در این مقاله از فضیلت فروتنی به عنوان کلید فهمِ فلسفه ی مونتنی سخن می گوییم. زمینه ی مشترکی که تمام دل مشغولی ها و اندیشه های مونتنی را به هم پیوند می دهد، فضیلت فروتنی است. مونتنی اگر درباره-ی الهیات، معرفت شناسی و سیاست نظر می دهد، صرفاً می خواهد روح فروتنی را در همه ی این عرصه ها احیا کند. در این مقاله نشان داده می شود که مونتنی نه فیلسوف شکاک، بلکه فیلسوف فروتن بود و فروتنی به عنوان محور فلسفه ی او در چهار عرصه ی معرفت، فضیلت، الهیات و سیاست بررسی می شود. فروتنیِ مونتنی در عرصه ی معرفت، منجر به شکاکیتی معقول می گردد و در عرصه ی فضیلت، به اخلاقی خود جوش و طبیعی می رسد و در عرصه ی الهیات، با انسان مداری زمانه ی خود در می پیچد و در عرصه ی سیاست از یک سو با جباریت و از سوی دیگر با آشوب در ستیز است. در نهایت، مونتنی به عنوان فیلسوفی شناخته می شود که می خواهد انسان را در جایگاه واقعی خود بنشاند و اهمیت بدن، طبیعت و عواطف را به او گوشزد کند. او یادآوری می کند که ما به عنوان انسان، موجوداتی طبیعی، بدن مند و دارای عاطفه ایم و فضیلت و خوشبختی ما در گرو پذیرش این شرایط انسانی است.

1جهت بازشناسی تواضع حقیقی از تواضع تصنعی، شناسایی مولفه های شناختی و عاطفی آن ـ علاوه بر تظاهرات رفتاری ـ ضروری است. این پژوهش در پی تبیین مولفه های شناختی و عاطفی تواضع در قران کریم و روایات است. در این راستا، علاوه بر بررسی تحلیلی مفهوم تواضع در قرآن و روایات، مفاهیم مترادف و متضاد با تواضع نیز بررسی شده اند. بر اساس یافته ها چهار مولفه شناختی تواضع (شناخت واقع بینانه از خود، باور به فقر وجودی، برابر و برادر دانستن خود و دیگران، توجه داشتن به شایستگی ها و نقاط قوت دیگران)، و هفت مؤلفه عاطفی آن ( حب خداوند، محبت به دیگران، نداشتن حب افراطی به مال دنیا، عدم احساس شگفت زدگی و خودستایی، بی میلی به ستایش شدن، نگرش احترام آمیز به همه انسان ها، بی میلی به خاص بودن) به دست آمد. همچنین، بینش توحیدی و حب الهی به عنوان مولفه های پایه و پشتیبان برای سایر مولفه ها شناسایی شد.

معناشناسی اخلاق یکی از مباحث فلسفۀ اخلاق است که به تحلیل معناییِ مفاهیمی همچون تواضع می پردازد. مشائیان با قاعدة زرین ارسطو به روش حدّ وسط به فضیلت می رسند؛ تواضع ازنظر مشائیان مفهومی بین افراط و تفریط در فروتنی، یعنی تذلّل و تکبر است که گروهی از آن ها تواضع را فردی و گروهی آن را براساس موقعیت اجتماعی توصیف کرده اند که هر کدام از دو گروه، سه دسته توصیف را دربردارند. دسته ای تواضع را صفتی درونی و دسته ای دیگر تنها رفتاری بیرونی می دانند و دسته ای دیگر به تلفیقی از هر دو قائل اند؛ با توجه به این دیدگاه اعتدالیْ تذلّل و تکبر همیشه از رذایل اخلاقی اند؛ اما از منظر اخلاق اسلامی تذلّل درمقابل برخی، همچون خداوند و تکبر درمقابل برخی، همچون متکبران و دشمنانِ حربی پسندیده است؛ ازاین رو تواضع باید به گونه ای توصیف شود که جامع افراد باشد؛ بهترین توصیفی که برای تواضع به ذهن می رسد، فروتنی درمقابل فراتری مطلق است که مصداق حقیقی اش فروتنی درمقابل خداست که فراتری را به نحو مطلق دارد؛ فراتر بودن وی به دلیل هستی بخش بودنش حقیقی و تامّ است و دیگر مصادیق تواضع به تبع تواضع درمقابل خداوندی است که آن فراتری را ایجادکرده است؛ ازاین رو این مصادیقْ بالاترین درجه کمال را نتیجه می دهند.

عارفان شاعر و شاعران عارف، چنانکه از آثار بازمانده آنها می توان دریافت، چندان که باید و شاید خود را وابسته و در قید و بند شعر و شاعری محض نمی دانند و اگر شعری نیز برزبان رانده و یا اثری منظوم خلق کرده اند، بیشتر از باب تعلیم، روشنگری و تشریح مسائل غیرمادی و روحانی به مخاطبان بوده است.با اینکه عطار در جای جای آثارش خود را شاعر نمی داند و نمی خواهد با نام شاعر او را بشناسند و بر اساس آنچه در مکتب عرفان آموخته در اوج تواضع است، در این مقاله کوشیده ایم تا به وی با توجه به مفاخرات شاعرانه اش درپاره ای از ابیات از منظر یک شاعر نگاه کنیم و مفاخرات شاعرانه اش را بازکاوی نموده با تکیه بر ابیاتی در آثارش نشان دهیم که عطار در اوج تواضع عارفانه اش، در میدان تفاخر شاعرانه نیز کم نظیر ظاهر شده است.

وجه مشترک و غایت قصوای ادیان ابراهیمی شکوفایی مکارم اخلاقی است از جمله مهمترین فضایل، کاستن از خودخواهی ها و کبرورزی ها و تعمیق تواضع و فروتنی در برابر کائنات و خالق آن هاست. چنانکه یکی از ممیزات مسیحیان از نظر قرآن کریم، خاکساری و فروتنی آنان است. از دیدگاه مسیحیان، خصلت فروتنی در قلب انسان، موجب و برآیند آرامش روحی عمیق و پایدار، عشق به خدا و مردم، شفقت برای همگان می شود، در حالی که غرور، جزو هفت گناهان کبیره و نقش بی نظیری در زنجیره علّی گناهان دارد. بررسی تواضع در عهد جدید در این جستار نشان می دهد که رابطه دیالکتیکی عمیقی بین بنیادهای اعتقادی مسیحیان در زمینه های خداشناسی، هستی شناسی، مسیح شناسی و انسان شناسی با الگوهای رفتاری اخلاق مسیحی وجود دارد، این نوشتار با روش توصیفی و تحلیلی به گستره مصادیق و مبانی فروتنی در سه ساحت شناختی، احساسی و رفتاری در عهد جدید پرداخته و الگوی تواضع در زنجیره اخلاق مسیحی را باز بینی می کند.

زمینه رهبری فروتنانه یکی از سبک های رهبری پرکاربرد توسط مدیران و رهبران شرکت ها و سازمان های موفق جهان امروزست که مبتنی بر فلسفه اخلاق فضیلت محور است. پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط هوش اخلاقی بر مولفه های رهبری فروتنانه در مدیران شعب بانک سپه استان همدان انجام شده است. روش روش پژوهش حاضر توصیفی و از نوع همبستگی است. جامعه آماری این تحقیق مدیران و معاونین شعب بانک سپه استان همدان مشتمل بر 92 نفر بوده است. و براساس جدول مورگان تعداد 76 نفر به روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. برای گردآوری اطلاعات از دو پرسشنامه استفاده شد، که روایی آن بر اساس روایی همگرا و پایایی ابزار سنجش با محاسبه آلفای کرونباخ تایید گردیده است. و الگوی ارائه شده با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری تجزیه و تحلیل گردید. یافته ها نتایج پژوهش حاضر نشان داد که تمامی روابط مستقیم میان مولفه های پژوهش معنادار بودند، نتایج نشان داد؛ هوش اخلاقی 83 درصد رهبری فروتنانه، هوش اخلاقی 68 درصد خود آگاهی، 48 درصد مربی گری، 25 درصد مرشدیت و 26 درصد آموزش پذیری را پیش بینی می کند. نتیجه گیری وجود هوش اخلاقی بالا در رهبران باعث می شود تا آنها نقاط قوت، ضعف ها و محدودیت های خود را درک کنند و تشخیص دهند که چقدر نیازمند به توانایی های دیگران هستند. بر اساس یافته های پژوهش حاضر، مدیران باید با تقویت توانایی خود در بخشش اشتباهات خویش و دیگران، اقرار به اشتباهات و شکست ها، اهمیت دادن به دیگران و عمل کردن مبتنی بر اصول و ارزش های اخلاقی زمینه را برای بهبود اثربخشی افراد و همچنین مشارکت کارکنان در فرآیندهای سازمانی را تسریع بخشند.