گسل کوهبنان در حاشیه جنوب خاوری خرد قاره ایران مرکزی در بین بلوک طبس و بلوک یزد از شمال باختری کرمان تا شمال باختری بهاباد واقع در خاور بافق با طول 300 کیلومتر و امتداد شمال باختری- جنوب خاوری ادامه دارد. این گسل یکی از لرزه خیزترین روندهای ساختاری در استان کرمان و خاور بافق یزد به شمار می آید. آخرین فعالیت لرزه ای ثبت شده آن در تاریخ 82/7/15 با زلزله هایی با شدت 3.8 در مقیاس ریشتر در قطعه کوهبنان این گسل اتفاق افتاد، گسل فعال کوهبنان به صورت قطعات جدا از هم شکل گرفته است. حرکت در قطعات جنوب خاوری و میانی آن راستالغز راستگرد با مولفه معکوس و در قطعات شمال باختری آن راستالغز راستگرد با مولفه عادی در پلیو- کوارتزی بوده است.اثرات ریخت زمین ساخت گسل کوهبنان در جهت رشته کوههای کرمان- کوهبنان و در جبهه رشته کوههای باختر دشت بهاباد، به صورت افرازهای گسلی جوان، سطوح مثلثی شکل در حد کوه و دشت، حد کوه و دشت مستقیم، دره های V شکل و باریک، شیب تند دره ها و کوهها، رودخانه های منحرف و جابجا شده، پشته های فشاری، پشته های مسدود کننده، پشته های خطی، دره های خطی، چشمه ها، حوضه های آبراهه کشیده، استخرهای فرونشستگی و حوضه های کشیده شدگی کوچک و جوان در طول گسل است. با توجه به تنوع و فراوانی زمین ریختها در قطعات این گسل، منطقه گسل کوهبنان به عنوان الگو و رده ای از زمین ریختهای زمین ساخت معرفی می شود.مطالعات زمین ریختهای ریخت زمین ساختی و محاسبه شاخصهای زمین ریختی HY, K, SL, V, VF, Facet% Smf در 32 جبهه و 33 رودخانه با سنگهایی با مقاومت تقریبا یکسان در قطعات مختلف گسل، نمایانگر این است که میزان فعالیت زمین ساختی در این قطعات در پلیو- کواترنری متفاوت بوده و به صورت خیلی فعال، فعال، نسبتا فعال و با فعالیت کم معرفی می شوند. بر اساس زمین ریخت های ایجاد شده و شاخص های زمین ریختی به دست آمده در طول گسل کوهبنان، قطعات گسلی به صورت زیر دسته بندی شده اند:دسته اول: قطعات گیسک، در تنگل، شمال باختر ده زوئیه، خان مکان- طغرل جرد و چرمیز که دارای بیشترین فعالیت زمین ساختی بوده اند.دسته دوم: قطعات خانوک، ریگ آباد، داهویه، کتگوئیه، گزوئیه، اپانگ سرباغ، ده زوئیه، جنوب خاور گوار، درجزری- درهود، پسندو- باب خام و فخر آباد، بنستان، خوش آباد، حسین آباد I و II کوه سرخ I و II و III و کوه سه گوش که دارای زمین ساخت فعال بوده اند.دسته سوم: قطعات باختری کتگوئیه، عباس آباد، بخش جنوب خاوری درگز- گودگز، گوار و کوهبنان دارای زمین ساخت نسبتا فعال بوده اند.دسته چهارم: قطعات رشک، دشت خان، بیروئیه و اسدآباد دارای کمترین فعالیت زمین ساختی بوده اند.نکته قابل توجه این است که قطعات خیلی فعال و فعال براساس شاخصهای زمین ریخت و زمین ریختها بیشتر قطعاتی بوده که در آنها زلزله های تاریخی و دستگاهی گزارش شده است که این خود هماهنگی مطالعات ریخت زمین ساخت را با فعالیت لرزه ای قطعات گسلی نشان می دهد. اما قطعات فعالی بوده که تاکنون هیچ فعالیت لرزه ای دستگاهی نداشته اند. این موضوع به دو صورت قابل توجه است. نخست اینکه در اینکه احتمال رویداد زمین لرزه روی این قطعات وجود دارد و دوم تا حدی ناهماهنگی احتمالی را بین مطالعات ریخت زمین ساخت با فعالیت لرزه ای قطعات گسلی نشان می دهد. بنابراین باید شاخصهای ریخت زمین ساخت را در ارزیابی سطح فعالیت لرزه ای جوان گسلها با احتیاط کامل به کار برد.

برای تشخیص و ارزیابی فعالیت های تکتونیکی گسل آغاجاری، شاخص های مورفوتکتونیکی پیچ وخم پیشانی کوهستا ن (Smf)، شکل حوضه (Bs) نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره (Vf)، و گرادیان-طول رودخانه (SL) محاسبه گردید. مقدار شاخصSmf از 007/1 در مناطق بسیار فعال تا 58/1 در مناطق با فعالیت متوسط تکتونیکی متغیر می باشد. مقدار شاخص Bs از 83/7 در مناطق بسیارفعال منطقه تا مقدار 18/1 در مناطق با فعالیت تکتونیکی کم متغیر می باشد. مقدار شاخص Vfاز 21/0 در مناطق فعال با دره های V شکل تا 29/5 در مناطق غیرفعال با دره های U مانند تغییر می کند. شاخص SL از 58/1414 در مناطق بسیارفعال منطقه تا مقدار 14/385 در مناطق با فعالیت تکتونیکی کم متغیر است. با استفاده از تکنیک های سنجش از دور و روی هم اندازی (overlay) لایه های اطلاعاتی Smf، Bs، Vf و SL منطقه به سه ناحیه تکتونیکی رده بندی شد و نقشه پهنه بندی تکتونیک فعال بصورت کمی برای منطقه تهیه گردید. در این نقشه رده های 1 تا 3 به ترتیب نشانگر بیشترین تا کمترین فعالیت های تکتونیکی میباشند. نتایج نشان میدهد که گسل آغاجاری در بخش های مرکزی و جنوب شرقی به جز چند محدوده کوچک دارای فعالیت با رده تکتونیکی متوسط بوده و در بخش های شمال غربی دارای فعالیت با رده تکتونیکی پایین میباشد.

گسل رامهرمز در فروافتادگی دزفول شمالی قرار داشته که از دیدگاه تکتونیکی فعال می باشد. برای تشخیص فعالیت تکتونیکی منطقه، شاخصهای مورفوتکتونیکی پیچ وخم پیشانی کوهستا ن (Smf)، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره (شاخص Vf)، شکل حوضه(Bs) و گرادیان– طول رودخانه (Sl) محاسبه گردید. مقدار شاخص Smf منطقه از 003/1 به عنوان بسیار فعال تا 14/1 با فعالیت متوسط تکتونیکی متغیر می باشد. مقدار شاخص Vfاز 37/0 تا 48/13 تغییر می کند که به ترتیب معرف مناطق فعال با دره های v شکل تا مناطق غیرفعال با دره های U شکل است. همچنین، مقدار شاخص Bs در منطقه از 5/6 تا 5/0 متغییر است که به ترتیب نشان دهنده منطقه بسیار فعال تا با فعالیت تکتونیکی کم متغیر می باشد. نتایج این تحقیق نشان می دهد که مقدار شاخص Sl از 227 تا 5/14 تغییر دارد که موید آن است که بخش های مختلف این منطقه از نظر تکتونیکی در رده بسیار فعال تا با فعالیت کم قرار می گیرند. با استفاده از تکنیک های GIS، رویهم اندازی (Overlay) چهار لایه های اطلاعاتی Smf، Bs، Vf و Sl انجام گرفت و منطقه به سه ناحیه تکتونیکی رده بندی شد و نقشه پهنه بندی تکتونیک فعال برای منطقه تهیه گردید. بر این اساس، بخش های جنوب شرقی و مرکزی فرادیواره گسل رامهرمز دارای فعالیت تکتونیکی بالاتری نسبت به سایر نواحی گسل می باشد.

پهنه ماهنشان در شمال باختر استان زنجان از دیدگاه گوناگونی واحدهای ریخت شناسی بسیار سرشار است. این تنوع ریخت شناسی در اثر عوامل اقلیمی، حرکات زمین ساختی، ویژگی های سنگ شناختی و فرایندهای فرسایشی شدید شکل گرفته است. فرسایش بادی یکی از مهمترین عوامل ایجاد پدیده های زیبای زمین شناسی از قبیل ستونهای فرسایشی در این ناحیه محسوب می شود. در این پژوهش با بهره گیری از مشاهدات صحرایی به تحلیل ویژگی های ساختاری و ریخت زمین ساختی از زمین ساخت پویا در محدوده ماهنشان پرداخته شده است. در گستره چین خورده ماهنشان لایه های شکل پذیر در سازند سرخ بالایی نقشی کلیدی در کینماتیک دگرریختی ناحیه دارند. دو گسل اصلی پهنه ماهنشان، راندگی ماهنشان و راندگی انگوران با راستای شمال باختری هستند. گسلهای فعال در تصاویر ماهواره ای ترسیم شده اند. بررسی های صحرایی نشان می دهد پویایی زمین ساختی حاکم در این منطقه، همزمان با رسوبگذاری واحدهای سنگی در محدوده زمانی پلیوسن-کواترنری بوده است. همگرایی عربی-اوراسیا در گسلش فعال گسلهای اصلی راندگی با روند شمال باختری در محدوده مورد مطالعه نقش دارد.

در این بررسی با بهره گیری از SRTM مورفوتکتونیک ناحیه دهشیر تفسیر و تبیین شده است. جهت دستیابی به این امر، تجزیه و تحلیل شبکه زهکشی رقومی، ژئومورفومتری رقومی، پردازشِ تصویر رادار، استخراج خطواره ها و تجزیه و تحلیل آنها، تجزیه و تحلیل فضایی و آماری داده ها صورت پذیرفته است. مدل برجسته سایه دار، نیمرخ ها، مدل سه بعدی، همچنین مدل ها و اشکال توپوگرافی، از جمله مدل های رقومی خاصی می باشند که با بکارگیری الگوریتم های خاص از SRTM استخراج و مورد استفاده قرار گرفته اند. داده های ساختمانی از منابع دیگر مانند؛ نقشه های زمین شناسی و توپوگرافی، تصاویر ماهواره ای و مشاهدات میدانی همراه با تکنیک GIS مکملِ روش ها و تکنیک های فوق بوده اند. نتایج این بررسی نشان می دهند که؛ روش های تجزیه و تحلیل عوارض بصورت رقومی بر روی SRTM که روش پیشنهادی و کاربردی در این مطالعه می باشند، توانسته اند، با استخراج اشکال و مدل های توپوگرافی، شیب و الگوی جهات دامنه (نمودار گلبرگی آنها، ارتفاع و طبقات ارتفاعی (نحوه پراکنش آنها)، الگوی شبکه زهکشی و تجزیه و تحلیل ارتباط بین آنها و همچنین انجام محاسبات آماری یک متغیره، چند متغیره، سطح واریوگرام و سمی واریوگرام ساختارِ مورفوتکتونیکی پیرامون گسل دهشیر را شناسایی و شواهد مورفوتکتونیک موجود در لندفرم های آن را از دیدگاه تکتونیکی تفسیر نماید. بر اساس شواهد نوزمین ساخت استخراج شده از SRTM  ناحیه پیرامون گسل دهشیر، از قبیل؛ پرتگاه و اثر گسل، شبکه زهکشی منحرف و جابجاشده، الگوی مئاندری شبکه آب، سطوح فرسایشی ارتفاع یافته و فرسایش قهقرایی شبکه زهکشی، بدلیل موقعیت استقرار آنها (در لندفرم های کواترنری) همگی از جمله شواهد نوزمین ساخت گسل دهشیرند که دلالت بر فعالیت این گسل در طی کواترنری می باشند.

زون گسل بخاردن-قوچان در فاصله 150 کیلومتری شمال شرق مشهد از برجسته ترین چهره های توپوگرافی-ساختمانی مرکز کپه داغ در بین شهرهای قوچان، شیروان و بجنورد است. مجموع گسل های امتداد لغز-راستگرد قوچان، باغان-گرماب، شیروان و غلامان-سومبار با روند شمالغرب-جنوبشرق از مهم ترین گسل های این زون بوده که فعالیت نوزمین ساختی آنها در نهشته های کواترنری قابل ردیابی است. انتهای این گسل ها به صورت رورانده است. طبق شواهد دورسنجی و میدانی این جنبش ها می توان در ایجاد پدیده های مورفوتکتونیکی مانند برخاستگی و برش پادگان های رودخانه ای، جابجایی ابراهه ها و تقطیع، برش و جابجایی رسوبات کواترنری مخروط افکنه ای مشاهده نمود. تراکم بالای پراکنده ای زمین لرزه ها در پایانه گسل های قوچان و باغان و گرماب می باشد.

زمین لغزش به عنوان یکی از اشکال حرکات توده ای زمین اغلب با شاخصهای ژئومورفیک قابل بررسی می باشد. این شاخصها از ابزارهایکارآمد برای شناسایی وضعیت تکتونیکی، ارزیابی احتمالی و پهنه بندی مناطق به شمار می آیند. هدف از این تحقیق استفاده از شاخص های مورفوتکتونیک برای بررسی لغزش های رخ داده می باشد. برای انجام این کار، در هفت حوضه مورد بررسی، از شاخص هایی چون شیب طولیرودخانه (SL)، شاخص عدم تقارن حوضه زهکشی (AF)، شاخص تقارن توپوگرافی عرضی (TP)، شاخص هیپسومتریک (HI)، شاخص نسبتشکل حوضه (BS) استفاده شده است. سپس نتایج شاخص ها، تبدیل به شاخص فعالیت تکتونیکی (IRAT) شده و نقشه پهنه بندی مخاطرات تکتونیکی در سه طبقه ترسیم شده است. نقشه طبقه بندی شاخص مورفوتکتونیک حاصل با نقشه حاصل از پراکنش سطحی زمین-لغزش تهیه شده از بازدید میدانی با تفسیر عکس های هوایی و ماهواره ای در محیط نرم افزار ArcGIS روی هم اندازی شده است. با استفاده از تکنیک جداول متقاطع و شمارش نقاط لغزشی در هر طبقه مشخص شد که 88. 8 درصد از موارد لغزش در طبقه مناطق شدید و بسیار شدید تکتونیکی واقع شده و فقط 11. 2 درصد از زمین لغزش ها در طبقه متوسط قرار گرفته اند. روش شاخص های ژئومورفیک همراه با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی، رویه و ابزارتوانمندی برای برآورد، نمایش و پهنه بندی میزان زمین لغزش است، مع الوصف در این رابطه می توان از روش های جدیدتری همچون روش فازی و سامانه عصبی به منظور طبقه بندی تکتونیکی شاخص ها نیز بهره گرفت.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

کوهستان سبلان یکی از واحدهای مورفوتکتونیک شمال غرب کشور است که به دلیل وسعت قابل ملاحظه آن در پژوهش حاضر تنها به بررسی ویژگی های مورفوتکتونیک و نئوتکتونیک دامنه جنوبی آن پرداخته شده است. منطقه انتخابی دارای مختصات جغرافیایی 47° 36’ تا 48° 00’ طول شرقی و 37° 56’ تا 38° 14’ عرض شمالی است. این منطقه از نظر هیدروگرافی متشکل از حوضه های پیسلرچای، آغمیون چای، بیوک چای (از زیرحوضه های رودخانه آجی چای) و آغلاغان چای (از زیرحوضه های بالخلوچای اردبیل) است. گسل های اصلی و فرعی متعددی در دامنه جنوبی سبلان وجود دارد که آثار ژئومورفولوژی قابل توجهی به جا گذاشته اند. از پدیده های مورفوتکتونیک عمده شناسایی شده می توان به دره های خطی، انحراف آبراهه ها، پشته های مسدودکننده، جابجایی مخروط افکنه ها و چشمه های معدنی اشاره کرد.اگر چه کوهستان سبلان از دوره میوسن فعال بوده اما مخروط اصلی آن در طی کواترنر تشکیل شده است (زمردیان 1381)، لذا این منطقه می تواند جزو مناطق فعال تکتونیکی باشد. جهت بررسی ویژگی های تکتونیک جوان و ارزیابی میزان فعالیت آن در منطقه، سعی شده است از شاخص های متعدد ژئومورفیک استفاده شود تا نتایج صحیحی در این مورد گرفته شود. شاخص های استفاده شده شامل تضاریس جبهه کوهستان (Smf)، نسبت بین پهنای کف دره به ارتفاع آن (Vf) نسبت شکل حوضه زهکشی (Bs)، شاخص عدم تقارن توپوگرافی (Af)، عامل تقارن توپوگرافی (T) و شاخص ارزیابی نسبی فعالیت های تکتونیکی (IAT) می باشد. این شاخص ها به تفکیک در 4 حوضه زهکشی منطقه مورد بررسی قرار گرفته اند. نتایج شاخص های (Smf) و (Vf) برای دو حوضه حالت فعال و برای دو حوضه دیگر شرایط نیمه فعال نشان می دهد. شاخص نسبت شکل برای تمامی حوضه ها شرایط فعال تکتونیکی را مشخص می سازد. نتایج شاخص های تقارن و عدم تقارن توپوگرافی هم تاییدکننده نتایج شاخص های فوق است. در نهایت سعی شده است از شاخص IAT نیز استفاده شود. گفتنی است شاخص IAT از متوسط کلاس های مختلف شاخص های ژئومورفیک به دست می آید و وضعیت کلی فعالیت های نئوتکتونیکی مناطق را مشخص می سازد. مطابق نتایج این شاخص، سه حوضه از چهار حوضه منطقه دارای نوع فعالیت زیاد و حوضه چهارم (بیوک چای) دارای فعالیت متوسط است. بنابراین دامنه جنوبی کوهستان سبلان به عنوان بخشی از کل واحد مورفولوژی و کوهستان، از نظر تکتونیکی هنوز هم فعال است.

استان یزد با وسعت بیش از یکصد و سی و یک هزار کیلومتر مربع، به نسبت مساحت خود، پس از استان سیستان و بلوچستان، بیشترین نواحی کویری و بیابانی کشور را در بر می گیرد. استان بر اثر تنوع و تضاد ارتفاع همراه با تفاوت شکل و جهت ناهمواری ها، از تنوع نسبی طبیعی، زیستی و جمعیتی برخوردار شده است. از دیدگاه طبیعی یکی از علل مهم این تنوع وجود واحدهای مختلف مورفوتکتونیک یا پیکر زمینی ساختی است که ناشی از باقی ماندن آثار فعالیت ها و رویدادهای تکتونیکی از دوره های بسیار قدیم (پرکامبرین) تا بسیار جدید (کواترنر) می باشد. در این مقاله ویژگی ها و روندهای فضایی تکتونیکی استان یزد برای تشریح شرایط مورفوتکتونیک منطقه مورد بررسی قرار می گیرند. این نوع بررسی ها می توانند به عنوان مقدماتی جهت مطالعات خاص و محلی برای شناخت مسایل تکتونیکی موضعی، از جمله احتمال وقوع زمین لرزه، مورد استفاده قرار گیرند.