علوم زمین
سال:1395 | دوره:26 | شماره:102 |تعداد مقالات:29

پهنه های کائولینیزه منطقه گورگور (شمال تکاب، استان آذربایجان غربی) محصول دگرسانی سنگ های آندزیتی به سن میوسن در شمال باختر ایران هستند. با توجه به بررسی های کانی شناسی، کائولینیت، کوارتز، جاروسیت، مونت موریلونیت، آلبیت، مسکوویت- ایلیت، آناتاز، کلریت، اورتوکلاز، کلسیت، گوتیت و هماتیت فازهای کانیایی در این پهنه ها هستند. رگه های سیلیسی حاضر در این پهنه ها شامل کانی های فلزی پیریت، کالکوپیریت، گالن، اسفالریت، بورنونیت و استیبنیت است. محاسبات تغییرات جرم عناصر خاکی کمیاب (REEs) با فرض Sc به عنوان عنصر شاخص کم تحرک آشکار می کنند که گسترش فرایند کائولینیتی شدن با غنی شدگی- تهی شدگی La-Nd و تهی شدگی Sm-Lu همراه بوده است. تجزیه و تحلیل های زمین شیمیایی نشان می دهند که درجه تفریق Al از Fe و تخریب کانی زیرکن توسط سیال های گرمابی به ترتیب مهم ترین عوامل کنترل کننده تغییرات بی هنجاری های (1.06-0.84) Eu و (0.93-0.83) Ce در این پهنه ها هستند. همبستگی های مثبت و قوی مقادیر (La/Lu)N و (LREEs/HREEs)N با اجزایی مانند P، S،LOI و Sr، نقش موثر محلول های درونزاد را در پیشرفت فرایند کائولینیتی شدن آشکار می سازد. تلفیق نتایج به دست آمده از مطالعات کانی شناسی و زمین شیمیایی پیشنهاد می کند که تغییرات در شیمی محلول های دگرسان کننده pH) و (Eh و تنوع در نوع کانی های تثبیت کننده، دو عامل کلیدی موثر در تفریق و توزیع REEs در پهنه های کائولینیزه در گورگور هستند.

مجموعه سنگ های اولترامافیک مشهد به سن چینه شناسی پرمین - تریاس در شمال خاور کوه های بینالود و در نزدیکی شهر مشهد قرار گرفته است. واحدهای سنگی این منطقه شامل سنگ های اولترامافیک و مافیک، سنگ های رسی و کربناته دگرگون شده، گرانیتویید و فیلیت های مشهد با راستای عمومی شمال باختر ـ جنوب خاور می باشد. پریدوتیت های سرپانتینی شده، بیشترین سنگ های اولترامافیک در منطقه مورد مطالعه را تشکیل می دهند. کانی های تشکیل دهنده سنگ های اولترامافیک این منطقه شامل الیوین، ارتوپیروکسن، کلینوپیروکسن، آمفیبول قهوه ای و کانی های تیره به عنوان کانی های باقیمانده از سنگ اولیه و کانی های گروه سرپانتین (لیزاردیت و آنتیگوریت)، ترمولیت- اکتینولیت، کلریت، مقادیر اندکی تالک و کانی های کربناتی به عنوان کانی های تشکیل شده بعدی هستند. به رغم نبود سنگ های دگرگونی فشار بالا- دما پایین که معرف پدیده فرورانش هستند، شیمی عناصر اصلی، کمیاب و فرعی سرپانتینیت های مشهد، ویژگی های سرپانتینیت های فرورانده شده را نشان می دهند و منشأ پریدوتیت اولیه تشکیل دهنده آنها گوشته تهی نشده ای است که به صورت لرزولیت و یا هارزبورژیت فقیر ازالیوین می باشد. پروتولیت این سنگ ها قبل از سرپانتینی شدن تحت تاثیر مذاب حاصل از فرورانش قرار گرفته و متاسوماتیزه و بارور شده است.

در این پژوهش دگرشکلی ترد در همتافت تکاب بررسی شده است. دو دسته گسل اصلی در شمال خاور تکاب تغییر شکل این منطقه را کنترل کرده است. دسته اول با شیب زیاد و روند شمال شمال باختر- جنوب جنوب خاور دارای ساز و کار اصلی راستالغز راست بُر و مولفه وارون است. دسته دوم با شیب متوسط، ساز و کار وارون و روند باختر شمال باختری- خاور جنوب خاوری که به روشنی با گسل های دسته اول جابه جا شده اند. برونزد سنگ های دگرگون پی سنگ در فرادیواره این گسل ها، درگیری پی سنگ منطقه با گسلش جوان تر و دگرشکلی ستبر پوسته و بالا آمدن آنها را گواهی می دهد. گسل های اصلی که سازو کار راستالغز راست بر با مولفه وارون دارند موجب شکل گیری ترافشارش شیب دار در این گستره شده اند. چین های مرتبط با گسلش که در فرادیواره و فرودیواره گسل ها به وجود آمده اند- به ویژه در رسوبات سنوزوییک- به خوبی فعالیت جوان منطقه و بالاآمدگی این گستره را نشان می دهند. گسترش گسل های عادی و چین های محلی، و در پی آن، رو کانون زمین لرزه های رخ داده در منطقه، شاهدی بر فعال بودن زمین ساخت منطقه است. برداشت ساختاری و تحلیل آنها مشخص می کند که گسل های اصلی و پر شیب منطقه که سازوکار راستالغز راست بر با مولفه وارون دارند، دگرشکلی این گستره را کنترل می کنند و با افزایش دگرشکلی موجب تبدیل کرنش همگن (homogenous strain) به کرنش تقسیم شده (partitioned strain) شده اند و همچنین دگرشکلی سنگ های سنوزوییک که روی سنگ های دگرگونی پی سنگی قرار دارند نشان دهنده ترافشارش شیب دار راست بر است. در این منطقه دگرشکلی در پوشش رسوبی جوان تر (رسوبات سنوزوییک)، به پیروی از تغییر شکل ستبرپوست در پی سنگ دگرگونی رخ داده است.

در سنگ های آتشفشانی منطقه لاطلا در شمال میدوک٬ کانسار رگه ای دارای کانی سازی عناصر پایه و گرانبها گسترش یافته است. دراین رگه ها کوارتزهای خودشکل همراه با کانه های سولفیدی (پیریت، کالکوپیریت، گالن و اسفالریت) با ساختارهای پرکننده فضاهای خالی وجود دارد. مطالعات کاتدولومینسانس روی انواع کوارتزهای رگه ای امکان تعیین نسل های مختلف کوارتز را امکان پذیر کرد. وجود منطقه بندی رشدی و رورشدی (Overgrowth) نشان از تحول چند مرحله ای کانی سازی از سیال هایی با ترکیب مختلف دارد. بالاترین دمای همگن شدگی میانبارهای سیال در مرکز بلور کوارتز 350 درجه سانتی گراد و بیش از دمای همگن شدگی آن در حاشیه دارای رورشدی با دمای پایین همگن شدگی 135 درجه سانتی گراد است. در میانبارهای سیال در این کوارتزهای گرمابی، دامنه دمای همگن شدگی از 380 درجه سانتی گراد تا 131 درجه سانتی گراد و شوری از 0.17 تا (Wt % equi-NaCl) 7.7 است. حضور CO2 در شماری از نمونه های میانبارهای سیال هم به وسیله تجزیه لیزر رامان و هم ریزدماسنجی تایید شده است. شناسایی فازهای جامد در میانبارهای سیال با مطالعه سنگ نگاری میانبارهای سیال و تجزیه لیزر رامان انجام و حضور فازهای جامد فیلوسیلیکات همانند مسکوویت، ایلیت و کانی های کوارتز، کلریت، فازهای کربناتی (داواسونیت- ناتروکربنات) و اکسید آهن تایید شده است. تنها در دو نمونه فاز جامد هالیت بود. حضور فازهای غنی از بخار و غنی از مایع میانبارهای سیال و شواهد بافتی کانی ها بیانگر فرایند جوشش در طی تشکیل کوارتزهای گرمابی و کانه سازی است. نسبت ایزوتوپی گوگرد برای کانی های پیریت، کالکوپیریت، گالن و اسفالریت از ‰1- تا 9.8- متغیر است که نشانگر منشأ ماگمایی برای گوگرد است. نسبت ایزوتوپی گوگرد در سیال گرمابی با توجه به میانگین دمای تشکیل کانسنگ میان ‰1.8+ تا 9.2- است. با توجه به نتایج حاصل از مطالعات ریزدماسنجی میانبارهای سیال و مطالعات لیزر رامان به نظر می رسد سیال ها و بخارهای گرمابی از یک توده ژرف ماگمایی در ژرفا از راه شکستگی ها نفوذ کرده و طی فرایندهای جوشش، آمیختگی دو سیال و واکنش سیال با سنگ دیواره سبب تشکیل کوارتزهای گرمابی همراه با کانه های سولفیدی شده است که متاثر از نفوذ توده های پورفیری جوان تر در آنهاست. شواهد موجود نشان از روند تغییر و تحولات سیال های گرمابی از منشأ ماگمایی با دمای بالا به سمت اپی ترمال در منطقه دارد.

به منظور مطالعه رسوبات سیستم پرمین در ایران مرکزی (ناحیه شیرگشت)، برش چینه شناسی کوه باغ ونگ مورد بررسی قرار گرفت. برش باغ ونگ، در 45 کیلومتری شمال باختری ناحیه طبس و جنوب ناحیه شیرگشت جای گرفته است. در این برش رسوبات پرمین (سازند جمال) به ستبرای 270 متر با ناپیوستگی همشیب روی سازند سردر قرار گرفته است. سپس رسوبات تریاس پیشین (سازند سرخ شیل)، روی چینه های پرمین پسین (سازند جمال) قرار گرفته است. 124 نمونه به طور سیستماتیک از لایه های مختلف برش باغ ونگ برداشت و پس از مطالعه دقیق فسیل شناسی 41 جنس و 48 گونه از روزن بران و 10 جنس و 12 گونه از جلبک ها شناسایی شد. در این مطالعه سن زمین شناسی زیرواحدهای 1 و 2 سازند جمال (بخش باغ ونگ) با توجه به فسیل های شاخص آن به آشکوب مرگابین پیشین نسبت داده شد. همچنین در مطالعه زیست چینه ای این برش، فسیل های شاخص از انواع فوزولینیدا دیده شد که از میان آنها زیست زون های تجمعی Paradunbarula – Geinitzina Assemblage Zone (Murgabian), Dagmarita – Paraglobivalvulina Assemblage Zone (Dzhulfian), Colaniella – Reichelina Assemblage Zone (Changxingian) انتخاب و با زیست زون های جهانی پیشنهاد شده توسط Leven (1975) و Ishii (1975) همخوانی داده شد.

لرزه خیزی پیاپی، شامل 3 زمین لرزه مخرب در یک دوره زمانی نزدیک به 30 ساله، گستره محمدآباد در خاور ایران را یکی از برجسته ترین مناطق فعال لرزه ای در ایران ساخته است. به منظور رسیدن به یک الگوی ساده زمین ساختی، سامانه گسلی محمدآباد با استفاده از اطلاعات زمین لرزه ها و تصاویر ماهواره ای توصیف شده است. برهم کنش سامانه گسلی راستالغز محمدآباد و ساختارهای پی سنگی و نیز آرایش نردبانی قطعات گسلی سبب شکل گیری حوضه واچاکیده محمدآباد و منطقه فشارشی تاجکوه شده است. حوضه دق محمدآباد، فرواُفتی است که در یک فراگام رهایی راست گام در سامانه گسلی راستالغز راست بر محمدآباد- طالب شکل گرفته است. ارزیابی زمین ریخت شناسی پهنه دگرریختی محمدآباد در سطح شامل هر دو گسلش عادی و وارون است. گسلش عادی در حاشیه حوضه و گسلش وارون در پهنه فشاری فراگام گرفتاری چپ گام طالب- تاجکوه و نیز پایانه گسل های اصلی فراگام آشکار است. الگوی ارائه شده برای شکل گیری ساختارهای کششی و فشارشی بر پایه اثر سامانه گسلی راستالغز محمدآباد، حوضه و بالاآمدگی های جنوب گستره، فراگام دوگانه (رهایی و گرفتاری) است. قطعات گسلی مرتبط با این فراگام ها توانایی شکست های زمین لرزه ای را دارند. اتصال پهنه های امتدادلغز اصلی (محمدآباد- طالب و طالب- تاجکوه) توسط گسل های عرضی حوضه، قابلیت ایجاد زمین لرزه های بزرگ و نیز فعالیت گسل های همدرد را افزایش می دهد.

کانسار مس- مولیبدن پورفیری سونگون در شمال باختری ایران و در استان آذربایجان شرقی جای دارد. معدن مس سونگون از دید سنگ شناسی شامل توده سونگون پورفیری (SP) و هشت دسته دایک تاخیری کوارتزدیوریتی (DK1(a, b, c))، گابرو دیوریتی (DK2)، دیوریتی (DK3)، داسیتی (DK4)، لامپروفیری (LAM) و میکرودیوریتی(MDI) است. کانی های اصلی تشکیل دهنده دایک لامپروفری شامل بیوتیت، پلاژیوکلاز، ارتوز، آمفیبول است. این دایک بافت پورفیریک و میکرولیتیک پورفیری دارد. دایک های لامپروفیری در منطقه مطالعه شده ترکیب آلکالی بازالت دارند و ماگمای مادر این دایک ها بر پایه ژئوشیمی سنگ کل، شوشونیتی است. بررسی شیمی کانی ها، ترکیب پلاژیوکلاز را الیگوکلاز تا آلبیت، آمفیبول را مگنزیوهورنبلند و بیوتیت را سیدروفیلیت تا استونیت نشان می دهد. دایک های لامپروفیری از یک ماگمای با فوگاسیته بالای اکسیژن ایجاده شده اند. بر پایه دماسنجی تک کانی بیوتیت دمای تبلور کانی در دایک لامپروفیری 650 تا 700 درجه سانتی گراد تعیین شده است. با توجه به ویژگی های کانی شناسی و شواهد ژئوشیمیایی، لامپروفیرهای منطقه مورد مطالعه از نوع کالک آلکالن و جزو کرسانتیت ها ارزیابی می شوند. نمودارهای چند عنصری بهنجار شده با کندریت و گوشته اولیه نشان دهنده غنی شدگی عناصر LREE و LILE و تهی شدگی HREE و HFSE در دایک های لامپروفیری سونگون است. بر پایه نمودار عناصر کمیاب La/Sm در برابر La ماگمای منشأ این سنگ ها می تواند از نرخ پایین ذوب بخشی یک گوشته گارنت لرزولیتی ایجاد شده باشد. این دایک ها در یک محیط زمین ساختی پس از برخوردی و از گوشته متاسوماتیزه شده در اثر یک فرورانش کهن ایجاد شده است.

در پژوهش حاضر، رسوبات دریایی ائوسن در برش چناربو ناحیه تربت جام (بخش خاوری پهنه ایران مرکزی) بر پایه روزن بران کف زی بزرگ مطابق با زون های کف زی آب های کم ژرفا (Shallow Benthic Zones= SBZ) و همچنین نانوفسیل های آهکی مطابق با زون های استاندارد جهانی (Nannofossil Paleogene= NP) مورد مطالعه زیست چینه نگاری قرار گرفته است. این مطالعات با تمرکز روی تجمعات روزن بران کف زی بزرگ همچونEorupertia magna (La Calvaz), Fabiania cassis (Oppenheim), Eoannularia eoconica (Cole ve Bermudez), Gypsina sp., Textularia sp.,Nummulites perforatus (De Montfort) Nummulites sp., Discocyclina sp., Rotalia sp., Acervulina sp. و نیز نانوفسیل های آهکیCribrocentrum reticulatum, Sphenolithus obtusus, Sphenolithus spiniger, Sphenolithus editus, Helicosphaera compacta, Coccolithus pelagicus, Coccolithus eoplagicus, Discoaster siapanensis, Discoaster barbadiensis, Discoaster sp., Reticulofenestra sp., در توالی آهکی برداشت شده انجام پذیرفت. در نتیجه، با توجه به گونه های شاخص شناسایی شده، زیست زون های SBZ15?-17 مربوط به روزن بران کف زی بزرگ و زیست زون NP16 از نانوفسیل های آهکی در توالی مورد مطالعه جدا شد، که بیانگر سن لوتشین پسین- بارتونین پیشین (ائوسن میانی) است. همچنین مرز اشکوب های لوتشین- بارتونین بر پایه گونه های شاخص نانوفسیل های آهکی به طور دقیق جدا شد، به طوری که اولین ظهور گونه روزن بری N. perforatus (de Montfort) در بخش میانی توالی نهشته شده در طی زمان اشکوب بارتونین ثبت شد. بنابراین، این امر گویای این مطلب است که در ایران همانند دیگر بخش های باختری حوضه تتیس اولین ظهور گونه N. perforatus (de Montfort) در بارتونین پیشین (SBZ17) رخ داده است. همچنین در این مقاله سیستماتیک گونه N. perforatus (de Montfort) بر پایه ویژگی های تیپ شناسی و بایومتریک مطالعه و توصیف شده است.

سازند جیرود به سن دونین پسین در برش ده صوفیان در شمال خاور شهمیرزاد (البرز مرکزی) از نهشته های تخریبی و کربناته تشکیل شده است. مرز زیرین آن با نهشته های تخریبی ریزدانه سازند میلا ناپیوسته همشیب و فرسایشی و مرز بالایی آن با سازند مبارک همشیب و پیوسته است. رخساره های تخریبی سازند جیرود در این برش شامل رخساره های کنگلومرایی، ماسه سنگی و گل سنگی است. نهشته های کنگلومرایی دربردارنده 3 رخساره A1،A2 و A3 است که به ترتیب معادل رخساره های Gcm،Gt و Gmm/Gmg میال (Miall) هستند. نهشته های ماسه سنگی با 5 رخساره B1، B2،B3 و B4 به ترتیب معادل رخساره های St، Sh،Sm و Sr میال و نیز رخساره B5 (Shc) با ساخت لامیناسیون پشته ای (HCS) دیده می شود. رخساره های ریزدانه گل سنگی شامل رخساره های C1 و C2 به ترتیب معادل رخساره های Fsm و Fl میال هستند و رخساره کربناته (D) که حجم کمی از بخش های بالای ستون چینه نگاری را به خود اختصاص می دهد، تقریبا به طور کامل دولومیتی شده است. مطالعات صحرایی و سنگ نگاری به شناسایی 5 مجموعه رخساره ای تخریبی رودخانه ای، ساحلی- پشت ساحلی، حاشیه ساحلی، منطقه انتقالی دور از ساحل و دور از ساحل انجامید و رخساره های کربناته با توجه به شواهدی مانند سطح زیرین فرسایشی، دانه بندی تدریجی، حضور ساخت لامیناسیون پشته ای و نیز رخساره های تخریبی همراه به شرایط توفانی نزدیک به ساحل و توفانی دور از ساحل نسبت داده شدند. سازند جیرود در برش مورد مطالعه با نهشته های رودخانه ای آغاز می شود که با نهشته های دریایی تحت تسلط توفان به صورت نهشته های ساحلی- پشت ساحل و تناوب نهشته های حاشیه ساحل، منطقه انتقالی دور از ساحل و نهشته های دور از ساحل ادامه می یابد. بررسی سطوح سکانسی به ویژه ناپیوستگی های مهم و همچنین بررسی الگوی برهم نهشت رسوبات سازند جیرود، به شناسایی 3 سکانس رسوبی که در بالا و پایین توسط ناپیوستگی های حاصل از فرو افتادن سطح اساس، محدود شده اند به همراه بخش پیشرونده از سکانس چهارم انجامیده است.

کانسار مس چاه مورا درجنوب باختری شاهرود و در بخش مرکزی کمان ماگمایی ترود- چاه شیرین قرار دارد. کانی سازی در منطقه چاه مورا درون واحد آتشفشانی به سن ائوسن رخ داده است. سنگ های آتشفشانی یاد شده بر پایه مطالعات صحرایی و آزمایشگاهی قابل تفکیک به آندزیت، آندزیت- بازالت، تراکی آندزیت، تراکی آندزیت بازالت و رخنمون های کوچکی از آذرآواری ها به صورت آگلومرا هستند. توده های نیمه آتشفشانی با ترکیب حدواسط توالی های آتشفشانی آذرآواری را قطع کرده اند. ماهیت این سنگ ها، کالک آلکالن غنی از پتاسیم تا شوشونیتی است که از دید جایگاه زمین ساختی، در موقعیت کمان ماگمایی مرتبط با پهنه فرورانش قرار می گیرند. دگرسانی سیلیسی، کربناتی، سریسیتی وکلریتی در سنگ های میزبان قابل تشخیص است. ساخت و بافت ماده معدنی به صورت رگه- رگچه ای، جانشینی، دانه پراکنده و پرکننده فضای خالی است. بر پایه مطالعات کانه نگاری کانی های اصلی مس شامل: کالکوسیت، کالکوپیریت، کوولیت، دیژنیت، کوپریت، مالاکیت و کمتر مس طبیعی است که با هماتیت همراهی می شوند. از میان این کانی ها، کالکوسیت و مالاکیت بیشترین فراوانی را دارند. مطالعات ژئوشیمی نشان از آن دارد که عنصر مس بیشترین همبستگی را با عناصر نقره ((R=0.894 و آرسنیک ((R=0.520 دارد. این در حالی است که با این عناصر کانی مستقلی تشکیل نداده است و احتمال دارد که این عناصر در شبکه کانی های مس دار، جایگزین مس شده باشند. مطالعه میانبارهای سیال روی سیال های به دام افتاده در کانی های کوارتز و کلسیت انجام شده است. دمای همگن شدگی در میانبارهای سیال، به طور میانگین 200 تا 220 درجه سانتی گراد است. درجه شوری به دست آمده در این سیال ها، در محدوده های 0.97-1.37 و 3.67-4.07 درصد وزنی نمک طعام است. این کانسار همانندی های فراوانی از دید کانی شناسی، سنگ میزبان، ساخت و بافت و ژئومتری با کانسارهای نوع مانتو و مس در طبقات سرخ آتشفشانی دارد.

در چند دهه اخیر روش های تصمیم گیری چندمعیاره بسیار پیشرفت و در علوم مختلف کاربرد پیدا کرده است و استفاده از آنها در مباحث مختلف زمین شناسی، به ویژه در ارزیابی خطرهای زمین شناختی که معمولا چندمعیاره هستند، می تواند بسیار مفید باشد. پژوهش هایی که کاربرد این روش ها را در زمین شناسی در عمل نشان دهند کمک به فراگیر شدن استفاده از آنها در موضوعات مختلف زمین شناسی خواهند کرد. از آنجا که رویدادهای چند قرن گذشته نشان از آن دارد که استراتوولکان ها بیش از دیگر انواع آتشفشان ها می توانند فاجعه آمیز باشند، بنابراین در این مطالعه، به عنوان یک مطالعه موردی، روش های تصمیم گیری چندمعیاره آنتروپی وزن دهی ساده (EN-SAW) و تحلیل شبکه (ANP) برای ارزیابی و رتبه بندی خطر فوران استراتوولکان های ایران (دماوند، سهند، سبلان، تفتان، بزمان، مساحیم و بیدخوان) مورد استفاده قرار گرفته است. بدین منظور ابتدا معیارهای موثر در ارزیابی خطر با نظر کارشناسان انتخاب شده اند که عبارتند از سن آخرین فعالیت آتشفشانی، بود یا نبود وضعیت زمین ساختی به وجود آورنده، وضعیت فعالیت های پس از فوران مانند چشمه های آب گرم و میزان فرسایش آتشفشان. سپس آنها با نظر کارشناسان امتیازدهی شدند و در پایان با روش های EN-SAW و ANP و با استفاده از نرم افزار Super Decision امتیاز خطر فعال شدن این آتشفشان ها مشخص شد و بر پایه رقم حاصل، رتبه بندی شدند. در هر دو روش، آتشفشان دماوند در رتبه اول از دید احتمال فعالیت دوباره قرار گرفت. از این رو توصیه می شود که بیش از دیگر آتشفشان های ایران مورد توجه قرار گیرد، مطالعات تکمیلی ژئوشیمیایی، ژئوفیزیکی و غیره روی آن انجام، نقشه پهنه بندی خطر آن تهیه و (به عنوان نوعی پایش) یک پایگاه لرزه نگاری در محدوده آن تاسیس شود. بر پایه روش های یاد شده، آتشفشان های بزمان، تفتان و سبلان با امتیازهای نزدیک به هم در رتبه بعدی قرار می گیرند. بهتر است آنها نیز نیمه فعال در نظر گرفته شوند و از دید مدیریت خطر در اولویت بعدی قرار گیرند. وضعیت سهند با توجه به امتیاز آن مشکوک است ولی آتشفشان های بیدخوان (بردسیر کرمان) و مساحیم (شمال شهر بابک کرمان) امتیاز کمی کسب کرده اند که بر پایه آن غیر فعال در نظر گرفته می شوند و بنابراین خطرناک نیستند.

منطقه مکران حاصل فرورانش پوسته اقیانوسی صفحه عربستان به زیر صفحه اوراسیاست که در حاشیه جنوب خاوری ایران و جنوب پاکستان جای گرفته است. از دید رفتار لرزه ای قطعه بندی مشخصی میان بخش های خاوری و باختری این پهنه فرورانش وجود دارد. در بخش باختری مکران هیچ زمین لرزه بزرگی تا کنون ثبت نشده است. در حالی که بخش خاوری زمین لرزه های بزرگ و متوسط بسیاری را تجربه کرده است. از دیگر تفاوت های آشکاری که میان بخش باختری و خاوری مکران دیده می شود دور افت بیشتر آتشفشان های کواترنری از پیش کمان خود در بخش خاوری نسبت به بخش باختری است. درک رفتارهای غیر عادی این زون فرورانش همواره از چالش های بزرگ در لرزه زمین ساخت این منطقه بوده است. در این پژوهش سعی می شود که با استفاده از روش نوفه لرزه ای محیطی، تصاویر دقیق تری از ساختار سرعتی پوسته و گوشته بالایی در پهنه فرورانش مکران به دست آید. برای این منظور، مجموعه بزرگی از داده ها در راستای تعیین تصاویر توموگرافی در این منطقه فراهم شده است. توابع گرین فواصل میان ایستگاهی امواج لاو با استفاده از داده های نوفه ثبت شده استخراج شده و با استفاده از آن منحنی های پاشش سرعت گروه امواج لاو برای انجام فرایند توموگرافی دو بعدی به دست آمده است.

در بخش های جنوبی افیولیت نایین قطعات آمفیبولیتی به رنگ سبز تیره درون اسکارن ها دیده شد. این سنگ ها در نمونه دستی ظاهری شبیه به ارتوآمفیبولیت های (سنگ های بازیک دگرگون) این افیولیت دارند، ولی از دید کانی شناسی کانی های آمفیبول (هورنبلند منیزیم دار)، کلینوپیروکسن (دیوپسید)، گارنت (گروسولار - آندرادیت با (Grs~63-87 And~12-35)، کوارتز و کمی کلسیت و ولاستونیت دارند. کلریت و پرهنیت نیز کانی های ثانویه آنها هستند و بیشتر شکستگی ها را پر کرده اند. مطالعات صحرایی، سنگ نگاری و شیمی کانی ها نشان دهنده برخی تفاوت های کانی شناسی میان قطعات آمفیبولیتی درون اسکارن ها و ارتوآمفیبولیت های این افیولیت هستند. به گونه ای که شاید بتوان این قطعات آمفیبولیتی را الیستولیت هایی با خاستگاه رسوبی (مارن های آهکی کف دریا) دانست که در پی دگرگونی ناحیه ای در حد رخساره آمفیبولیت - گرانولیت در شرایط فوگاسیته کم اکسیژن به آمفیبولیت (پاراآمفیبولیت) تبدیل شده اند.

منطقه اکتشافی جنوب باختری سرخ کوه بخشی از کمربند آتشفشانی- نفوذی در باختر بلوک لوت، جنوب باختری شهر بیرجند است. زمین شناسی منطقه متشکل از سنگ های آتشفشانی با ترکیب آندزیت و بازالت بوده که نفوذ توده های نفوذی در مراحل زمانی متفاوت با ترکیب هورنبلنددیوریت، هورنبلندمیکرودیوریت، هورنبلنددیوریت پورفیری، هورنبلندکوارتزدیوریت پورفیری و بیوتیت کوارتزمونزونیت در آنها موجب دگرسانی گسترده و کانی سازی شده است. در بخش های شمال باختری منطقه کانی سازی رگه ای با امتداد شمال باختری-جنوب خاوری در سنگ میزبان هورنبلند دیوریت پورفیری دیده می شود، که کانی سازی اصلی آن شامل کوارتز، کالکوپیریت، پیریت و کانی های ثانویه آهن و مس است. این رگه، جوان ترین رخداد کانی سازی مرتبط با توده های نفوذی در بلوک لوت است (سن پس از میوسن). در مطالعه میانبارهای سیال اولیه در بلورهای کوارتز همزمان با کانی سازی، سه نوع میانبار سیال دو فازی با چگالی مختلف شناسایی شد که دو نوع فراوان غنی از مایع دمای یکنواختی 270 و 330 درجه سانتی گراد را نشان می دهند. بر پایه ذوب آخرین قطعه یخ سیال نیز متوسط شوری این دو نوع میانبار سیال به ترتیب 12 تا 15 و 16 تا 19درصد وزنی نمک طعام است. میانبارهای همگن شده به گاز، دمای یکنواختی و شوری کمی بیشتری دارند. با توجه به میزان دمای یکنواخت شدگی و شوری میانبارهای سیال و همچنین محاسبه چگالی و فشار این میانبار ها، ژرفای حدود 700 متر برای کانی سازی پیشنهاد می شود که معادل سطح فرسایش کنونی است. مطالعات ایزوتوپ های اکسیژن کوارتز در رگه کانی سازی نشان می دهد که مقادیر d18O کوارتز میان 8.66+ تا 13.09+ در هزار و d18O سیال گرمابی در تعادل با کوارتز بر پایه دما میان 3.06+ تا 7.59+ در هزار بوده که در محدوده آب های ماگمایی است. به طور کلی مطالعات میانبارهای سیال و ایزوتوپی نشانه همخوانی کانی سازی رگه ای جنوب باختری سرخ کوه با کانی سازی اپی ترمال است که با ماگمازایی توده نفوذی دیوریت در منطقه مرتبط است. محلول های ماگمایی منشأ یافته از توده دیوریتی در اثر تغییر در شرایط فیزیکوشیمیایی محلول و همچنین رخداد پدیده جوشش سبب نهشته شدن کانی ها در گسل به صورت رگه شده اند.

در این پژوهش، زیست چینه نگاری برش خاور افضل آباد در بلوک لوت (بخشی از حوضه فیلیشی در خاور ایران) بر پایه نانوفسیل های آهکی مطالعه شده است. بر پایه مطالعات انجام شده در فیلیشوییدهای افضل آباد، 19 جنس و 52 گونه از نانوفسیل های آهکی شناسایی شد. بر پایه نانوفسیل های آهکی شناسایی شده، توالی مورد مطالعه، با زون های زیستی NN8- NN10 از زون بندی ( Martini (1971همخوانی دارد که نشانگر بازه سنی میوسن میانی- میوسن پسین است.

پهنه گسلی قیر با سازوکار لغزشی وارون، بخشی از کمربند پیش بوم چین خورده زاگرس است که در جنوب ناحیه برشی سبزپوشان قرار دارد و پهنه گسلی راستالغز کره بس از شمال باختر این منطقه می گذرد. شیب این گسل دارای مقداری متوسط و روند آن موازی با روند عمومی چین ها و گسل های راندگی در کمربند چین خورده زاگرس است. در این پژوهش برای تعیین موقعیت فضایی محور های تنش در پهنه گسلی قیر از دو روش استفاده شده است. یکی از این روش ها استفاده از وارون سازی داده های سازوکار کانونی زمین لرزه های حاصل از فعالیت گسل است که تنش‍های حال حاضر را نشان می دهد و دیگری، وارون سازی داده های خش لغز گسلی است. میانگین راستای تنش فشارشی دیرین و عهد حاضر حاصل از این پژوهش به ترتیب N33oE و N05oE به دست آمد که هر دو راستا سوی تنش فشارشی عمومی NNE-SW را در این پهنه گسلی نشان می دهد که منطبق با جهات تنش فشارش عمومی زاگرس و همگرایی دو صفحه ایران و عربی است. نتایج، تغییرات چپ گرد محور بیشینه تنش فشارشی را در طول زمان نشان می دهد و الگوی دوایر مور به دست آمده نشان دهنده یک پهنه ترافشارش فعال است. نسبت بزرگای تنش های اصلی (شکل هندسی بیضوی تنش) به دست آمده از وارون سازی داده های سازوکار کانونی زمین لرزه ها مقدار 0.88 را نشان می دهد که معادل بیضوی تنش کلوچه ای شکل است، در حالی که نسبت بزرگای تنش های به دست آمده از وارون سازی داده های لغزش گسل مقدار 0.2 را نشان می دهد که معادل بیضوی تنش دوکی شکل است.

دشت صحنه- بیستون با روند عمومی شمال باختری- جنوب خاوری، در شمال خاوری استان کرمانشاه جای دارد و کم وبیش با روند اصلی پهنه ساختاری زاگرس هم راستاست. همجواری این گستره با گسل اصلی جوان زاگرس (Main Recent Fault) اهمیت مطالعه آن را افزایش می دهد. در این پژوهش، ضمن بازخوانی و شناساندن گسل های تاثیرگذار در دشت صحنه- بیستون، چگونگی شکل گیری ساختار دشت با توجه به عملکرد گسل های جنبای پیرامونی بررسی شده است. نتایج کلی نشان می دهد که ریخت شناسی این دشت، بر آمده از کارکرد دو گسل نهان و جنبای بدربان (Badrban) و برناج (Barnaj) بوده است، بدین گونه که به سبب حرکت عادی گسل برناج در خاور کوهستان بیستون- تاق بستان و سازوکار راندگی گسل بدربان، حوضه صحنه- بیستون تشکیل شده است. الگوی ساختاری آبخوان دشت هرسین- بیستون، با توجه به آهنگ و هم سنجی ساختار گسل های جنبای پیرامونی به عنوان گسل های کنترل کننده حوضه کواترنری با استفاده از داده های کمی ژئوالکتریکی و تحلیل کیفی رفتار آبخوان تعیین شد. ستبرای آبخوان دشت، در بخش های گوناگون آن مشخص شد، به گونه ای که ستبرترین بخش آبرفت آبخوان در بخش مرکزی دشت قرار دارد و به سوی شمال باختری یا جنوب خاوری و با نزدیک شدن به واحدهای سنگی پیرامونی، از ستبرای آن کاسته می شود.

کمپلکس نفوذی خونرنگ به عنوان یکی از بزرگ ترین کمپلکس های موجود در بخش جنوبی پهنه سنندج- سیرجان، در شمال باختری شهرستان جیرفت در استان کرمان جای گرفته است. این کمپلکس از مجموعه ای از سنگ های اسیدی و حدواسط مانند دیوریت، کوارتزدیوریت، تونالیت، گرانودیوریت، گرانیت و اعضای مافیک تر مانند هورنبلندگابرو و میکروگابرو تشکیل یافته است. مطالعات صحرایی همراه با شواهد کانی شناسی و ژئوشیمیایی نشان می دهد که کمپلکس نفوذی خونرنگ در سری کالک آلکالن جای می گیرد و اعضای فلسیک این مجموعه از نوع متاآلومینوس تا کمی پرآلومینوس و از نوع I هستند. نمودارهای عنکبوتی بهنجار شده نمونه های مورد مطالعه نسبت به گوشته اولیه، غنی شدگی از عناصر سنگ دوست با شعاع یونی بزرگ (LILE) مانند Rb،Cs  و K و نیز کاهیدگی از عناصر با قدرت یونی زیاد (HFSE) مانند Ti، Ta و Nb را نشان می دهند که از ویژگی های اصلی ماگماهای مرتبط با فرورانش است. بر پایه شواهد ژئوشیمیایی، به نظر می رسد بخش مافیک در اثر ذوب گوه گوشته ای متاسوماتیسم شده رخ داده باشد، اما بخش فلسیک در اثر ذوب سنگ های متابازیک پوسته زیرین به علت تزریق ماگماهای مافیک مشتق از گوشته ایجاد شده است. تشکیل این سنگ ها می تواند به دلیل فرورانش پوسته اقیانوسی نوتتیس به زیر خرده قاره ایران مرکزی در زمان ژوراسیک میانی، در یک محیط کمان آتشفشانی بوده باشد.

مجموعه اولترامافیک آب بید در شمال استان هرمزگان قرار دارد و جزیی از کمربند افیولیتی اسفندقه- حاجی آباد به شمار می رود. بیش از 90 درصد حجم سنگ های موجود در این مجموعه را هارزبوژیت تشکیل داده و لرزولیت، دونیت، دایک های پیروکسنیت و همچنین لایه ها و عدسی های کرومیتیت نیز در آن رخنمون دارند. هارزبورژیت ها به حالت توده ای دیده شده، لایه بندی آشکاری ندارند و بلورهایشان جهت یافته اند. بافت های موجود در هارزبورژیت های آب بید، همچون جهت یافتگی، کشیدگی و انحنا در بلورها، تبلور دوباره، وجود تیغه های جدایشی کلینوپیروکسن در اورتوپیروکسن و نسل های مختلف کانی ها نشان می دهد که این سنگ ها در شرایط گوشته بالایی تشکیل و سپس در محیط پوسته ای قرار گرفته اند. شواهد مربوط به شیمی کانی ها نشانگر آن است که هارزبورژیت های مجموعه اولترامافیک آب بید در محیطی همانند پریدوتیت های حوضه پشت کمان شکل گرفته و دچار حدود 15 درصد ذوب بخشی شده اند. سپس تحت تاثیر متاسوماتیسم گوشته قرار گرفته اند و مقادیر عناصر کمیاب ناسازگار در سنگ کل آنها افزایش یافته است. دماسنجی الیوین- اسپینل در هارزبورژیت های مجموعه آب بید، دمای تعادل 1000 تا 1200 درجه سانتی گراد را نشان می دهد و نشانگر حضور این سنگ ها در محدوده اسپینل پریدوتیت است. شواهد شیمیایی و موقعیت زمین ساختی هارزبورژیت های مورد مطالعه در نمودارهای مختلف نشان می دهند که این سنگ ها به پریدوتیت های آبیسال شباهت دارند و احتمالا در یک محیط حوضه پشت کمان شکل گرفته اند. هارزبورژیت های مجموعه آب بید می توانند بخشی از گوه گوشته ای بالای تیغه در حال فرورانش نوتتیس باشند که در زیر یک پوسته اقیانوسی جوان و متعلق به حوضه پشت کمان تشکیل شده اند.

توالی رسوبی کرتاسه پیشین در حوضه جنوب یزد میزبان کانه زایی های روی- سرب- باریت است. این توالی را می توان از دید موقعیت چینه ای، سن و جنس سنگ ها به سه بخش پایینی، میانی و بالائی تقسیم کرد. بخش پایینی یا سازند سنگستان به طور چیره از رسوبات تخریبی همچون کنگلومرا، ماسه سنگ، شیل، سیلتستون و آهک االیتی تشکیل یافته و با دگرشیبی آذرین پی روی گرانیت شیرکوه و سازند دگرگون شده شمشک به سن ژوراسیک قرار گرفته است. سنگ های رسوبی بخش میانی یا سازند تفت شامل شیل های غنی از مواد آلی، سیلتستون، آهک و دولومیت هستند. بخش بالائی یا سازند آبکوه (دره زنجیر) از سنگ های شیلی، آهک های نازک لایه چرت دار و مارن تشکیل یافته است و به صورت همشیب روی سازند تفت قرار می گیرد. کانه زایی های روی- سرب- باریت در توالی رسوبی میزبان بر پایه جایگاه چینه ای، سن نسبی و نوع سنگ میزبان ماده معدنی در دو افق قرار می گیرند: افق اول که کانسارهای مهدی آباد، منصورآباد و فرح آباد را دربر می گیرد، در بخش زیرین سازند تفت قرار دارد و سنگ میزبان ماده معدنی در آن شیل های غنی از مواد آلی، آهک های شیلی، سیلتستون، آهک های سیلتی و دولومیت است. افق دوم که تنها در کانسارهای مهدی آباد و منصورآباد دیده می شود، در بخش میانی سازند آبکوه تشکیل شده است. سنگ میزبان ماده معدنی در این افق شیل های سیاه و آهک های نازک لایه چرتی است.

حوضه سنوزوییک ماهنشان - میانه، در جنوب باختری پایانه جنوبی گسل تبریز، میان دو قلمرو زمین ساختی شمال باختر و شمال ایران جای دارد که متاثر از دو رژیم زمین ساختی و وضعیت تنش متفاوت هستند. از این رو، شناخت وضعیت تنش در گستره ماهنشان- میانه، یک روش کلیدی برای تعیین مرز گذار میان این دو قلمرو زمین ساختی است. در این پژوهش وضعیت تنش کواترنری گستره با استفاد ه از روش وارون سازی داده های جنبشی گسل ها (صفحه گسل و بردار لغزش آن)، برداشت شده در 25 ایستگاه در گستره حوضه رسوبی سنوزوییک ماهنشان - میانه، بررسی شده است. نتایج، راستای محور بیشینه فشارش افقی کواترنری را در بخش های مختلف گستره، شمال خاور- جنوب باختر (~N049) و رژیم تنش حاکم بر منطقه را فشارشی و هماهنگ با تنش ناشی از همگرایی عربی - اوراسیا نشان می دهد.

در این مطالعه بخش های زیرین سازند گورپی در یال جنوب باختری تاقدیس کوه گورپی از دید نانوفسیل های آهکی بررسی شد. بر پایه گونه های شاخص نانوفسیلی، زیست زون های CC22/UC15eTP تا CC24/UC18 در محدوده مورد مطالعه تشخیص و سن کامپانین پسین- ابتدای مایستریشتین برای این محدوده در نظر گرفته شد. تجمع نانوفسیل های آهکی موجود بیانگر حضور همزمان گونه های شاخص میزان بالا و پایین مواد غذایی در برش تحت بررسی است. فراوانی جنس و گونه های الیگوتروف (Eiffellithus spp.، Prediscosphaera spp.، Watznaueria barnesae، Watznaueria fossacincta، Lithraphidites carniolensis، Staurolithites spp.،Micula staurophora و (Cribrosphaerella ehrenbergii بیش از گونه های یوتروف (Biscutum constans، Discorhabdus ignotus، Placozygus spiralis، Reinhardtites spp.، Zeugrhabdotus spp. و (Tranolithus orionatus بوده و در کل روند فراوانی گونه های الیگوتروف به سوی بخش های بالایی برش (مرز کامپانین- مایستریشتین و مایستریشتین پیشین) افزایشی و روند فراوانی گونه های یوتروف کاهشی است.

در این مطالعه دو مدل دو متغیره شامل وزن شاهد (WOE) و شاخص آنتروپی (IOE)، برای شناسایی مناطق دارای خطر زمین لغزش منطقه دوآب صمصامی مورد استفاده قرار گرفته است. برای این منظور ده لایه عامل شامل شیب، سوی شیب، میزان بارش، شتاب ثقل افقی زمین لرزه، فاصله از جاده، فاصله از آبراهه، فاصله از گسل، فاصله از نقاط شهری و روستایی، سنگ شناسی و کاربری زمین ها انتخاب شد. نقشه پراکنش لغزش ها با استفاده از لغزش های ثبت شده، تصاویر ماهواره ای Google Earth و مشاهدات صحرایی تهیه شده است. نقشه خطر لغزش با استفاده از وزن به دست آمده توسط هر مدل و نرم افزار ArcGIS تهیه و برای ارزیابی آنها از شاخص سطح سلول هسته (SCAI) و سطح زیر منحنی (AUC) ویژگی عملگر گیرنده (ROC) استفاده شد. نتایج به دست آمده برآورد خوبی از خطر لغزش در منطقه مورد مطالعه نشان می دهد، به طوری که سنگ شناسی، بارش و کاربری زمین نقش مهمی در ایجاد لغزش ها در منطقه دارند و به طور کلی هر دو مدل برای پهنه بندی خطر زمین لغزش منطقه مناسب بوده است. فرایند اعتبارسنجی با استفاده از 30 درصد نقاط لغزشی نشان داد که مقدار سطح زیرمنحنی ROC در روش وزن شاهد برابر با (0.79) بوده و نسبت به روش شاخص آنتروپی با سطح زیر منحنی (0.73) پیش بینی بهتری در رخداد زمین لغزش ها داشته است. نقشه های حاصل می تواند برای برنامه ریزی مکانی و کاربری زمین مورد استفاده قرار گیرد.

سنگ های پریدوتیتی لردگرم بخشی از کمپلکس های الترابازیک در جنوب خاور ایران هستند. این سنگ ها بیشتر شامل هارزبورژیت، دونیت، لرزولیت، و مقادیر کمی لیستونیت و منیزیت های ثانویه هستند. مطالعات تفصیلی میکروپروب روی کروم اسپینل های موجود در پریدوتیت ها مقادیر بسیار بالای Mg#(51.2-65.63) و Cr#(39.9-64.0) و مقادیر پایینTiO2  (میانگین 0.05 درصد وزنی) را نشان می دهند. مقدار Fe3+# در کروم اسپینل های موجود در پریدوتیت ها بسیار پایین (0.02< درصد وزنی) ا ست که نشان دهنده تبلور در شرایط فوگاسیته پایین اکسیژن است. همچنین ترکیب الیوین ها از نوع فورستریت (Fo 90.97-92.63)، ارتوپیروکسن ها از نوع انستاتیت، کلینوپیروکسن ها از نوع دیوپسید و اسپینل ها از نوع آلومینیم کروم دار هستند. ترموبارومتری کانی های کلینوپیروکسن و ارتوپیروکسن، دمای تعادل دوباره پریدوتیت ها را 60±1100 درجه سانتی گراد در فشار 26 کیلوبار نشان می دهد. نمودارهای جدا کننده محیط زمین ساختی برای دونیت ها محیط ابرفرورانشی از نوع پیش کمان و برای هارزبورژیت ها و لرزولیت ها ویژگی های پریدوتیت های آبیسال را نشان می دهند.

در این پژوهش، تفکیک فازهای تنش دیرین در منطقه خلخال با استفاده از تحلیل تنش دیرین بر پایه مطالعه داده لغزش گسلی ناهمگن و خطواره های لغزشی مربوطه صورت گرفته است. این داده ها از واحدهای سنگی ژوراسیک، کرتاسه و ائوسن برداشت شده است. برای تعیین سوی لغزش، از شاخص هایی چون جدایش چینه ای شاخص های ریخت شناسی سطح گسل، شکستگی های مزدوج، شکاف های کششی استفاده شده است. داده های صحرایی به کمک روش تحلیل برگشتی بررسی و مورد تفکیک قرار گرفت و مشخص شد که رژیم تنش امتدادلغز رژیم چیره در منطقه است. با انجام تفکیک فازهای تنش و مقایسه نتایج آن با داده های صحرایی و لرزه ای مشخص شد که رژیم تنشی سوم با محور قائم و محور کشش شمال خاوری- جنوب باختری با داده های لرزه ای انطباق دارند و مربوط به فاز تنشی جدید حاکم در منطقه است. رژیم های تنشی اول و دوم با راستای شمال باختر- جنوب خاور و شمالی- جنوبی مربوط به تنش دیرینه است. بررسی ها مختلف شامل تحلیل نمودار گل سرخی برای گسل های برداشت شده در هر محدوده و تحلیل آرایش ساختارهای موجود در منطقه، نشان می دهد عملکرد گسل های منطقه بیشتر به صورت امتدادلغز و امتدادلغز با مولفه عادی و شکل میدان تنش فازهای تفکیک شده در منطقه دوکی شکل است.

توده های نفوذی جنوب باختر سلماس شامل سنگ های حد واسط- مافیک و اسیدی، در مرز پهنه های سنندج- سیرجان و کمربند ماگمایی ارومیه- دختر در شمال باختر ایران رخنمون دارند. سنگ های مافیک- حد واسط دارای ترکیب متادیوریت و متاگابرو و کهن ترین توده های نفوذی منطقه هستند. سنگ های اسیدی ترکیب متاگرانیت تا متاگرانودیوریت دارند. این توده های نفوذی درون مجموعه ای از سنگ های آتشفشانی- رسوبی دگرگون شده با سن پرکامبرین نفوذ کرده‎ اند. سن‎سنجی به روش U-Pb روی کانی زیرکن نمونه های متاگرانیت و متاگرانودیوریتی این مجموعه دگرگون شده، دامنه سنی از 2.4±567 میلیون سال تا 2.7±565 میلیون سال (اواخر نئوپروتروزوئیک-کامبرین) را نشان می دهد. زیرکن ها دارای هسته های کهن موروثی هستند. نتایج ایزوتوپ Hf (به همراه سن مدل) زیرکن های این سنگ ها نشان می دهد که ماگمای تشکیل دهنده آنها اولیه (Juvenile) نیست بلکه حاصل واکنش با پوسته قاره ای قدیمی به سن مزوپروتروزوییک است. مقدارd18O  زیرکن ها احتمالا نشان دهنده تبلور زیرکن ها از ماگمایی است که با مواد پوسته ای ترکیب شده است. توده های نفوذی جنوب باختر سلماس، با سنگ های متاگرانیتی و گنیسی درون پی سنگ ایران که در ایران مرکزی، پهنه سنندج- سیرجان و پهنه البرز رخنمون یافته اند، از دید زمانی همسن هستند. همه این سنگ های گسترش یافته موجود در پی ‎سنگ، نشان دهنده بقایای فعالیت ماگمایی به سن نئوپروتروزوییک- کامبرین در امتداد حاشیه شمالی گندوانا هستند.

نهشته فسفات جیرود در 45 کیلومتری شمال شهر تهران، در بخش مرکزی پهنه زمین شناختی- ساختاری البرز قرار گرفته است. این نهشته در سازند جیرود جای دارد که یکی از میزبان های مهم فسفات در ایران است. افق فسفاتی شامل چندین لایه ماسه سنگی فسفاتی است که در یک واحد شیلی متورق سیاه رنگ جای گرفته است. نتایج حاصل از مطالعات میکروسکوپی نشان می دهند که افق های فسفاتی سازند جیرود کانی شناسی ساده ای دارند. آپاتیت و کوارتز کانی های اصلی سازنده این افق ها و کانی های فرعی شامل کلسیت، دولومیت، پیریت، اکسیدهای آهن و کانی های رسی هستند. نمونه های فسفات گرد آوری شده دارای الگوهایREE ، مقدار کل REE و نسبت های عنصری تقریبا یکسانی هستند که نشان می دهد فرایندهای مشابهی در تشکیل آنها موثر بوده اند. میانگین مقدار کل REE نمونه های فسفات معدن جیرود از میانگین آب های اقیانوسی بسیار بیشتر است. الگوهای REE بهنجار شده نمونه های فسفات جیرود، تفریق و غنی شدگی LREE نسبت به HREE نشان می دهند. فسفات جیرود بدون بی هنجاری Ce است. بررسی الگوی بهنجار شده REE نسبت به کندریت نشان دهنده شرایط احیایی رسوب گذاری فسفات است. الگوی بهنجار شده REE نسبت به میانگین شیل های پساآرکئن (PAAS) نمونه های فسفات جیرود، الگوی تقریبا محدب همراه با بی هنجاری Eu متوسط مثبت نشان می دهد که وجود یک محیط رسوبی بی اکسیژن یا محیط دیاژنزی (احیا کننده سولفات) را برای تشکیل این فسفات ها پیشنهاد می کند.

کمپلکس دگرگونی ده سلم با رخنمونی منحصر به فرد از سنگ های دگرگونی متنوع و پهنه های متوالی از کانی های شاخص خود با امتدادی شمالی- جنوبی همراه با توده های نفوذی فلسیک در حاشیه خاوری خردقاره ایران مرکزی، حدفاصل پهنه جوش خورده سیستان و بلوک لوت رخنمون دارد. از میان سنگ های موجود، متاپلیت ها فراوانی چشمگیری در بخش های مختلف دارند. شواهد بسیاری نشان از رخداد یک دگرگونی ناحیه ای پیشرونده همراه شده با توالی کانی های شاخص دگرگونی از باختر به خاور دارد. سنگ های پلیتی در محدوده رخساره شیست سبز با پهنه گارنت آغاز و پس از عبور از پهنه های استارولیت، آندالوزیت و سیلیمانیت تا درجات بالای رخساره آمفیبولیت و آستانه گرانولیت با پهنه ارتوکلاز + سیلیمانیت مشخص شده اند. نتایج دماسنجی های صورت گرفته بر پایه تغییرات عناصر Fe و Mg در زوج در تعادل گارنت- بیوتیت نشانگر دمایی در گستره 450 تا 550 درجه سانتی گراد از رخساره شیست سبز در بخش باختری تا دمای 750 درجه سانتی گراد و در آستانه گرانولیت در متاپلیت های بخش خاوری کمپلکس دگرگونی ده سلم است. شرایط دگرگونی سنگ های پلیتی در کنار دیگر سنگ های موجود نشان دهنده وجود یک رویداد دگرگونی ناحیه ای پیشرونده نوع آبوکوما در ژوراسیک پسین، همزمان با نفوذ توده گرانیتی شاه کوه و احتمالا در موقعیت کمان ماگمایی پهنه فرورانش نوتتیس در منطقه ده سلم بوده است.

سازند فهلیان یکی از سازندهای گروه خامی با سن نئوکومین، میزبان ذخایر هیدروکربوری مهمی در ایران است و در میادین نفتی دشت آبادان اهمیت ویژه ای دارد. ستبرای این سازند در چاه های مطالعه شده به طور میانگین 440 متر و فصل مشترک زیرین آن با آهک های رسی سازند گرو تدریجی است و در رأس با آهک های رسی و مارن های سازند گدوان پوشیده می شود. مطالعه مقاطع نازک تهیه شده از کنده ها و مغزه های حفاری و تطابق آنها با رخساره های الکتریکی به شناسایی 12 ریزرخساره و 2 لیتوفاسیس انجامیده است. محیط رسوبی سازند فهلیان از دو بخش کربناته و مخلوط کربناته- آواری تشکیل می شود. بخش پایینی سازند فهلیان در یک رمپ کربناته و بخش بالایی آن در محیط مخلوط کربناته- تخریبی نهشته شده است. برای مشخص کردن رخساره های الکتریکی، گروه های سنگی با روش MRGC مدل سازی شده اند. بهترین تطابق میان ریزرخساره های و رخساره های الکتریکی در مدل 12 خوشه ای (در روش (MRGC ایجاد شده است. از نتایج این گونه دریافت می شود که گروه های سنگی نامتجانس در سنگ نگاری مانند محیط مخلوط کربناته- آواری می توانند رخساره های الکتریکی قابل قبولی ارایه دهند. همچنین در گروه های سنگی متجانس مانند محیط رمپ کربناته رخساره های الکتریکی نمی توانند ریزرخساره های مدنظر زمین شناسی را کاملا تشخیص دهند. بر پایه مطالعات سنگ نگاری و رخساره های الکتریکی، سازند فهلیان از دید چینه شناسی سکانسی شامل 3 سکانس رده سه با مرز نوع دوم است که انتهای سکانس سوم در بخش مخلوط کربناته- تخریبی با مرز سکانسی نوع یک به سازند گدوان ختم می شود.