تعتبر الیوم الدّراسات الّتی تقدّم فی مجال تبیین نمط الحیاة القرآنیة هی من الدراسات القیّمة والتّطبیقیّة فی حیاة المسلمین، ومن المؤکد أن الإنسان المسلم لابدّ أن یستمد نمط حیاته من کتاب الله العزیز وسنة أولیائه ونمط الحیاة یتقوّم بأمور أساسیّة عدة تشکل أسس الخلق والأخلاق ألتی إتّفق علیها العلماء من ضمنهم علماء النفس والأخلاق هی الفطرة ویقول القرآن الکریم: {فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا} والإنحراف هو أمر عرضی. ذکر علماء الجینات بأن عامل الوراثة أیضا له دور کبیر علی الخلق والأخلاق ویکون أیضا أحد أسسها، کما یقول القرآن الکریم: {قالُوا إِنْ یَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْل}. بإمکاننا أن نقول کذلک أن العقل أیضاً له دور کبیر فی تأسیس وبنیان الخلق والأخلاق کمایقول القرآن الکریم: {أَ وَلَوْکانَ آباؤُهُمْ لایَعْقِلُونَ شَیْئاً وَ لا یَهْتَدُون}. موضوع المقالة الحاضرة هو" العقل والفطرة والوراثة أسس الخلق والأخلاق فی نمط الحیاة القرآنیة وروایات أهل البیت^". ولتدوین هذه المقالة تکون طریقة التحقیق من المکتبه وفی قلیل من الموارد تکون میدانیة. فی هذا البحث أستفید من الأسلوب التحلیلی التوصیفی لبحث المصادرالنقلیة من آیات القرآن الکریم وأحادیث أهل البیت^. تکون أهم النتائج المتوخاه هی کالتالی: 1 إنّ للخلق والأخلاق فی نمط الحیاة القرآنیة وروایات أهل البیت^، أسس وقواعد وهی الفطرة والعقل والوراثة؛ 2 توجد رابطة وعلاقة وثیقة بین الخلق والأخلاق الباطنیة و الظاهریة وهذا ما أکد علیه القرآن الکریم وروایات أهل البیت^؛ 3_ إن لمقومات السلوک الأخلاقی ونتائجها توجد آیات وروایات وأحادیث کثیرة عن النبی’ والعترة الطاهرة^.

وکیل خاص کان بدیلا عن حضرة المهدی فی غیابه البسیط، وکان لصاحب هذا المنصب الإشراف العلمی والسیاسی والاقتصادی علی الطائفة الشیعیة، بما فی ذلک المحامین الآخرین والشیعة العادیین، وتم تقدیم الجواب من خلالهم. ولتحقیق هذا الموقف کان لا بد من نص مباشر وصریح عن ولایة الله صلی الله علیه وسلم، وقد اعتبرت الإمامیة هذا الموقف خاصا بالفقهاء الأربعة فی زمن الغیبة الصغری، ومنهم مع ذکرت عبارة " نواب اربعة " .ووفقاً لهذا الموقف، فقد حاولت بعض التیارات المنحرفة المعاصرة تحریف معناها وعددها وحاولت، مستشهدة ببعض الآیات والأحادیث، اعتبار استمرار النیابة الخاصة ضروریاً بعد النائب الرابع وجعل نفسها تقدم النائب الخاص الأخیر قبل الظهورالتحلیلی، فما هی الأسباب القرآنیة لمدعی الیمانی المعاصر ونقده فی دعوی استمرار الوکالة الخاصة بعد الغیبة الصغری؟ ومن نتائج البحث أنه بالإضافة إلی تناقض کلام أحمد إسماعیل فی انقطاع النائب الخاص وعدم انقطاعه بعد غیاب بسیط، فإن فهمه للفظ "الانقطاع" فی القرآن خاطئ، ومعنی هذه الکلمة لیس دلیلاً إلهیاً خفیاً، بل؛ والمقصود هو عدم وجود نبی له الشریعة، کما أن معنی الآیة "کمال الدین" هو ضرورة وجود حجة إلهیة معصومة، وهی المثال الوحید للمهدی علیه السلام.

چکیده فارسی:«نظریه فطرت»، سرشتی برای انسان تصویر می کند که الهی، فراگیر، تبدیل ناپذیر، غیراکتسابی و مصون از خطاست و سایر موجودات، بدین سیاق از آن بهره مند نیستند. ازاین رو، فطرت، وجه تمایز انسان از سایر موجودات است. ورود مفهوم «فطرت» به مبادی علوم مختلف، تبعات معرفتی فراوانی به همراه دارد. نظریه فرهنگی، یکی از دانش هایی است که با ورود مفهوم «فطرت» بدان، دستاوردهای علمی مهمی حاصل خواهد شد. «ابتناء بقاء فرهنگ ها بر عناصر فطری»، «بهره مندی همه فرهنگ ها از فطرت الهی»، «معتبر دانستن بخشی از تفاوت های فرهنگی جوامع»، «تحلیل بحران های فرهنگی بر اساس فطرت»، «رأی به تعالی پذیری همه فرهنگ ها»، «فطری دانستن ارتباطات»، «امکان گفت وگوی فرهنگ ها با زبان فطرت»، «مفاهمه ذاتی فرهنگ ها با فرهنگ دینی» و «ورود به سیاست گذاری فرهنگی مبتنی بر نظریه فطرت»، در جمله موضوعاتی هستند که در این مقاله، به عنوان دلالت های نظریه فطرت در نظریه فرهنگی مورد بررسی و نقد قرار گرفته اند.   چکیده عربی:إن نظریة الفطرة تصور للإنسان فطرة تتصف بأنها: إلهیة - شاملة - غیر قابلة للتغییر - لیست اکتسابیة - مصونة من الخطأ - لا یوجد کائن آخر یتصف بها. لذا فإنها تعد وجها لتمایز الإنسان عن سائر المخلوقات.وبالطبع فإن سریان مفهوم الفطرة فی مبادئ مختلف العلوم له تبعات معرفیة کثیرة. أما النظریة الثقافیة فهی واحدة من العلوم التی تحدث فیها إنجازات علمیة هامة عبر سریان مفهوم الفطرة فیها. ومن المواضیع التی یتناولها الباحث فی هذه المقالة بالنقد والتحلیل بصفتها دلالات علی نظریة الفطرة فی رحاب النظریة الثقافیة، ما یلی: (استناد بقاء الثقافات إلی العناصر الفطریة)، (اتصاف جمیع الثقافات بالفطرة الإلهیة)، (القول باعتبار بعض الاختلافات الثقافیة فی المجتمعات)، (تحلیل الأزمات الثقافیة علی أساس الفطرة)، (القول بکون جمیع الثقافات متعالیة)، (الإیمان بفطریة العلاقات)، (إمکانیة حوار الثقافات بلسان الفطرة)، (وجود تفاهم ذاتی بین جمیع الثقافات والثقافة الدینیة)، (الدخول فی البرنامج الثقافی المستند إلی نظریة الفطرة).

چکیده فارسی:ویژگی بارز اندیشه تربیتی امام خمینی (رحمه اله) تربیت با محوریت فطرت است و بدین علت، در تبیین حقیقت و ماهیت تربیت اسلامی بر شکوفاسازی فطرت تاکید تام دارد و در این راستا، معنا و مفهوم و، اقسام فطرت، خاستگاه فطریات و زوایا و ابعاد آن را تبیین کرده و به این نتیجه رسیده است که در وجود انسان یک سلسله ذاتیات و فطریات وجود دارد، اما تمام فطریات انسان را به دو فطرت عشق به کمال و فطرت گریز از نقص برمی گرداند.هدف از پژوهش حاضر، بررسی این نکته کلیدی است که از نگاه امام خمینی (رحمه اله) فطرت خاستگاه تعلیم و تربیت، اخلاق، دین، دینداری و هنر است و پایه و اساس تربیت بر فطرت استوار است و اصولا معنا، مفهوم و حقیقت تربیت شکوفاسازی توانمندی ها و قابلیت های فطری است.در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی، تحلیلی و استنباطی به واکاوی آثار، تالیفات و بیانات امام خمینی (رحمه اله) پرداخته ایم و به برخی از نتایج تربیتی رویکرد تربیت فطرت محور دست یافته ایم که عبارتند از: فطرت عشق به کمال و نفرت از نقص که بنیادی ترین امر فطری انسان است، فطرت توحیدی و معادباوری که پایه و اساس نظام تربیتی است، هدف تربیت شکوفایی فطرت است، تعالیم دینی در جهت شکوفایی فطرت است و... چکیده عربی:من الخصائص البارزة فی الفکر التربوی للإمام الخمینی (رحمه اله) التربیة التی تدور حول محور الفطرة؛ ولهذا السبب نراه عند تبیینه لحقیقة وماهیة التربیة الإسلامیة یرکّز بشکل فائق علی ازدهار الفطرة. وهذا ما جعله فی هذا المضمار یعنی بتبیین معنی ومفهوم الفطرة، وأقسامها ومنطلق الدوافع الفطریة ومختلف زوایاها وأبعادها، ثمّ توصّل من وراء ذلک کلّه الی نتیجة مفادها أن هناک مجموعة من الأمور الذاتیة والفطریة مغروسة فی ذات کل إنسان؛ وهذه الجوانب الفطریة کلّها تُرَدّ الی نزعتین رئیسیتین وهما: فطرة حبّ الکمال، وفطرة النفور من النقص.الغایة المنشودة من وراء کتابة هذا البحث تسلیط الضوء علی أمرین أساسیین: أحدهما إنّ الفطرة تمثّل من وجهة نظر الإمام الخمینی (رحمه اله) منطلقاً للتعلیم والتربیة، والأخلاق، والدین، والتدین والفن، وأن أساس التربیة ومرتکزها یقوم علی الفطرة، بل أنّ التربیة فی مفهومها وحقیقتها تعنی تفتح وازدهار الطاقات والقدرات والمؤهلات الفطریة.المنهج الذی سار علیه هذا البحث هو المنهج الوصفی، والتحلیلی، والإستنباطی، لتقصّی مؤلّفات وکلمات الإمام الخمینی (رحمه اله)، وتوصّل من خلال ذلک الی بعض النتائج التربویة من خلال التوجه الذی یقوم علی مبدأ محوریة الفطرة فی التربیة، وهذه النتائج تتلخّص فی ما یلی: یتّسم الإنسان بفطرة حبّ الکمال والنفور من النقص وهذه من أکثر الأمور الفطریة المغروسة فیه. وهناک أیضاً فطرة التوحید والإیمان بالمعاد التی تمثّل المرتکز والأساس للنظام التربوی، فهدف التربیة ازدهار الفطرة، والتعالیم الدینیة تصبّ فی مسار ازدهار هذه الفطرة وتفتّحها، وما الی ذلک.

چکیده فارسی: هدف پژوهش حاضر، استخراج دلالت هایی از نظریه فطرت در نظام تربیتی اسلام است، چرا که یکی از ضرورت های مهم برای نظریه سازی اسلامی در حوزه تربیت، نظریه پردازی بر اساس مبانی اسلامی است. نظریه «فطرت» یکی از نظریه های کلان انسان شناختی اسلامی است که سرشتی خاص را برای انسان متصور است. روش پژوهش حاضر، روش اجتهاد دینی است که دارای سه گام «پژوهش از کل منابع مربوط به مساله تحقیق»، «برگزیدن معنای متعین یا مرجح با سنجش امکانات معنایی متن و شواهد و دلایل کافی» و «کشف مشروط واقع با به کارگیری استدلال و استفاده از صورت های منطقی و قیاسی» است. «بهره مندی همه شاکله های تربیتی از فطرت الهی»، «رأی به توانایی رشد همه انسان ها»، «معتبر دانستن بخشی از تفاوت های تربیتی افراد»، «امکان ارتباط افراد با زبان فطرت»، «فطری دانستن ارتباطات میان انسان ها»، «مفاهمه ذاتی افراد با زبان دینی» و «مبتنی بودن بقا شاکله های تربیتی بر بخش فطری» از جمله مواردی هستند که از نظریه فطرت استنباط شده اند و بر این اساس دلالت هایی مانند «توجه به جنسیت در سیاست گذاری تربیتی»، «توجه به طبیعت های ویژه»، «تمرکز بر نفوس قریب العهد»، «توجه به سنین خاص» و «ارتباط تربیتی دین محور به جای شریعت محور» برای باز شدن باب تفکر و در نتیجه سیاست گذاری بر این مبنا در نظریه تربیتی بیان شده اند. چکیده عربی:ترمی هذه الدراسة الی استخراج الآثار المترتبة علی نظریة الفطرة فی النظام التربوی الاسلامی؛ لأن التنظیر علی أساس المبادئ الاسلامیة إحدی ضروریات النظریة الإسلامیة فی مجال التربیة. و تعتبر نظریة «الفطرة» التی تصوّر الطبیعة الخاصة باللانسان من إحدی النظریات الإسلامیة الرئیسة فی علم الانسان. ومنهج البحث هو الاجتهاد الدینی الذی ینطوی علی ثلاث مراحل: «البحث فی کل المصادر المرتبطة بموضوع البحث» و«اختیار المعنی المحدّد أو المرجّح باختبار الإمکانیات الدلالیة للنص والشواهد والأدلة الکافیة» و «الاکتشاف المشروط للواقع باستخدام الاستدلال والأشکال المنطقیة والقیاسیة».من القضایا التی تم استخراجها من نظریة الفطرة هی «تمتّع جمیع المیزات التربویة بالفطرة الالهیة» و «الاعتقاد باستعداد النمو لدی جمیع أفراد البشر» و«تأیید بعض الاختلافات التربویة لدی الأفراد» و«امکانیة تواصل الأشخاص باللغة الفطریة» و«اعتبار العلاقات بین الأشخاص فطریة» و«مفاهمة الأفراد الذاتیة باللغة الدینیة» و«قیام المیزات التربویة علی الفطرة» تعتبر والتی تبین لنا فیها الآثار المترتّبة علی نظریة الفطرة بما فیها: «الاعتناء بالجنس فی السیاسات التربویة» و«الاهتمام بالطبائع الخاصة» و«الترکیز علی النفوس قریبة العهد» و«الاکثراث بالأعمار المحددة» و«العلاقات التربویة الدینیة بدلاً من الشرعیة» لتوفیر فرصة التفکیر والتنظیر علی أساس هذه النظریة.

چکیده فارسی:در نظام الاهیاتی اسلام، می توان مدعی دیدگاهی شد که در آن، انسان واجد فطریاتی است که اقتضای هدایت او در مسیر حرکت به سمت خدا را دارند. این نظریه مستلزم جهت داری ذاتی وجود انسان در امر ادراک و شناخت (خصوصا شناخت خداوند) است. این نوع شناخت خاص انسانی در شوون اخلاقی او تاثیرگذار است. این مقاله بر آن است تا به نظریه فطرت به عنوان معیار فعل و گزاره اخلاقی بپردازد.   چکیده عربی:فی منظومة الإلهیات الإسلامیة یمکن ادعاء وجهة نظر یکون فیها الإنسان ذا نوازع فطریة تقتضی هدایته فی مسار الحرکة نحو الله. و هذه النظریة تستلزم الاتجاه الذاتی لوجود الإنسان فی أمر الإدراک والمعرفة (خاصة معرفة الله). و هذا النوع من المعرفة الإنسانیة الخاصة لها تأثیرها فی شؤونه الأخلاقیة. ترمی هذه المقالة إلی شرح نظریة الفطرة لمعیار للفعل الأخلاقی و للقضایا الأخلاقیة.

چکیده فارسی: نجات بشر یکی از دغدغه های مهم ادیان الهی است. با این وصف آیا نجات اخروی انسان، صرفاً وجه برون ذاتی دارد یا علاوه بر آن و حتی مقدم بر آن، دارای وجه درون ذاتی (فطری) هم می باشد؟ این مقاله درصدد است به روش توصیفی تحلیلی، ربط وثیق میان فطرت و نجات از نگاه ملاصدرا را تبیین کند. برای این منظور پس از بیان مختصر مفهوم فطرت و چیستی نجات، با ارائه چهار دلیل: 1. هم پوشانی امور فطری سرنوشت ساز با مؤلفه های نجات، 2. اصل تطابق و تفاهم عقل و شرع، 3. فطری بودن توحید و تقوی و عرضی بودن کفر و فسق در موجود انسانی، 4. خاستگاه مشترک نجات جویی و کمال طلبی انسان، به توجیه نحوه ابتناء آموزه نجات بر فطرت در اندیشه صدرا پرداخته شده است. ماحصل تحقیق حاضر این است که اگر نسل بشر به فطرت مستقیم و اصیل خود بازگشت نموده و از تشخیص عقل سلیم و گرایش قلب سلیم تبعیت کند، همین حداقل آموزه های فطرت می تواند دستمایه نجات او شود. چه، فطرت در ادبیات شیعه، به مثابه برنامه درون ذاتی نجات انسان (پیامبر باطنی) تلقی شده است. چکیده عربی: نجاة البشر واحدة من الهواجس المهمة التی تُعنى بها الأدیان الالهیة، وفی ضوء ذلک یتبادر الى الاذهان سؤال وهو هل النجاة الاخرویة للإنسان، لها وجه خارج عن ذاتها فحسب، أم هناک وجه آخر لها، بل وحتّى مقدم علیها وهو الوجه الباطنی الذاتی (أی الفطری)؟ یرمی هذا البحث الذی أُجری بالاسلوب الوصفی والتحلیلی، الى تبیین الترابط الوثیق بین الفطرة والنجاة من منظار الملا صدر الدین الشیرازی. ولأجل ذلک حاول من بعد بیان مقتضب حول مفهوم الفطرة وما هیة النجاة، توضیح کیفیة ارتکاز فکرة النجاة على الفطرة فی فکر الملا صدرا من خلال طرح أربعة أدلة على ذلک: 1. تداخل الامور الفطریة المصیریة مع مکونات النجاة وعناصرها، 2. مبدأ التطابق والتفاهم بین العقل والشرع، 3. فطریة التوحید والتقوى ، وعرضیة الکفر والفسق لدى بنی الإنسان، 4. المنطلق المشترک لکلّ من السعی الى النجاة وحبّ الکمال لدى الإنسان. وقد کانت حصیلة ما توصل الیه هذا البحث هی أنه لو عادت الأجیال البشریة الى فطرتها المباشرة والأصیلة، وسارت على النهج الذی یرسمه لها العقل السلیم ووفقاً لتوجهات القلب السلیم، یمکن لهذه التعالیم الفطرة على الأقل أن تکون مدعاة لنجاته؛ وذلک لأن الفطرة فی الأدبیات الشیعیة، بمثابة منهج فطری لنجاة الإنسان (کما تُسمى أیضاً بالنبی الباطنی).

چکیده فارسی:دلیل فطرت یکی از دلایل خداشناسی است که قرآن نیز بر آن تاکید دارد. فطرت دارای گرایش های متعددی است که یکی از آنها گرایش به سوی کمال مطلق است. آیات ناظر بر وجود فطرت خداجویی در انسان را می توان در چهار دسته سامان داد: آیاتی که به راحت بر فطرت دلالت دارد. آیاتی که پیامبران را مذکر معرفی نموده است. آیاتی که بیانگر آن است که دسته ای از مشرکان علی رغم باورمندی شان نسبت به خداوند، به شرک ربوبی گرفتار گشته اند و آیاتی که به بازگویی جریان عالم ذر یا الست مربوط است. بر خلاف روش معمول محققان قرآنی در بررسی آیات مربوط به فطرت که به بررسی و تفسیر آیات دسته اول و چهارم بسنده می کنند می بایست همه آیات گروه های چهارگانه فوق مورد توجه قرار گیرد.   چکیده عربی:دلیل الفطرة أحد أدلة التوحید و هو مما یرکز علیه القرآن الکریم أیضا. إن الفطرة ذات اتجاهات متعددة منها المیل الی الکمال المطلق. الآیات الدالة علی وجود فطرة معرفة الله فی الإنسان یمکن تقسیمها الی أربع مجموعات، هی: الآیات الدالة علی الفطرة صراحة، والآیات التی نصف الأنبیاء بالمذکرین، والآیات التی تبین أن جماعة من المشرکین قد وقعوا فی الشرک الربوبی علی الرغم من ایمانهم بالله، والآیات التی تتحدث عن قضیة عالم الذر أو ما یسمی بـ «الست». هذا علی خلاف المنهج المتداول بین الباحثین القرآنیین عند بحثهم للآیات المتعلقة بالفطرة - حیث یتوقفون عادة عند حدود بحث و تفسیر آیات المجموعة الاولی والرابعة فقط - إذ ینبغی النظر الی جمیع آیات المجموعات الأربعة المذکورة آنفا.

چکیده فارسی: ارزیابی سرشت انسان و نیک یا بد بودن آن، از مسائل مهم و کهن در مکاتب مختلف دینی و فلسفی بوده است. برخی انسان را نیک سرشت، برخی او را بدسرشت و گروهی هم وی را فاقد سرشت مشترک دانسته اند. این مقاله در جستجوی پاسخ های دقیقی برای سه پرسش اساسی است: اولا حقیقت سرشت انسان از نگاه هستی شناختی چیست؟ ثانیا متعلق اصلی «خوبی و بدی» در بحث سرشت انسان چیست؟ ثالثا منشأ افعال بد انسان چیست؟ بر اساس حکمت متعالیه، سرشت انسان ـ که عبارت است از استعدادهای فطری و غریزی او ـ نحوه وجود اوست. هر موجودی در هر یک از مراتب، درجه وجودی خاصی دارد و به میزان درجه وجودی خود خیر، کمال و نیکو است. فلسفه وجودی استعدادهای فطری و غریزی ـ که مهم ترین آنها عقل است ـ استکمال انسان و بقای سعادتمندانه اوست. بنابراین از منظر هستی شناختی، سرشت انسان فقط به «خوبی» متصف می شود و به علت اشتمال آن بر عقل فطری ـ که مدبر گرایش های انسان است ـ منشأ اعمال خیر و نیکو خواهد بود. متعلق اصلی در بحث سرشت انسان، خوبی و بدی افعال اوست و منشأ اعمال بد انسان ها نیز خصلت های موروثی و اکتسابی آنهاست، نه سرشت آنها. چکیده عربی:تقییم فطرة الإنسان والحکم علی کونها شیئاً حسناً أو سیّئاً، من القضایا المهمّة التی کانت مطروحة للنقاش منذ القِدم فی المدارس الدینیة والفلسفیة المختلفة. قسم قالوا إن الإنسان مجبول علی الخیر، بینما یقول آخرون إنه مجبول علی الشرّ، فی حین یقول فریق ثالث انه یفتقر الی نزعة فطریة مشترکة. یرمی هذا البحث الی التوصّل الی إجابات دقیقة لثلاثة أسئلة أساسیة وهی: أوّلاً ما حقیقة فطرة الإنسان من منظار معرفة الوجود؟ ثانیاً ما هو المتعلَّق الأساسی «للخیر والشرّ» فی بحث فطرة الإنسان؟ ثالثاً ما هو منشأ أفعال الإنسان السیئّة؟ استناداً الی الحکمة المتعالیة، طبیعة الإنسان ـ التی هی عبارة عن استعداداته الفطریة والغریزیة ـ هی التی تعکس کیفیة وجوده. کلّ موجود، فی کلّ واحدة من المراتب، له درجة وجودیة خاصّة به، ویکون الخیر، الکمال والصلاح تبعاً لمدی درجته الوجودیة. الفلسفة الوجودیة للإستعدادات الفطریة والغریزیة ـ التی أهمها العقل ـ تکامل الإنسان ودیمومة سعادته. وعلی هذا الأساس، من منظار معرفة الوجود، الإنسان مجبول علی الخیر فقط، وبسبب ما فیه من العقل الفطری ـ الذی یتصوغ توجّهات الإنسان ـ فهو منشأ لأعمال الخیر والصلاح. المتعلَّق الأساسی فی بحث الفطرة، حسن وقبح الأفعال، ومصدر الأعمال السیئة والقبیحة هیی تلک الخصال الموروثة أو المکتسبة، ولیس مصدرها الفطرة.

چکیده فارسی:یکی از مهم ترین مسائلی که امروزه در کلام جدید، دین شناسی و فلسفه دین مطرح است، مساله منشأ دین و چگونگی پیدایش آن است. با توجه به این نکته که این پرسش از نخستین پرسش های اساسی فلسفه دین و علوم مرتبط به آن بوده و از جمله مسائلی است که نزد مخالفان وحدت حقیقت دین و ماهیت فرا طبیعی آن مطرح شده است، اهمیت این بحث دوچندان می شود.به نظر نگارنده، پاسخ این پرسش در حکمت و کلام اسلامی به خوبی تبیین شده است. هر چند این بحث امروزه در مباحث کلام جدید مطرح می شود، اما برخی متکلمان مسلمان با استفاده از منابع کلامی پیشین راهی برای آن یافته اند و ریشه های آن را در کلام قدیم اسلامی جست و جو کرده اند. از بهترین پاسخ هایی که با توجه به تمام ابعاد مسائل دینی به این پرسش داده شده است، پاسخ استاد مرتضی مطهری (ره) است. در این نوشتار سعی نگارنده بر این است که نظریه های استاد را که به بحث منشأ دین مرتبط بوده و در فهم نظر نهایی ایشان کمک می کرده، گرد آورد و مقدمات و نتایج آنها را تبیین کند و نیز ارتباط میان بیانات ایشان در آثار گوناگون را در این زمینه بیابد. عناوینی که انتخاب شده اند برگرفته از خود عبارات استاد هستند.   چکیده عربی:تعتبر الیوم مسألة منشأ الدین وکیفیة ظهوره من أهم مسائل علم الکلام الجدید معرفة الدین و فلسفة الدین. تأخذ أهمیة هذا البحث أهمیة بالغة بالتوجه إلی أن هذا السؤال هو من أوائل الأسئلة الاساسیة لفلسفة الدین والعلوم المرتبطة بها وکذلک هو من جملة المسائل المطروحة التی طرحت من قبل المخالفین لوحدة الدین الحقیقیة وماهیته فوق الطبیعیة. بنظر الکاتب فإن جواب هذا السؤال قد تم توضیحه بشکل جید فی الحکمة والکلام الإسلامیین. ومع أن هذا البحث یطرح حالیا فی علم الکلام الجدید، إلا أن بعض المتکلمین الإسلامیین وبالاستفادة من المصادر الکلامیة القدیمة وجدوا جذورا لهذا البحث فی الکلام الإسلامی القدیم.من أفضل الأجوبة المقدمة مع التوجه إلی جمیع أبعاد المسائل الدینیة هو جواب الأستاذ مرتضی مطهری. فی هذه المقالة سعی الکاتب وبالاستفادة من نظریات الأستاذ مطهری المرتبطة ببحث منشأ الدین والفهم النهائی له لبیان مقدمات ونتائج هذه النظریات وکذلک تبیین الارتباط بین کلام الأستاذ مطهری فی آثاره المختلفة. مع العلم أن العناوین المنتخبة هی نفس عبارات الأستاذ.