نگارنده در نوشتار حاضر به بررسی معنا و کاربرد پسوندی نام آوایی در گویشهای خراسانی می پردازد. پسوند آوایی اَست /-ast/ با افزوده شدن به نام آواهایی مانند شُرشُر، تَق تَق، خش خش و … که خود نوعی استمرار آوا را نشان میدهد، معنای ناگهانی بودن و عدم استمرار تولید آن آوا را به آنها می افزاید. برای نمونه در حالی که نام آوای شُرشُر sor - sor/ بیانگر استمرار آوای شر است، صورت شُرّست /Sorrast/ بیانگر آن است که این آوا به یکباره و ناگهانی پدید آمده و استمرار نیافته است. افزون بر نمونه های مربوط به گویشهای خراسانی، نمونه های کاربرد این پسوند در متون قدیم فارسی و برخی گویشهای ایرانی مثل تاجیکی و افغانی نیز در این نوشتار ارائه می گردد.

بسیاری از واژه های رایج در زبان فارسی امروز در طول تاریخ دستخوش تحولاتی بوده است. برخی از این تحولات مربوط به فارسی میانه است و برخی دیگر – تا آنجا که نویسنده اطلاع دارد – در فارسی دری روی داده است و اثری از کاربرد آن در فارسی میانه دیده نمی شود. از جمله این تحولات، دگرگونیهایی است که در پسوند «_َنده» روی داده است. حذف g پایانی آن در دوره رشد و تکوین زبان فارسی از جمله این تبدیلات است ؛ ضمن آنکه تحولاتی نیز در گروه nd موجود در این پسوند روی داده است. این تحولات، خاص این واژه نیست، بلکه واژه های دیگری را با هویت دستوری متفاوت – همان گونه که در بخشهای مختلف مقاله حاضر می بینیم – شامل می شود. این مقاله به تحولات پسوند «_َنده» در فارسی دوره رشد و تکوین می پردازد.

واژه استر در اصل اسپ تر بوده که، در طول زمان و در جریان سایش و فرسایش، به این صورت درآمده است. هیات کهن تر آن به صورت اشوتره asvatara، مرکب از asva (= اسپ) و پسوند tara (= - تر) هنوز در زبان سنسکریت باقی است. این کلمه در متون اوستایی و پارسی باستان نیامده است ولی، در نوشته های پارسی میانه، به صورت استر (astar)  دیده می شود.

چند گروه از زبان های ایرانی، پسوند /-gal/ یا تکواژگونه های آن را به تنهایی یا در کنار پسوندهای دیگر، برای جمع بستن اسم به کار می برند. این پسوند، در اصل، اسم جمع و به معنای «گروه، دسته» بوده که سپس به چنین پسوندی با این نقش صرفی تبدیل شده است. این مقاله، نشان می دهد که پسوند //-gal و تکواژگونه های آن در نتیجه دستوری شدگی اسم «gal» به معنای «دسته، گروه» پدیدار شده اند. نخست، مقدمه ای درباره دستوری شدگی پسوندهای جمع ساز در زبان های دنیا، ارایه شد. سپس، به بررسی ساخت و چگونگی کاربرد این پسوند در چند گروه از زبان های ایرانی-که این پسوند را به کار می بردند-پرداخته شد. پس از آن، مراحل شکل گیری این پسوند، در چارچوب فرایند دستوری شدگی بررسی شد. همچنین، نشان داده شد که هر یک از این گروه های زبانی در چه مرحله ای از فرایند دستوری شدگی این پسوند قرار دارند. علاوه بر این، سازوکارهای معنایی، آوایی، صرفی-نحوی و کاربردشناختی درگیر در فرایند دستوری شدگی این پسوند بررسی شده اند.

زبان سغدی یکی از زبان های ایرانی میانه شرقی است که از آن گنجینه ای پربار از متون و واژگان بجای مانده است. شوربختانه با آنکه سغدی روزگاری به عنوان یک زبان میانجی در طول جاده ابریشم روایی داشته، امروزه تنها گویشی از آن در بخش کوچکی از تاجیکستان در دره یغناب به عنوان زبان یغنابی به جای مانده است. در این نوشتار کوشش گردیده، نخست پیوند زبان سغدی از نگر ساخت واژه اعم از اینکه یک واژه بسیط است یا مشتق یا مرکب با دیگر زبانهای ایرانی مانند اوستایی، فارسی میانه و ... نشان داده شود و سپس بگونه ای اختصاصی زبان سغدی با یغنابی در بخش واژگان مشتق پسونددار از نگر دگرگونیهای دستوری و معنایی که یک واژه ساده در پیوند با پسوند پیدا می کند؛ مورد بررسی و سنجش قرار گیرد.

پسوند نام آواساز /-ast/ از پسوندهای کهنی است که در متون دری حوزه خراسان به کار رفته است. جلال متینی، علی رواقی، نجیب مایل هروی و دیگران، با استناد به شواهد گویشی خراسانی، این پسوند را پسوندی خراسانی دانسته اند. پس از ایشان، حسن حاتمی به وجود صورت دیگری از این پسوند در گویش کازرونی اشاره کرده است؛ بی آنکه به پیشینه یا ریشه آن بپردازد. در مقاله حاضر، نگارندگان کوشیده اند ضمن ارائه شواهدی از کاربرد این پسوند در گویش های خوزستان و متون کهن فارسی، فرضیه ای درمورد چگونگی شکل گیری آن ارائه کنند. طبق این فرضیه، پسوند مذکور در پسوند اسم مصدرساز /-išt/ ریشه دارد؛ به نظر می رسد که پسوند اخیر (-išt) در برهه ای خاص به طور وسیع در ساخت نام آواها به کار رفته است. ازسوی دیگر، در «قرآن قدس» که از متون حوزه گویشی جنوب ایران (سیستان) است، شواهدی از کاربرد /-ast/ یا /-ist/ در مقام پسوند اسم مصدرساز دیده می شود. ظاهرا این شواهد شاذ، حلقه پیوند تاریخی پسوند نام آواساز خراسانی (-ast) و پسوند نام آواساز جنوبی (-ešt) هستند.

کوچک سازی فرآیندی است که از رهگذر آن معنای اصلی کوچک بودن در ابعاد و اندازه و معانی ضمنی دیگر همچون بیان احساس، تحقیر، تشبیه، نسبت و مانند آنها به یک صورت زبانی افزوده می شود و به این طریق مفاهیم متعدد تولید شده و زبان از داشتن چند واژه جداگانه برای بیان آن معانی بی نیاز می شود. از این رو، مطالعه کوچک سازی در حوزه معنی شناسی جذابیت دارد و مهم ترین مسائل نظری مورد توجه پژوهشگران در این حوزه یکی پاسخ به این سوال است که معانی متعدد عناصر کوچک ساز به لحاظ درزمانی چگونه از یک معنای واحد مشتق شده اند و دیگر اینکه چگونه می توان وجود این معانی متعدد را به لحاظ هم زمانی توجیه کرد. ژورافسکی (1996) یکی از محققانی است که در باره معنی شناسی کوچک سازی تحقیق کرده است. وی معتقد است که معانی متعدد وندهای کوچک ساز گسترش هایی از مفاهیم مرکزی کودک/ کوچک/ جنس مونث اند که با ساز و کارهای مختلف تغییر معنی از قبیل استعاره، استنتاج، تعمیم و انتزاع لامدا، به سه معنی ذکر شده مربوط می شوند. به رغم اهمیت و کاربرد فراوان صورت های کوچک شده در زبان فارسی، تاکنون هیچ گونه بحث نظری یا تحقیق علمی در این زمینه انجام نشده است و پژوهش ­گران در بررسی این پدیده عموما به ذکر مطالب کلی و معرفی انواع وندها و معانی تحت الفظی آنها بسنده کرده و به جنبه های کاربردشناختی و صرفی این عناصر توجهی نشان نداده اند. در پژوهش حاضر می کوشیم ساختواژه و معانی مختلف پسوند کوچک ساز ‘چه’ را با الهام از دیدگاه های ژورافسکی (1996) و اشنایدر (2003) بررسی کنیم.

درختهای پسوند ساختارهای داده های با بیشترین استفاده از الگوریتمهای روی واژه ها هستند. در این مقاله، ژرفای یک درخت پسوند فشرده را، که به درخت PAT هم موسوم است، تحت برخی فرضهای احتمالاتی ساده در نظر می گیریم. برای یک منبع بی حافظه اریب، ثابت می کنیم که توزیع حدی برای ژرفا در یک درخت PAT همانند توزیع حدی برای ژرفای یک ترای PATRICIA است، اگر چه ترای PATRICIA از رشته های مستقل از لحاظ آماری ساخته می شود. در نتیجه نشان می دهیم که توزیع حدی برای ژرفا در یک درخت PAT که روی n پسوند ساخته می شود، نرمال است.

در میان پسوندهای موجود در زبان فارسی، پسوند «ی» از قدرتی بی مانند برخورداراست: چه از حیث تنوع گروههای اشتقاقی و چه از لحاظ تعداد مشتقاتی که می سازد. این پسوند، که سابقه آن به ایرانی باستان بازمی گردد، بسیار زایاست و بالاترین بسامد را در میان دیگر وندها دارد. ازهمین رو، جستار حاضر با اتخاذ رویکردی ترازمانی، سابقه حضور وکاربردهای این پسوند در ایرانی باستان و نیز در زبانهای ایرانی میانه غربی را مورد بررسی قرارمی دهد و ضمن تجزیه وتحلیل داده ها، ساختارهای پسوند «ی» را به سه گروه ساختارهای اسمی، ساختارهای صفتی و ساختارهای قیدی تقسیم می سازد تا از این رهگذر به معرفی کاربردهای گوناگون این پسوند در فارسی نو پرداخته شود. نتیجه این که کاربرد و زایایی پسوند «ی» در گذر زمان به گونه چشم گیری افزایش پیدا کرده است، به طوری که امروزه در نقش پسوندی توسعه طلب ظاهرشده و در سطوح مختلف به حریم پسوند های دیگر هجوم برده و آنها را به حاشیه رانده است.