان تحصیل کرده و شاغل مصاحبه به عمل آمده است. با تحلیل روایت مشارکت کنندگان، 89 مقوله فرعی و 6 مقوله اصلی و یک مقوله هسته تحت عنوان باور به قوی کردن خود برای تغییر برساخت شد؛ یافته ها نشان دهندۀ آن است که زنان و دختران افغانستانی ساکن ایران با دو دسته توانمندی یعنی توانمندی های بهبود کیفیت امید به زندگی (خود اتکایی و اطمینان خاطر، جرئت دستیابی به هدف و عملی ساختن خواسته ها) و همچنین توانمندی های افزایش انگیزه (آگاهی از نقش خود در خانه و خانواده، تعامل با دیگران و رویارویی با دشواری ها) مواجه هستند که این موارد ارتباط عمیقی با امید به زندگی دارد.

آثار ادبی محمد اقبال لاهوری موجب شهرت وی در مقام یک شاعر شده است، با این حال در کتاب فلسفیِ احیا تمدن اسلامی که به دنبال راهی برای بازسازی تمدن اسلامی و جلوگیری از انحطاط بیش از پیش مسلمانان است در نقش یک فیلسوف و نظریه­پرداز ظاهر می­شود. هدف اصلی پژوهش پیش­رو، ارزیابی میراث فکری محمد اقبال لاهوری به عنوان یک روشنفکر دینی، بر پایه متدولوژی «جهان مشترک» است. پرسش اصلی پژوهش این است که اقبال لاهوری چگونه توانسته است در ساحَتِ نظر، به خلق یک «جهان مشترک» (Common World) مبادرت ورزد که همه گروه­ها و جریان­های سیاسی- فکری مختلف در آن اعلام حضور کنند و به صورت مسالمت­آمیز به تبادل­نظر و عقاید بپردازند؟ یافته­های پژوهش بر اساس نظریه و متدولوژی اریک وگلین نشان می­دهد دو جهان سنت و مدرنیته در دگرگونی آرا و اندیشه­های اقبال نقش­آفرینی نموده­اند که پس از پیمودن یک مسیر طولانی اندیشه­های وی در قالب یک فضای بینابینی و طرح «جهان مشترک» به ثبات می­رسد. با این حال به این نکته نیز باید توجه داشت که اندیشه­های اقبال اگرچه از پتانسیل خلق یک جهان مشترک برخوردار است، نقطه عزیمت بحث وی مانند سایر روشنفکران دینی، سپهر سیاست نبوده، بلکه از فلسفه به ساحَت ِسیاست وارد می­شود. بررسی ادبیات موجود نشان می­دهد که پژوهش مستقلی در این زمینه در زبان فارسی وجود ندارد. روش پژوهش مبتنی بر متدولوژی «جهان مشترک» اریک وگلین و روش گرد­آوری داده­ها نیز «کتابخانه­ای و اسنادی» است.

خشونت، جنگ و صلح از اولین زمان هایی که بشر تاریخ مکتوب دارد، وجود داشته است. ازاین رو، اینکه چگونه می­توان صلح را ایجاد کرد، همواره یکی از دغدغه­های دائمی دسته­ای از اندیشمندان علوم اجتماعی بوده است. کشور افغانستان برای دهه های متمادی درگیر جنگ بوده و به همین دلیل، صلح­سازی یکی از آرزوهای دیرینه مردم افغانستان بوده است. این مقاله سعی می­کند با تمرکز بر نظریه کانت در کتاب «صلح جاودان»، به این پرسش پاسخ دهد که از منظر صلح جاودان امانوئل کانت، صلح­سازی در افغانستان در بازه زمانی 2001-2021 با چه چالش هایی مواجه بوده است؟ کانت سه ماده قطعی را برای برقراری صلح ضروری می دانست. یافته­های مقاله نشان می­دهد که به دلیل ماهیت نظام انتخاباتی، فرهنگ سیاسی قبیله­ای، ضعف احزاب سیاسی، چالش­های قانون اساسی و ضعف تفکیک قوا (ماده اول)، چالش های روابط دولت افغانستان با سایر دولت ها از جمله پاکستان، ایران و امریکا (ماده دوم) و در نهایت، روابط بعضاً پرتنش میان مهاجرین افغانستانی در کشورهایی متعدد از جمله پاکستان، ایران، هند و کشورهای اتحادیه اروپا و نقض مکرر حقوق شهروند جهانی آن ها در این کشورها (ماده سوم)، فرآیند صلح­سازی در این کشور با شکست مواجه شده است. این پژوهش بر اساس ماهیت تحقیق، مطالعه موردی است که با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی و با استناد به داده های کتابخانه ای انجام شده است.

ماهیت و چرایی رسمیت اصول و موارد فرا دستوری در قانون اساسی فعلی جمهوری اسلامی ایران، مسئله محوری مقاله حاضر است. بدین جهت با بهره گیری و مبتنی بر روشی توصیفی تحلیلی و با اتخاذ رویکردی انتقادی به بحث و مداقه پرداخته ایم. مطابق یافته های پژوهشی ما، اصول و موارد مزبور دو مبحث مجزا و متمایز بوده و شناسایی و رسمیت یافتن آن ها در قانون اساسی فی نفسه محل خدشه و ایراد است. به عبارت بهتر قید چنین مقولاتی مورد پذیرش نبوده و صرفاً از جهت حفظ ثبات و تضمین حاکمیت قانون اساسی توجیه پذیر لکن دامنه موسع آن ها دارای اشکال است. ازاین رو، ملاک مدنظر مقنّن اساسی ج.ا.ا بعد از بازنگری در اندراج موارد دارای وصف شکلی (ساختاری) و محتوایی (هنجاری) ذیل اصل 177 از منظر این نوشتار مورد نقد است. بااین حال باید اذعان نمود، قانون اساسی فعلی کشور دارای مبانی مکتبی و مردمی متقن بوده و جهت گیری آن در این زمینه منطقی به نظر می رسد. از دیدگاه ما هر نوع دستیازی به قانون اساسی به مثابه عالی ترین سند حقوقی سیاسی کشور و اعمال تجدیدنظر در متن آن الزاماً می بایست با عنایت به ارکان جمهوریت و اسلامیت و حفظ و صیانت از آن ها صورت گیرد.

جهان اسلام در طول تاریخ همواره شاهد رویکردهای متفاوتی به مسائل زنان بوده است. هرچند دین اسلام نگرش نو و پیشروانه درباره زنان و حقوقشان ارائه داد اما در دوره خلافت اسلامی و گسترش فقه اهل سنت، زنان مسلمان در جوامع اسلامی از نگرش های اصیل اسلام جا ماندند. عمده این دیدگاه ها تحت تأثیر فضای فرهنگی جوامع اسلامی در دوران پس از پیامبر و سده های میانه شکل گرفت؛ لیکن نگرش علما و بزرگان اهل سنت و نوع تفسیر ایشان از منابع دینی، آن رویه عملی را تائید می کرد. در صد سال اخیر با توجه به نگرش های نوسلفی در مسائل اسلامی، شاهد تحول فقه سیاسی-اجتماعی در مسائل زنان از سوی عالمان دینی هستیم. نقطه عطف رویکردهای نوین علمای اهل سنت در حوزه زنان، آراء یوسف قرضاوی است که با تمسک به فقه مقاصدی، مسائل معاصر جهان اسلام را از منظری نو تبیین می کند. در این مقاله با نگاهی به آثار قرضاوی در حوزه فعالیت های اجتماعی و سیاسی زنان با تمرکز بر سه مفهوم حجاب، حضور اجتماعی (آموزش و اشتغال) و مشارکت سیاسی، به مقایسه آراء فقهی ایشان با آراء فقهی علمای سلف خواهیم پرداخت. پرسش اصلی این است، چگونه فقه مقاصد توانسته رویکرد عالمان دینی اهل سنت به مسائل زنان را تغییر دهد؟ برای پاسخ به این سؤال با روش تحلیلی- توصیفی و استفاده از منابع کتابخانه ای نشان می دهیم که قرضاوی برای رهایی زن از سنت های ایستا و وارد کردن او به عرصه اجتماعی- سیاسی از شیوه ای استفاده نمود که هم زمان هم مقاصد شریعت و نیز حفظ منافع عمومی لحاظ شود.

هدف اصلی مقاله حاضر  تحلیل محتوای آثار گفتمان روشنفکران دینی با استفاده از روش نظریه تحلیل گفتمان جیمز پل جی است. در فرایند انقلاب اسلامی روشنفکران دینی از کتبی همچون راه طی شده، غرب زدگی، در خدمت و خیانت روشنفکران، قرآن مجید و تکامل موجودات زنده، آری برادر چنین بود و بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی بهره گرفتند. نویسنده در این مقاله در پی پاسخ به این سؤال است که تحلیل محتوای آثار گفتمان روشنفکران دینی در فرایند انقلاب اسلامی بر اساس نظریه جیمز پل جی به چه صورت می باشد؟ روش مورداستفاده در این مقاله روش تحلیل گفتمان با استفاده از نظریه تحلیل گفتمان جیمز پل جی است. نظریه گفتمان پل جی یکی از تخصصی ترین نظریه ها در تشریح ساختار یک متن و دستیابی به عناصر زبانی آن و ارتباط بین این عناصر است. یافته ها نشان می دهد با توجه به هفت سؤال نظریه پل جی در آثار و کتب روشنفکران دینی در سؤال نخست نویسندگان گزاره های همچون توحید، قیامت، کشمکش میان غرب و شرق و وادادگی شرق نسبت به محصولات غرب و رنج بردگان جهت ساخت اهرام مصر را مهم و برجسته ساخته اند. در سؤال دوم مفاهیمی همچون دنیاپرستان، خداپرستان، ابوذر غفاری، ابوعلی سینا، حلاج، ناسیون، ملیت، الیناسیون، ممالک غرب، ممالک شرق و آدم غرب زده را به عنوان یک هویت نشان می دهد. در سؤال سوم رابطه دسته متدین و دسته متجدد، رابطه پیغمبران با فلاسفه و دانشمندان، رابطه جامعه و دین، رابطه میان ممالک غرب و شرق را توضیح می دهد. در سؤال چهارم برقراری پیوند میان اشیاء و پدیده ها همچون ریش، عبا عمامه، انگشتر، بت پرستی، ارواح، الیناسیون فکری و اندیشه روشنفکران، پیوند میان ابزارهای دستی و قدیمی روستاها با ماشین آلات جدید شهری را شرح می دهد. در سؤال پنجم کنش روحانیت شیعه درحرکت های انقلابی، کنش منفعلانه روحانیت در نهضت ملی پس از شهریور 1320، کنش های ناشی از غرب زدگی مردم در برابر مسائل شهری را توضیح می دهد. در سؤال ششم نگاه منفی و انتقادی به استدلال های علما و فقهای اسلام نسبت به رابطه توحید و علم، سیاست عوام زدگی در اسلام، سیاست بازگشت به خویش در تاریخ ایران را مهم و مثبت قلمداد می کند. در سؤال هفتم گفتمان بشر مبنی بر اعتقاد همیشگی بشر به خالق، گفتمان مبتنی بر تکامل تدریجی موجودات زنده، گفتمان دو قرن اول ایران اسلامی و تأثیر آن بر فرهنگ، خلق وخوی و رفتار، گفتمان نحوه مواجهه مردم با ماشین مناسب و دارای امتیاز هستند.

سکولاریسم یکی از مفاهیم مدرنیته است که برخاسته از اندیشه، فرهنگ و تحولات قرون اخیر مغرب زمین است، در جوامع مدرن امروزی، سکولاریسم نقش مهمی در تفکیک نهادهای دینی از نهادهای سیاسی و اجرایی ایفا می کند. این امر موجب می شود تا حقوق و آزادی های اساسی شهروندان بدون توجه به گرایشات مذهبی آن ها تضمین شود؛ اما در حال راه­یابی به سایر مناطق جهان است. یکی از مناطقی که در دهه­های اخیر به نظر می­رسد تحت تأثیر سکولاریسم قرارگرفته، جهان عرب است که برخی از محققان نقش اینترنت و رسانه­های اجتماعی در این امر را پررنگ می­دانند. با عنایت به موارد فوق این پژوهش به شیوه تحلیل ثانویه به بررسی تأثیر رسانه­های اجتماعی بر روی تمایل شهروندان عرب به سکولاریسم، بر اساس داده­های موج VII (2021-2022) عرب بارومتر می­پردازد. نتایج این پژوهش که بر اساس داده­های 12 کشور غرب آسیا و شمال آفریقا شامل 12 کشور الجزایر، مصر، عراق، اردن، کویت، لبنان، لیبی، موریتانی، مراکش، فلسطین، سودان و تونس و با حجم نمونه 26154 نفر به دست آمده است، نشان می­دهد که رسانه­های اجتماعی به طور معنی­داری باعث افزایش تمایل شهروندان عرب به سکولاریسم می­شود. همچنین آزمون­های تفکیکی حاکی از آن است که نقش اینستاگرام در افزایش تمایل به سکولاریسم، پررنگ­تر از بقیه رسانه­های اجتماعی بود.

این پژوهش به بررسی شرایطی پرداخت که منجر به از دست دادن بخش هایی از مناطق عمدتاً سنی نشین عراق به نفع داعش شد و چرایی این مسئله را با توجه به ماهیت دولت و نیروهای سیاسی عراق بررسی نمود. مسئله پژوهش این بود که نظریه سازه انگارانه چگونه می تواند به تبیین نقش ماهیت دولت و نیروهای سیاسی عراق در شکل گیری داعش کمک نماید. ادعای پژوهش این بود که رفتارهای غیردموکراتیک و تمرکزگرا یک رژیم در چارچوب هویت و منافع متعارض باعث پیوستن مخالفان به گروه های تروریستی می شود، چراکه راه دیگری برای کسب جایگاه خود ندارد. همین مسئله باعث شد تا اعراب سنی و نیروهای بعثی به جامانده از رژیم سابق در جهت مخالف با دولت شیعی عراق؛ به سمت داعش سوق یابند. مدل نظری پژوهش سازه انگاری و روش پژوهش به صورت توصیفی-تحلیلی بود و برای گردآوری اطلاعات از روش های کتابخانه ای و اسنادی استفاده شد. مشخص شد که در تحلیل عوامل زمینه ساز شکل گیری داعش، نمی توان از نقش مؤلفه ها و عوامل بیرونی گذشت، اما نباید از مؤلفه های داخلی نیز غافل بود. چراکه طبق یافته ها، یکی از علل اصلی شکل گیری و قدرت گیری داعش در عراق را، باید حاکمیت دولت شیعی عراق و سیاست های غلط و گاه در تضاد با منافع و هویت گروه های سنی و نیروهای بعثی دانست که مخالفان را به سمت داعش سوق داد.

هدف از نوشتار حاضر، بررسی سیاست گذاری فرهنگی افغانستان دو دهه گذشته (2021-2001) است که زیر چتر نظام جمهوریت و نهادهای مرتبط آن شکل گرفته و انسجام یافته است. بنیادی­ترین پرسشی که در این زمینه مطرح می­شود آن است که فرایند سیاست گذاری فرهنگی در افغانستان از سال 2001 تا 2021 چگونه بوده و اصولاٌ چه نتایج را به بار آورده است؟ فرضیه مطرح در این زمینه آن است که سیاست گذاری فرهنگی در نظام جمهوریت هرچند از نظر کمی تا حدودی موفق بوده و در سطوح مختلف آموزشی، تحصیلی، رسانه­ای و هنری دستاوردهای داشته است اما هیچ­گاهی قادر نشده است پاسخگوی نیازمندی جامعه چندپاره و ناهمگون افغانستان باشد. علت اصلی ناکامی دولت افغانستان در سیاست گذاری فرهنگی، نگاه قبیله­ای به سیاست و تسری قرائت خاص زندگی قومی به سایر حوزه های فرهنگی و ساحات زندگی اجتماعی بوده است. از­این­رو، مسئله یاد شده با استفاده از چارچوب نظری «سیستمی» و روش توصیفی تحلیلی مورد بررسی قرار گرفته است. شیوه گردآوری داده ها در پژوهش نیز اسنادی، مصاحبه­ای و استفاده از قوانین و سایت­های مرتبط بوده است. یافته­ های پژوهش حاضر حاکی از آن است که کاربست قوانین و مقررات، تقویت نهادهای علمی و فرهنگی، سینما و تئاتر؛ تأسیس و تقویت نهادهای آموزشی و تحصیلی، حفظ آثار باستانی، توانسته است تاحدوی سیاست گذاری های فرهنگی نظام جمهوریت را عینیت ببخشد؛ اما نگاه قبیله­ای سران حکومت به سیاست و تسری قرائت خاص زندگی قومی به سایر حوزه­های فرهنگی، تمرکزگرایی اداری و فقدان استراتژی ملی فرهنگی از جمله مواردی بوده است که طراحی و اجرای سیاست فرهنگی را در این کشور به چالش کشیده و از نایل شدن به اهداف کلان هویتی و انسجام ملی باز مانده است.

طبقه متوسط طبقه­ای است که به واسطه­ی مهارت و تخصص بالای خود در بسیاری از مشاغل مختلف حضور دارند که از نظر ارزش های فرهنگی، بیشتر مشابه طبقه بالا و از نظر اقتصادی بیشتر مشابه طبقه کارگر هستند. با توجه به نقش مهم و تأثیرگذار، این قشر همواره به عنوان موتور محرکه و­ یکی از اصلی­ترین ارکان پیشرفت و توسعه در جوامع بشری مطرح است. به همین دلیل اساس مقاله حاضر بررسی چالش­های سیاسی/اقتصادی طبقه متوسط در ایران بعد از انقلاب اسلامی است. به لحاظ روش­شناسی از نوع مطالعات تحلیلی است که برای جمع آوری اطلاعات از روش اسنادی استفاده شده است. چارچوب نظری انتخابی برای تحلیل طبقه بر اساس نظریه جیمز آلن بیل است زیرا توانمندی، تخصص و مهارت بالا را بر تمییز دادن طبقات و اقشار اجتماعی به کار می­برد و­ از آنجایی که عمدتاً طبقه متوسط را گروه بروکرات ها تشکیل می­دهند هرچند بعضی از این افراد از لحاظ اقتصادی ضعیف هستند ولی­ در مجموع این افراد از نظر تحصیلات و تخصص در سطح بالایی می­باشند و به همین جهت در طبقه متوسط قرار می­گیرند. پرسش اصلی این تحقیق این است که چالش­های سیاسی/اقتصادی کدم اند و چه تأثیری بر طبقه متوسط داشته است؟ در پاسخ این فرضیه مطرح می­گردد که به نظر می­رسد چالش­های سیاسی/اقتصادی موجب ضعف طبقه متوسط در جامعه ایران شده است؛ بنابراین هدف اصلی این مقاله تشریح چالش­های سیاسی/اقتصادی است که شناسایی و کمک به حل و فصل این چالش­ها می تواند منجر به پویایی و نقش آفرینی طبقه متوسط شود.