لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

ابرماس، در اندیشۀ متأخر خویش، در تلاش برای رفع نقصان نظریۀ انتقادی و تدارک بنیادی برای نظریۀ اجتماعی با الهام از الگوی کارکردهای زبان کارل بوهلر و نظریۀ افعال گفتاری، نظریۀ «کاربردشناسی صوری» را ارائه می دهد. کاربردشناسی صوری، با اصل اولیه قراردادن زبان به مثابه رسانۀ خاصِ حصول فهم، ضمن رفع محدودیت های نظریه های رایج معناشناسی و استفاده از نقاط قوت آن ها، نقشی فراتر از صِرف یک نظریۀ معنا ایفا می کند؛ به این طریق که هم در مباحثِ جاری فلسفی در خصوصِ صدق، عقلانیت و معنا نقش آفرینی می کند و هم شالودۀ نظریۀ جامعه شناختی کنشِ ارتباطی را فراهم می آورد. این نظریه برپایۀ درهم تنیده بودنِ معنا و دعاوی عامِ اعتبار، یعنی، صدق، درستی هنجاری و صداقت عمل می کند. سه دعویِ عامِ اعتبارِ مذکور برای هر دو آموزۀ فلسفۀ زبان و اجتماعی هابرماس استلزاماتی به همراه دارد. از سویی، اساسِ متقاعدکننده تری برای طبقه بندی افعال گفتاری نسبت به پیشنهادهای آستین یا سنخ شناسی نظری سرل فراهم می آورد و، از سوی دیگر، با طرح آموزۀ ارتباط درونی زبان با دعاوی عام اعتبار، امکان بازتولید مفهوم خاصی از نظم اجتماعی ازطریقِ کنش ارتباطی را پیش می کشد. به این ترتیب، کاربردشناسی نه صرفاً نظریۀ معنا و منحصر به فلسفۀ زبان، بلکه به مثابۀ بنیاد نظریِ حوزه های متفاوت شناخت رخ می نماید. این مقاله با روایتی از فرایند شکل گیری این نظریه، چیستی، اهمیت و فراروی کاربردشناسی صوری از صرف نظریۀ معنا را نشان می دهد.

دانش بر پایه ی پرسش استوار است و در هر متن علمی، فرض بر این است که نویسنده به یک یا چند پرسش معین پاسخ دهد. با وجود مطالعات گسترده در خصوص ملاحظات دستوری، آوایی و معنایی ساخت های پرسشی، تحلیل کاربردشناختی این گروه از ساخت های زبانی دارای سابقه ی چندانی نیست. برای نخستین بار هایلند (2002) ساخت پرسشی را با رویکردی کاربردشناختی و به مثابه ی راهبردی کلامی برای جلب توجه خواننده ی متن معرفی کرد. در انگاره ی نظری هایلند، هفت کارکرد کلامی برای ساخت های پرسشی پیش بینی شده است: 1) ساخت پرسشی در جایگاه عنوان اثر، 2) مقدمه چینی، 3) بخش بندی متن، 4) موقعیت محکم، 5) اظهار نگرش یا رد ادعا، 6) تأیید خواننده و 7) پرسش واقعی. به دلیل فقدان مطالعه ای در خصوص کارکرد کلامی ساخت های پرسشی در زبان فارسی، نگارنده پس از فراهم ساختن پیکره ای از متون علمی زبان فارسی شامل 5700000 هزار واژه، کوشیده است خلأ پژوهشی موردنظر را رفع کند. به منظور امکان مقایسه ی میان متون، فراوانی ساخت های پرسشی در قالب مقیاس 10000 واژه نیز محاسبه شده است و یافته ها نشان می دهد که ساخت های پرسشی در ژانر کتاب درسی بیش از دو نوع مقاله و طرح پژوهشی به کار می رود. همچنین، در این خصوص شاهد تفاوت در متون مربوط به دو حوزه ی علوم انسانی و علوم پایه هستیم و لذا، دیدگاه مبتنی بر وجود دوگانه ی علوم نرم و علوم سخت تقویت می شود. تفاوت در کارکرد کلامی ساخت های پرسشی در متون مربوط به رشته های مختلف دانشگاهی نیز مشاهده می شود.

زبان تنها ابزار انتقال معنا نیست؛ بلکه یکی از کارکردهای مهم آن تاثیرگذاری بر دیگران است. در روند گفتمان، گفته پرداز همواره از استراتژی هایی جهت جذب مخاطب و متقاعد ساختن او بهره می گیرد تا آنجا که اندیشمندان و زبان شناسان، وظیفه اصلی زبان را « برهان» می دانند. بُعد برهانی زبان از جمله محورهای اصلی « تحلیل گفتمان» و « تحلیل گفتمان انتقادی» است که در منظور شناسی از جایگاه خاصی برخوردار است. نگارنده در این پژوهش بر آن است با مطالعات کیفی و با در پیش گرفتن روش توصیفی-تحلیلی، ابعاد مهم برهان های بلاغی را در گفتمان های رسول اکرم (ص) بررسی و تحلیل نماید. دستاورد پژوهش بیانگر آن است که ﭘ ﻴ ﺎ ﻣ ﺒ ﺮ (ص) ﺑ ﺎ ﺗ ﻮ ﺟ ﻪ ﺑ ﻪ ﺷ ﻨ ﺎ ﺧ ﺖ ﻛ ﺎ ﻓ ﻲ ﻛ ﻪ از ﻣ ﺨ ﺎ ﻃ ﺒ ین ﺧ ﻮ د دارد، ﺑ ﺮ ای ﻫ ﺮ ﮔ ﺮ وه از ﻣ ﺨ ﺎ ﻃ ﺒ ﺎ ن ﺑ ﻪ ﻓ ﺮ اﺧ ﻮ ر ﺷ ﺮ اﻳ ﻂ ﻓ ﻜ ﺮ ی، روﺣ ﻲ و اﺟ ﺘ ﻤ ﺎ ﻋ ﻲ ، روش ﻫ ﺎ ی ﻣ ﻨ ﺎ ﺳ ﺐ و ﻣ ﺆ ﺛ ﺮ و ﻣ ﺴ ﺘ ﻘ ﻠ ﻲ را ﺑ ﻪ ﻛ ﺎ ر ﮔ ﻴ ﺮ د ﺗ ﺎ ﻓ ﺮ آﻳ ﻨ ﺪ اﻗ ﻨ ﺎ ع و اﺛ ﺮ ﮔ ﺬ اری ﺑ ﻪ ﺧ ﻮ ﺑ ﻲ اﻧ ﺠ ﺎ م گیرد. پیامبر از طریق مبالغه که همرا با مغالطه است قصد تاثیرگذاری بر مخاطب را ندارد؛ چرا که بلاغت وی برخاسته از « حقیقت» است و زاییدة« خیال» نیست. وی بر مجازهای عقلی که عقل مخاطب را به تقلّا و تلاش وامی دارد بیش از مجاز لغوی اهتمام می ورزد. استعاره های وی میان دو قطب برهان یعنی عقل و نفس را جمع می کند. آرایه های بدیعی به منظور تحسین و تزیین کلام به کار نمی گیرد؛ بلکه قصد دارد از طریق آنها پیام خویش را در نفس مخاطب و گیرنده تثبیت نماید.

این پژوهش تأثیر روش تدریس با رویکرد اجتماعی-فرهنگی را بر ارتقا دانش منظور شناسی زبان انگلیسی در زبان آموزان ایرانی، با تاکید بر کنش گفتاری انتقاد کردن بررسی می کند. شرکت کنندگان دو کلاس 25 نفره از دانشجوی زبان انگلیسی بودند (گروههای ازمایش و کنترل). سعی بر آن شد که در این روش، زبان آموزان تحت اصول رویکرد اجتماعی-فرهنگی عمل کنند یعنی یادگیری حین انجام کارهای مشارکتی. همچنین مهم ترین روشی که در این تحقیق استفاده شد این بود که از دانشجویان خواسته می شد تا از تکالیف همدیگر به صورت شفاهی انتقاد کنند. معلم هم آموزش فردی و خصوصی منطبق با نیاز هر فرد را ارائه می داد. میزان یادگیری زبان-آموزان از طریق پیش آزمون، پس آزمون های فوری و تاخیری بررسی شد. آزمونهای استفاده شده، آزمون تکمیل گفتمان و آزمون ایفای نقش بودند. اطلاعات جمع اوری شده و به کمک آزمون تی تحلیل شدند. نتابج نشان داد که دانش منظور شناسی زبان آموزان در گروه آزمایش به طور معناداری بهبود پیدا کرد و آنها خیلی بهتر از گروه کنترل عمل کردند که نشان دهنده ی تأثیر فوق العاده عالی این روش تدریس بود. سپس از طریق مصاحبه با شرکت کنندگان، محققان به احساسات مثبت آنها در طی آموزش تحت این روش پی بردند (سطوح بالای هیجان و انگیزه، اضطراب کم، اوقات خوش، واضح بودن دستورالعملها و توضیحات) که خود سندی بر تأثیرات مثبت این روش است.

وجود اختلاف در جایگاه اجتماعی، دینی و سیاسی افراد، آن ها را به سمت شیوه ای خاص از سخن گفتن سوق می دهد تا به این ترتیب، متکلم در کنش زبانی خود به جایگاه و منزلت مخاطب لطمه وارد نکند. از نظر مسلمانان، عالی ترین مقام هستی، خداوند است و مسلمانان هنگام سخن گفتن با او می کوشند تا از سازوکارهای خاصی برای حفظ و رعایت جایگاه این مخاطب والامقام استفاده کنند.در این راستا، مساله این پژوهش آن است که دریابد انسان هنگام صحبت کردن با خدا از چه سازوکارهای ادب ورزی ای بهره می گیرد. از این رو، جستار حاضر با رویکردی توصیفی- تحلیلی و بر اساس نظریه ادب ورزی براون و لوینسون به بررسی راهبردهای ادب ورزی در ادعیه شیعه می پردازد تا به سوال یادشده پاسخ گوید. نتایج این تحقیق نشان می دهد که افراد در هنگام طرح خواسته خود با خداوند، از سازوکار «کوچک داشت خود» و «بزرگ داشت دیگری» استفاده کرده، تلاش می کنند تا با ذکر صفات مخاطب خود، والا بودن جایگاهش را نشان دهند.