پژوهش نامه ادبیات داستانی
سال:1403 | دوره:13 | شماره:3 |تعداد مقالات:11

نقد مناسبات اجتماعی و به تصویر کشیدن شرایط و چگونگی گذار جامعه از بحران های تاریخی، یکی از مهم­ترین کاربرد های ادبیات است. قالب سیاحت نامه یا سفرنامه، روایتی است داستانی از مشاهدات عینی یا ذهنی نویسنده که در خلال روایت به نقد و بررسی جنبه های گوناگون اجتماعی نیز می پردازد. سیاحت نامه ابراهیم بیگ و مسالک المحسنین جزو این گروه از کتاب هاست که مدتی پیش از انقلاب مشروطه انتشار یافته و تأثیر زیادی بر جنبش مردمی در انقلاب مشروطه گذاشته است. تلاش نویسندگان در راستای آگاه سازی مردم و تطبیق مدرنیته با فرهنگ سنتی ایران، تبدیل  به جنبشی ایدئولوژیک و اصلاح طلبانه شده است. این مقاله با هدف کشف مضامین اجتماعی و انتقادی، از منظر جامعه شناسی ادبیات، به بررسی محتوایی و مقایسه ای دو اثر ذکر شده می پردازد. مهم­ترین یافته های پژوهش این است که روشنفکرانی هم­چون طالبوف و مراغه ای توانسته اند بسیاری از نظریات خود را در جامعه و در بین مردم تثبیت کنند، چرا که اساس اندیشه های خود را بر مبنای ارائه الگویی جدید از مدرنیته قرار داده اند که متناسب و سازگار با جامعه و فرهنگ ایرانی و اسلامی باشد. در این راستا نخست به توصیف وضع موجود، سپس آسیب­ شناسی آن وضعیّت و بعد راه های برون رفت از آن شرایط و در پایان ترسیم وضعیّت مطلوب پرداخته اند.

موتیف یکی از اصطلاحات مهم نقد ادبی است که به جهت تکرار شوندگی تأثیر بسزایی بر ساختار و محتوای آثار ادبی می گذارد. این پژوهش در پی آن است این عنصر را به شیوه توصیفی- تحلیلی در سه رمان روح انگیز شریفیان بررسی نماید. مباحث نظری مقاله، تعاریف مربوط به موتیف، معرّفی انواع و کارکردهای آن و هم چنین مباحثی راجع به مهاجر و چالش های هویّتی او را در بر می گیرد. در حوزۀ کاربردی نیز انواع موتیف و کارکردها و ارتباطات آن در رمان های شریفیان بررسی شده است. نتایج تحقیق گویای آن است که شریفیان گاه آگاهانه و گاه ناآگاهانه از برخی عناصر به عنوان موتیف استفاده کرده است. موتیف های هنری در آثار شریفیان نمونه هایی دارد. اما موتیف های فکری و عاطفی از تنوّع و گستردگی بیشتری در آثار او برخوردارند. در این قلمرو، حضور مفاهیم مختصّ ادبیات مهاجرت شایان توجّه است. در این مقاله به کارکردهای گوناگون موتیف هم چون کارکرد انسجام بخشی، تأکیدی، نمادین و کارکرد داستان سازی و هم چنین ارتباط موتیف با دیگر عناصر داستان نیز پرداخته شده است.

شب های ورامین از داستان­های کوتاه صادق هدایت است که از زوایای گوناگون در جامعه شناسی ادبیات و نظریه های جدید ادبی از جمله نظریه ایدئولوژی با رویکردی کاملاً اجتماعی قابل تحلیل و بررسی است. مبانی و اصول نظریه ایدئولوژی در این اثر مانند تأثیر زبان از ایدئولوژی، بازسازی ایدئولوژی توسط جامعه، اثرپذیری از ایدئولوژی و همراهی با آن به شکلی ماهرانه از جانب نویسنده به کار گرفته شده ­اند تا از طریق آن ها به نقد برخی اعتقادات اساسی و مورد پذیرش مردم در اواخر عصر قاجار و اوائل پهلوی بپردازد، اگر چه خود نیز در جاهایی متأثر از ایدئولوژی باستان گرایی دوران پهلوی است. این جستار متن مذکور را با خوانشی دقیق و موشکافانه تحلیل کرده و مفاهیم و مصادیق منتسب به نظریة ایدئولوژی را در آن کاویده و با تکیه بر بافت فرهنگی و اجتماعی عصر مؤلف و پیش از آن، تحلیل و بررسی کرده است و افزون بر نشان دادن اثرپذیری خواسته یا ناخواسته قلم نویسنده از مولفه ­های نظریه ایدئولوژی، دغدغه های ذهنی وی نیز به عنوان بخشی از تفکر و اندیشه منتقد آن زمان در مواجهه با وضعیّت فرهنگی و اجتماعی جامعه تبیین شده است.

سبک نوشتار، یکی از مولفه­ های درخور توجّه در بررسی سبک و نثر داستان است. در بررسی­ های زبان­ شناسانه به ویژه در نظریه فمینیسم، سبک نوشتار زنانه و تفاوت­های آن با نوشتار مردانه مطرح شده است. این پژوهش به بررسی مقایسه­ ای تأثیر نوشتار زنانه و مردانه بر روایت­ پردازی در عناصر پیرنگ، شخصیّت و گفتگو در رمان­های عشق و بانوی ناتمام و ماه ­عسل شهربانو از امیرحسن چهل تن و مهشیدامیرشاهی پرداخته است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی،  و جمع ­آوری اطلاعات کتاب­خانه ­ای و تطبیق نوشته­های دو نویسنده­ مذکور است. نتایج اجمالی پژوهش، بیانگر تفاوت نگارش زنان و مردان و تأثیر آن در نوع روایت­پردازی است. چهل تن در نوشتن سبکی مردانه را دنبال می­ کند و شخصیّت­هایی با تعداد کم و گفتگوهای بسیار کوتاه و اندک را به کار می­گیرد و در پرداختن به آن­ها، کمتر به جزئیات توجّه دارد؛ برخلاف او، امیرشاهی از زنان نویسنده­­ ای است که داستانش پر از شخصیّت­های مختلف است. این شخصیّت­ها بسیار پرگو هستند، گفتگوهای آن­ها نیز طولانی و با جزئیات فراوان است. هم­چنین پیرنگ در داستان چهل تن غیرخطی و پیچیده است؛ درصورتی که امیرشاهی از پیرنگ خطی در داستانش بهره می گیرد.

نخل های بی سر(1) از نخستین رمان های حوزۀ پایداری است که در بستر زمانی و مکانی جنگ به نگارش درآمده است. یکی از مهم ّترین زمینه های قابل بررسی در این اثر، میزان و نحوۀ انعکاس ویژگی های ساختاری و اندیشه ای حاکم است. این جستار در پی آن است که با بازخوانش رمان نخل های بی سر در قالب رویکرد انتقادی فرکلاف و مربع ایدئولوژیک ون دایک به شیوۀ توصیفی- تحلیلی، گفتمان های موجود در اثر را مورد کاوش قرار دهد و پاسخگوی این پرسش باشد که گفتمان حاکم بر فضای داستان، در خدمت حفظ روابط قدرت ایدئولوژیک در لایه های ساختار اجتماعی صورت بندی شده است یا در جهت تضعیف و دگرگونی آن می باشد؟ یافته های این پژوهش حاکی از آن است که نویسندۀ نخل های بی سر با بهره گیری از کارکرد ایدئولوژیک زبان در راستای بازتولید مؤلفه های گفتمان سنت گرایی ایدئولوژیک که گفتمان مسلط در دهۀ60 بوده، همّت گماشته است. فراست، بدین طریق علاوه بر، مشروعیّت بخشی نظام معنایی مسلّط و طرد گفتمان های رقیب در جهت تثبیت  روابط قدرت موجود در لایه های ساختار اجتماعی نیز برآمده است.

رمان سایۀ ملخ یکی از رمان های موفق جنگ است. این رمان آغاز جنگ در سال 1359 با حملۀ نیروهای بعثی را در یکی از روستاهای مرزی ایران تصویر می کند. با توجّه به اهمیّت مطالعۀ بن مایه های آثار ادبی، هدف این پژوهش کشف و تحلیل بن مایه های این اثر و کارکرد نمادین آن­هاست. این پژوهش در پی پاسخ به این دو پرسش است که چه بن مایه هایی در این رمان برجسته و دارای کارکرد نمادین هستند و چه پیوندی میان این بن مایه ها و نیروهای عراقی، به عنوان دشمن، وجود دارد. پژوهشگران با روشی کیفی، به مطالعۀ بن مایه ها و کارکرد نمادین آن­ها در این اثر پرداخته اند. بررسی این اثر نشان می دهد که این بن مایه ها از نظر هنری نمادهایی را پدید می آورند و در ساختار اثر، سبب پدید آمدنِ انسجام می شوند و پیوند هایی در کلیت اثر ایجاد می کنند. با تحلیل بن مایه ها مشخص می شود که در این رمان گرگ، ملخ، دزد، و عراقی به اشکال مختلف با یکدیگر پیوند دارند. هر یک از این موارد از طریق مفاهیم مشترک جزئی تر با موارد دیگر پیوند می خورند؛ ملخ با رنگ خاکی و هجوم خود با عراقی پیوند دارد؛ گرگ با درندگی و القای وحشت با نیروهای عراقی در پیوند است؛ دزد از طریق پیوند خود با ویرانی و مسلح بودن با این نیروها ارتباط برقرار می کند. بدین ترتیب، شبکه ای از موجودات با مفاهیم منفی برای ارائۀ تصویری منفی از نیروهای عراقی پیوند می خورند و علاوه بر معنای صریح خود دارای معنایی ضمنی به صورت نمادین هستند.

شخصیّت از نظر سیمور چتمن، نظریه پرداز و منتقد معاصر؛ دارای چنان اهمیّت محوری است که در پیوند دیگر ارکان داستان برای شکل گیری روایت و درگیرکردن ذهن مخاطب با موقعیّت سازی، گره گشایی و حادثه آفرینی نقش اساسی دارد. نظری در برابر نظر فرمالیست ها و ساختارگرایان. از نظر او شخصیّت است که کنش و موقعیّت را می سازد و نه بالعکس؛ و در این مورد فرقی میان داستان های کلاسیک و نو وجود ندارد. پژوهش تحلیلی حاضر از رمان تاریخی امینه بر اساس نظریة چتمن نشان می دهد که دیگر عناصر داستانی نیز مانند اشیاء، مکان و زمان، کنش ها و ... بر پایة حضور او به فرم و منطق داستانی می رسند و ابعاد رفتارش گفتمان ذهنی و جهان معنایی داستان را توجیه پذیر و باورمند می سازد. این کنش فعّال شخصیّتی از زنان ایران در قرن دوازدهم فراتر از رفتار اجتماعی- سیاسی بسیاری از مردان نیز قرار می گیرد؛ چرا که این بانو از یک سو به فکر جنگ با دشمنان خارجی مانند افغان هاست و از دیگر سو با شخصیّت های متعدّد تأثیرگذار در تاریخ و سرنوشت کشور مانند کریم خان، نادر، آغامحمّدخان و ... در ارتباط است. او هم به دیپلماسی با خارجیان می پردازد، هم در فکر تجارت، اندیشه ورزی و ساختن ذهنیّتی روشنفکرانه و احیاگر حقوق ملی و اجتماعی نیز هست.

مقالۀ حاضر، رمان آتش بدون دود(1371) نادر ابراهیمی(1315- 1387) را از نظر مؤلفه­های ادبیات اقلیمی بررسی می­کند. نگارنده با شیوۀ توصیفی- تحلیلی مبتنی بر متن رمان در پی پاسخ به این پرسش بنیادی است که عناصر  اقلیمی ترکمن­ صحرا و حوادث حاصل از قانون اصلاحات ارضی بر روایت آتش بدون دود نادر ابراهیمی چه تأثیری گذاشته و نویسنده برای انعکاس ویژگی­های اقلیمی این سرزمین و بازتاب اندیشه ها و عواطف، فرهنگ و آداب و رسوم خلق ترکمن و ظلم و ستم­هایی که در آن دوره بر آن­ها روا شده، از چه شیوه­ هایی در رمان خود بهره برده است؟ تا تبیین کند ابراهیمی با انتخاب اقلیم ترکمن­صحرا به عنوان زمینۀ داستان و حادثۀ اصلاحات ارضی دهۀ چهل به حمایت از روستاییان پرداخته است و ازآن­جا که طبیعت و عناصر آن افزون بر اثرگذاری بر فضاسازی داستان، اندیشه و ذهن نویسنده را نیز تحت­تأثیر قرار داده­اند، به­تدریج با غلبه بر احساسات و تخیّل وی بر زبان او نیز جاری شده ­اند، نویسنده با انتخاب عنوان و موضوع مناسب، تصویرسازی­های کنشگر، زبان متناسب با الگوی زبان­شناسی­ زیست­محیطی و از همه مهم­تر درونمایۀ متناسب نشان می­دهد، مانند گذشتگان خویش، تعامل خود با طبیعت را حفظ کرده و در ورای این ارتباط دوطرفه به دنبال حمایت از روستانشینان و مردم ستمدیدۀ این سرزمین است.

تاریخ بیهقی، بخشی از فضای دربار را در سده پنجم نشان می­ دهد. یازده سال حکومت مسعود، گستره کامل این متن است، ولی به تبع آن قهرمانان دیگر نیز به عرصة تاریخ بیهقی وارد شده­اند تا بتوانند جنبة فضاسازی، شخصیّت­پردازی و بیان نظریة حکومتی و گرایش ادبی بیهقی را نمایان سازند. زنان این متن، اغلب در پیوند با دربار و درباریان تیپ­های خود را آشکار می­سازند. هدف این جستار توصیفی- تحلیلی، با فرض واقع­گرایی نویسندگی و روایت بیهقی، تیپ‏شناسی زنان در تاریخ بیهقی، با تأکید بر طبقه ‏بندی نه‏گانه انیه‏ گرام است. یافته­ها نشان می­ دهد که بیهقی با محدودیت­های موضوع و نگارش برای حکومت، از پرداختن کامل به هویّت و شخصیّت زنان خودداری کرده و تنها پنج دستۀ رمانتیک محزون، رئیس، کمال‏طلب، کمک‏دهنده و مشاهده‏گر را که با وقایع تاریخی یا امور درباری ارتباط داشتند، به کوتاهی، معرفی کرده­ است که با تیپ‏های شخصیّتی انیه‏گرام مطابقت دارند. چون زنان در دورۀ غزنوی، حضوری محدود، کم­رنگ و گذرا در عرصه­های اجتماعی دارند به ناچار تنها زنانی که با دربار ارتباط داشته و در پرورش بزرگان، خردمندی، تأثیر بر تاریخ، خوشگذرانی و دسیسه­ چینی­ های سیاسی حضور داشته­اند معرفی می­شوند. ردّ و قبول بیهقی را از لابه­ لای همین اشارات گذرا باید متوجه شد.

ناخودآگاه فردی و بخش اعظم آن سایه، از موضوعاتی است که هماره ذهن نویسندگان را به خود مشغول داشته و باعث شکل گیری آثاری خلاقه و منحصربه فرد شده است. این مفاهیم با توجّه به ماهیّت دورۀ نوجوانی و تلاش نوجوان برای شناخت خویش و رسیدن به هویّتی یگانه،  در آثاری که برای نوجوانان نوشته می شود، جایگاه ویژه ای دارد. از این رو این پژوهش بر آن است تا با رویکرد روان شناسی تحلیلی یونگ و با تأکید بر سایه، رمان کنسرو غول، نوشتۀ مهدی رجبی را از نظر روند رویارویی، شناخت و پذیرش قهرمان با سایه اش واکاوی کند. این پژوهش به روش تحلیل محتوا انجام شده است و نویسنده کوشیده است با تحلیل محتوای داستان در دو سطح شخصیّت های داستانی و فضاسازی به تحلیل و بررسی کهن الگوی سایه و مؤلفه های حضور آن بپردازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که توکا (شخصیّت اصلی داستان) در طی فرایند فردیّت خویش، در مواجهه با مسائل و مشکلاتی که ناگزیر است با آن ها روبه رو شود، با کمک غول کنسروی که زاییدۀ خیالات اوست، موفق به رویارویی و پذیرش بخشی از سایۀ خود می شود. نتیجۀ این رویارویی موفق در پایان داستان خود را به صورت افزایش اعتماد به نفس توکا، درک وی از ویژگی های واقعی و شناخت نسبی از سایه اش نمایان می شود.

یکی از شیوةهای ایجاد ساختار مدرن در قصه­ها و داستان­های کودکان، استفاده از نظریة روایت و ابعاد مختلف آن است. نظریة روایت در ادبیات داستانی کودک و نوجوان کارکردهای مهمّ و متفاوتی دارد. اهمیت به کارگیری این نظریة در متون داستانی کودک، علاوه بر افزایش لذّت خوانش متن در مخاطب، به نویسندگان کمک می­کند تا اثری متفاوت و تا حدودی متناسب با گروه سنی مورد نظرشان خلق کنند. هدف پژوهش حاضر نقد و تحلیل قصه های منتخب کودک (100 قصه) براساس نظریة ماریا نیکولایوا از منتقدان ادبیات کودک است. روش تحقیق، توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات به صورت مطالعه اسناد کتاب­خانه­ای است. استفاده از ابعاد روایت مندی (شروع و پایان­بندی مناسب، انتخاب کانون روایت مناسب، بازنمایی ذهنی شخصیّت­ها، زمانمندی و استفاده از تکنیک شکاف گویا) می­تواند در خلق قصه ها ی خلّاق و متناسب با گروه سنی کودک مؤثر و مفید باشد. نتایج پژوهش نشان داد که تعداد 30 قصه پایان باز و 70 قصه پایان بسته داشته­اند. سپید­نویسی نیز در 34 قصه، مورد توجّه نویسندگان قصه ها قرار گرفته است. شروع قصه ها نیز بیشتر شروعی خلّاقانه و مدرن بوده و تنها در 4 قصه شروع سنتی استفاده شده است. زاویة دید در قصه­های بررسی شده بیشتر سوم شخص استفاده شده که به نظر می رسد زاویة دید تلفیقی مناسب­تر بود. شخصیّت ­پردازی مستقیم با 85 مورد بیشترین کاربرد را داشته است؛ در حالی که امروزه نویسندگان تلاش می­کنند، شخصیت اثر خود را به صورت غیر مستقیم و در قالب کنش­ها و رفتارها به مخاطب نشان دهد.