إن کثرة الأحادیث المهدویة، مقارنة بالعدید من المواضیع الأخری، مثیرة للإعجاب وتستحق الاهتمام. وتناقل هذه الأحادیث فی فترات مختلفة، وعلی الرغم من إصرار المعصومین^ وأمرهم علی دقة نقل الأحادیث، إلا أنه قد طرأ علیه فی بعض الأحیان بعض التغییرات السندیةوالمحتوائیة بسبب عوامل مثل: الدوافع الشخصیة والعوامل البیئیة وظاهرة الفرق المنحرفة. وکانت هذه التحولات بشکل رئیسی علی شکل: النقل بالمعنی، والتصحیف، والتحریف، والتقطیع، ونحو ذلک. والسؤالان الأساسیان لهذا البحث هما: کم من الأحادیث الموجودة هی بالتأکید صدر عن المعصومین^؟ وإلی أی مدی لعبت التغییرات المحتملة فی الروایات دورًا فی تشکیل وتحویل التعالیم المهدویة؟ ویبدو أنه علی الرغم من أن هذه التغییرات فی أسناد ونص الأحادیث لم تسبب تغییرا کبیرا فی محتوی العدید من الأحادیث، إلا أن بعض التعالیم الموجودة هی نتیجة لبعض التغییرات. یمکن لنتائج هذه الدراسة أن یکون لها دور بارز فی تحدید مقدار التغیرات السندیة والنصیة فی الروایات وقیاس نسبتها مع التغیرات المحتوائیة فی التعالیم المهدویة الموجودة ومن ثمّ توفیر أساس لإجراء مناقشات مناسبة وقیمة فی التحقیق العلمی لهذه التغییرات. الکلمات المفتاحیة

یُعَدّ تنظیم «داعش» من أبرز الجماعات التکفیریة التی تسعی إلی استقطاب الأفراد من خلال توظیف المعتقدات الدینیة. ویمکن دراسة الأسس العقائدیة لهذا التنظیم من زوایا متعدّدة. ومن منظور خاص، یمکن القول إنّ ما یمیّز «داعش» عن سائر الجماعات التکفیریة هو توظیفه للرموز والمفاهیم المهدویّة والاسکاتولوجیة (المعتقدات الأخرویة)، مثل نسب المهدی الموعود، وتحدید مکان اندلاع المعرکة فی آخر الزمان، فضلاً عن العلامات والرایات المنسوبة إلی المهدی، وذلک من أجل إضفاء طابع القداسة علی حرکتها وتقدیم نفسها بوصفها المنقذ الموعود فی آخر الزمان، بما یتیح لها توسیع نطاق استقطاب الأفراد. إنّ مثل هذه الدراسة تکتسب أهمیّة بالغة فی مجال دراسات المستقبل وتحلیل سلوک الجماعات المستجدّة. کما أنّ خطورة انخراط بعض الأفراد من مختلف الدول فی هذه الجماعات تقتضی توفیر مثل هذه الأسس العقدیة وتحلیلها وطرحها علی مستوی المجتمع بهدف التنویر والحدّ من الانخراط فی مثل هذه التیارات. وتسعی هذه الدراسة بالاعتماد علی المنهج الوصفی – التحلیلی، إلی استخلاص الروایات الإسکاتولوجیة (الأخرویة – آخر الزمان) التی تستند إلیها هذه الجماعة ونقدها. وتتمثّل نتائج الدراسة فی أنّ توظیف «داعش» لتلک الروایات یعتریه إشکالات جوهریة، إذ لا یوجد أیّ تطابق بین ما تدّعیه هذه الجماعة وبین العلامات الحقیقیّة لآخر الزمان، بل إنّها تستغلّ هذه العلامات لشرعنة ممارساتها. ومن ثمّ، فإنّ هذه الجماعة لا یمکنها أن تقدّم نفسها باعتبارها المنقذ الموعود فی آخر الزمان.

الیوم، فی مجتمعنا، وعلی الرغم من التطورات الإیجابیة فی مجال الانتظار وبناء الثقافة المهدویة، إلا أن الکثیر من التحدیات والمضار تلاحظ فی مجال مناصرة المهدی والإیمان به. وهذه الضرورة تتطلب إعادة تعریف ثقافة الانتظار بنظرة تحلیلیة وتفعیل قابلیاتها الداخلیة للتعامل مع هذه الظاهرة. وبناء علی ذلک، فقد قام مؤلفا الدراسة الحالیة، وباستخدام المنهج الوصفی التحلیلی، بدراسة قابلیات ثقافة الانتظار فی التعامل مع أدعیاء المهدویة الکاذبین، وتوصلوا فی النهایة إلی نتیجة مفادها أن ثقافة الانتظار تقوم علی ثلاثة مؤشرات داخلیة: البصیرة والنزعة والسلوک المبنی علی المهدویة وولایة الإمام العصر قادرة علی حمایة المجتمع المنتظر من التیارات المنحرفة؛ لأن ثقافة الانتظار فی حد ذاتها تستفید من عناصر الولاء للإمام وأولیائه الحقیقیین، والبراءة من أعدائه وموالیهم، ومعرفة مکانة الإمام وجبهة ضده، وتهذیب وتصفیة فی مجال المحبات والنفسانیة وما إلی ذلک ومجموعة هذه العوامل هی سبب الأمن النفسی للمنتظرین من ضرر المیل نحو أصحاب الادعاءات الکاذبة.

ولا شک أن أفضل نقطة انطلاق لمواجهة تیارات الأدعیاء المهدویة هی "إصلاح أسالیب التربیة الدینیة" فی النظام التعلیمی والوقایة قبل الوقوع. وإذا تم تعریف أسالیب تدریس المهدویة فی المدارس بشکل صحیح وعلی أساس معاییر مقبولة، فإن مجال قبول دعوة أصحاب الادعاءات الکاذبة سیکون أقل فی المستقبل ولن یکون لمثل هذه الدعاوی، الکثیر من المؤیدین. ومشکلة هذا البحث هی نقاش حول کیفیة تعلیم العقیدة المهدویة للأطفال. النهج العام لهذا البحث هو النوعی والاستکشافی. وقد تم جمع المعلومات بأسلوب وثائقی وتحلیل البیانات فی شکل تحلیل المحتوی. ولذلک، سیتم تحلیل محتوی التعالیم الموجهة إلی المهدویة فی النصوص التعلیمیة للمدارس الابتدائیة. وفی هذا الصدد، یتم أولاً فحص محتوی النصوص المذکورة باستخدام طریقة سیرل فی الفعل الکلامی، ومن ثم یتم تقییم مدی تأثیرها فی قبول أو رفض دعوة أدعیاء الکاذبة، وفی النهایة یتم تقدیم طرق بدیلة لتعلیم العقیدة المهدویة. ووفقاً للتحلیل الذی تم الحصول علیه، فإن کتب "هدیه های آسمان"(مواهب السماء) فی المدارس الابتدائیة تؤکد أکثر علی النموذج الذهنیة للمهدویة، وأفعال الکلام السائدة فیها مقنعة وعاطفیة. ویری باحث هذا المقال أن الانتقال من النموذج الذاتی للمهدویة، واستخدام الکتب التربویة الخاصة، بأفعال الکلام الواجبة والتقریریة، علی نطاق أوسع، یمکن أن یدرّب طلابا أقل تقبلا لتیارات أدعیاء المهدویة. بی تردید اگر روش تربیت در موضوع مهدویّت در مدارس به درستی و بر اساس معیارهای قابل دفاعی تعریف شود، زمینه برای پذیرش مدّعیان دروغین در دوران بزرگ سالی کم تر خواهد شد. مسئله ی این پژوهش بررسی کیفیّت آموزش باورداشت مهدویّت به کودکان است. رویکرد کلی کیفی و اکتشافی است. شیوه گردآوری اطلاعات اسنادی و تحلیل داده ها به صورت تحلیل محتوا انجام شده است. برای این منظور، تعالیم معطوف به مهدویّت در متون آموزشی مدارس ابتدایی برای ارزیابی میزان اثرگذاری بر مقاومت فراگیران در برابر مدّعیان دروغین تحلیلِ خواهند شد. در این راستا، ابتدا محتوای متون یادشده با استفاده از روش کنشِ گفتار سِرل بررسی شده و سپس میزان اثرگذاری آن ها بر پذیرش یا انکار مدّعیان دروغین ارزیابی و در پایان، روش های جایگزینی برای تعلیم مهدویّت معرفی خواهند شد. نتیجه تحلیل نشان می دهد که کتاب های هدیه های آسمان دبستان بیش تر بر مدل ذهن گرایانه مهدویت تاکید دارند و کنشِ گفتاری غالب حاکم بر آن ها، کنش های گفتاری ترغیبی و عاطفی ست. پژوهش گر این مقاله بر این باورست که گذر از مدل ذهن گرایانه مهدویت و استفاده بیش تر کتاب های آموزشی و تسهیل گران کلاس های درسی از کنش های گفتاری تعهدی و اعلامی می تواند دانش آموزانی تربیت کند که پذیرش کم تری نسبت به جریان های مدعی مهدویت داشته باشند. کلیدواژه:مهدویت، محتوای درسی ایران، تحلیل محتوا، کنش گفتاری

چکیده فارسی:موضوع مورد بررسی در این پژوهش، «مهدویت و آینده پژوهی» است که به بررسی مفهوم مهدویت و آینده پژوهی و روابط موجود میان آن دو و نیز کارکردهای هر یک پرداخته است. از آن جا که آینده پژوهی به شناخت یا مطالعه آینده های ممکن و مطلوب جامعه می پردازد، می توان بر اساس شناخت گذشته و شرایط کنونی، آینده های ممکن و محتمل جامعه را تخمین زد. این بحث در جوامع اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار است؛ زیرا از منظر دینی، آینده سازی در ظهور امام منتظر (عج) پاسخی روشن و جامع به پرسش های فطری و بنیادین بشر در خصوص زندگی مطلوب و آرمانی آینده است. با وجود برخی تفاوت ها که در پیش فرض ها، مساله ها و غایات، میان آینده پژوهی و مهدویت پژوهی است، تشابهات موجود میان آن دو، نسبتی تفصیلی را موجب گشته که امکان تعامل متقابل و تنگاتنگی را با حفظ استقلال معرفتی و روشی آن ها فراهم می آورد. چکیده عربی: الموضوع الذی اختصت به هذه المقالة هو «المهدویة والدراسات المستقبلیة» حیث جری فیه إلی التطرق إلی دراسة مفهوم المهدویة والدراسات والأبحاث المستقبلیة فی هذا المضمار، وایضا العلاقة التی تمخضت وتبلورة بینهما والأرتباط الحاصل وأداء ومسؤولیات کل واحد منها، وبما ان تلک الدراسات والأبحاث تعمل علی إظهار المعرفة والقراءات والمطالعات المستقبلیة الممکنة والتی یحتاجها المجتمع فی حرکته وسیره التکاملی فإنها بإستطاعتها وعلی اساس المعرفة السابقة والشروط والظروف الحالیة الحاکمة من تخمین المستقبل المنظور للمجتمع والکشف عن معالمه وخطوطه، وتتمتع مثل هذه البحوث بمکانة وأهمیة خاصة لدی المجتمعات الإسلامیة؛ بإعتبارها قادرة ومن المنظار الدینی علی إعطاء الإجابة الشافیة والوافیة والجامعة للأسئلة الفطریة والأساسیة للإنسان والتی تجول فی ذهنه بخصوص الحیاة المطلوبة والمثالیة التی سوف ینعم به وذلک بالأعتماد علی بیان المستقبل المشرق فی حالة ظهور الإمام المنتظر عج، ومع وجود نوع من الاختلافات فی التکهنات والمسائل والغایات والمواضیع بین الدراسات المستقبلیة والدراسات والتحقیقات المهدویة فإن هناک أوجه تشابه کثیرة وقواسم مشترکة تربطهما وتجمعهما قد هیئة الأرضیة المناسبة والمناخ الملائم للتعامل المتقابل والوثیق بینهما مع حفظ الاستقلال العرفی واسالیب والیات کل واحد منهما.

ومن الأخطاء الجسیمة فی منهجیة المعرفة الدینیة هی الانحصاریة التعددیة فی بُعد معین من القضایا الدینیة، والمعرفة الدینیة بشکل عام. وهذا الضرر یحول دون التوصل إلی رؤیة شاملة ونظامیة للقضایا الدینیة، بما فی ذلک التعالیم المهدویة. إن المهدویة والقضایا المحیطة بها، بحکم بنیتها المتعددة الأنساب والأوجه، تحتاج إلی نظرة عمیقة وبعیدة المدی لأبعادها وامتداداتها المختلفة. إن الجمود والتحیز تجاه وجهة نظر معینة دون مبرر عقلانی هو شکل من أشکال الاختزالیة تجاه القضایا المهدویة. فی هذا البحث، ومن خلال دراسة منهج الدینیة التقلیدیة تجاه التعالیم المهدویة، تتم الإشارة إلی المرَضَیة المنهجیة فی مجال هذه المعرفة الدینیة. وأبرز ما توصل إلیه البحث، بالإضافة إلی بیان أضرار هذه القراءة المهدویة، هو بیان المنهج الصحیح الذی یسمی منهج العقلانیة الحضاریة، والذی یبدو أنه رؤیة جامعة وشاملة فی مجال الدراسات المهدویة. ویتم تحلیل ذلک بالطریقة الوصفیة التحلیلیة المعتمدة علی وثائق المکتبة. از خطاهای فاحش در روش شناسی معرفت دینی حصرگرایی و یکسونگری در بعد خاصی از مسائل دینی و در مجموع معرفت دینی است. این آسیب مانع دست یابی به دیدگاهی جامع و نگرش منظومه ای به مسائل دینی ازجمله معارف مهدوی می شود. مهدویت و مسائل پیرامونی آن به دلیل ساختار چندتباری و چندضلعی، نیازمند نگاهی عمیق و فراسو به ابعاد و سویه های گوناگون آن است. تصلب و تعصب بر نگره خاص بدون موجه سازی عقلی نوعی تقلیل گرایی به مسائل مهدوی است. حصول معرفت مهدوی باید روشمند صورت گیرد تا قابلیت عرضه و ارائه داشته باشد. آیا می توان به فهمی روشمند از این نوع معارف دست یافت؟ در این پژوهش با بیان و بررسی رهیافت شریعت گرایان سنتی نسبت به معارف مهدوی، به آسیب شناسی روشی در عرصه پژوهشهای این معرفت دینی اشاره می شود. یافته اصلی تحقیق علاوه بر بیان آسیب های این خوانش از مهدویت، بیان رویکرد صحیح با عنوان رهیافت عقلانیت تمدن گرا است که دیدگاهی جامع و فراگیر در حوزه پژوهشهای مهدوی به نظر می-رسد. کلیدواژه : شریعت گرایان سنتی، عقل گرایان تمدنی، حصرگرایی روشی، کثرت گرایی روشی، معارف مهدوی

یعدّ الغیبة الصغری من أهم فترات تاریخ التشیع الإمامی. کما ظهرت مع غیبة الامام المهدی# مشاکل کثیرة للشیعة. لا شک فی تحیر الشیعة بعد غیبة الإمام المهدی#. وهذا خاصة مع ظهور أفراد وجماعات تدعی الإمامة والوکالة بین الإمامیة، مما أدی إلی تفاقم المشاکل وزیادة دائرة الدهشة والتحیر بین الإمامیة. وظهرت هذه الطائفة من الأدعیاء علی أنواع مختلفة، ومنهم أدعیاء الوکالة والإمامة. وفی هذه الأثناء انضم بعض وکلاء الأئمة السابقین، الذین لم یکن لهم تاریخ سیء، إلی صفوف هؤلاء، وکل هذه الحالات أدّی إلی تضاعف مشاکل الإمامیة الذین واجهوا غیبة الإمام المهدی. وفی هذا المقال ستتم محاولة التعرف علی الأشخاص والتیارات المنحرفة بالأسلوب الوصفی التحلیلی، وبعد ذلک سیتم بیان کیفیة مواجهة الإمام المهدی(عج) معهم. لقد کان سلوک الإمام الثانی عشر(عج) فی هذه الفترة بطرق مختلفة مثل: تنظیم مؤسسة الوکالة وتعیین الوکلاء الرئیسیة والفرعیة، والمواجهة مع الغلاة وأدعیاء الوکالة، وشرح الاستراتیجیة الأساسیة للإمامة لبدء عملیة الغیبة الکبری، و تبیین مکانة الإمامة والنهی عن الإفراط والتفریط حول مکانة أهل البیت(ع). فی هذه الدراسة تمّ الترکیز علی کیفیة مواجهة الإمام(ع) للاتجاهات المنحرفة. غیبت صغری از مهمترین دوره های تاریخ تشیع امامی می باشد، چنانکه با غیبت امام مهدی(عج) مشکلات فراوانی برای شیعیان پدیدار شد. بدون تردید غیبت امام مهدی(عج)، شیعیان را در حیرت فرو برد. این امر به خصوص با پدید آمدن افراد و گروه های مدعی امامت و وکالت در میان امامیان مشکلات را بیش از پیش گستراند و سبب شد تا دایره حیرت در میانه امامیان فزونی یابد. این دسته از مدعیان در گونه های مختلف از جمله مدعیان وکالت و امامت به وجود آمدند. در این میان حتی برخی از وکیلان امامان پیشین که سابقه ای چندان سویی نداشتند نیز به جرگه این افراد پیوستند که همه این موارد سبب شد تا مشکلات امامیه که با غیبت امام مهدی(عج) مواجه شده بودند، دوچندان شود. از پیش گستراند و سبب شد تا دایره حیرت در میانه امامیان فزونی یابد. این دسته از مدعیان در گونه های مختلف از جمله مدعیان وکالت و امامت به وجود آمدند. در این میان حتی برخی از وکیلان امامان پیشین که سابقه ای چندان سویی نداشتند نیز به جرگه این افراد پیوستند که همه این موارد سبب شد تا مشکلات امامیه که با غیبت امام مهدی(عج) مواجه شده بودند، دوچندان شود. کلیدواژه:امام مهدی(عج)، مواجهه، غیبت صغری، منحرفان، مدعیان دروغین

نظرًا للتحولات العالمیة الراهنة، ومرور المجتمع الدولی بمفترق طرق تاریخی هام، وبدء انتقال السلطة من الغرب إلی الشرق، یصبح من الضروری دراسة المناهج المتنوعة تجاه فکر المهدویة والنظام العالمی الجدید. تتناول هذه المقالة، باستخدام المنهج الوصفی-المکتبی، تحلیل أسس ومناهج المدارس الفکریة المختلفة فیما یتعلق بالمهدی الموعود والحکومة العالمیة، ثم تبحث فی آثارها الحضاریة والنظام الناشئ عنها. تقدّم المدارس المادیة والأدیان غیر الإبراهیمیة کالهندوسیة والبوذیة صورة لنظام عالمی مادی فارغ من الروحانیة، یفتقر إلی الاستدامة لعدم قدرته علی تلبیة الاحتیاجات الفطریة للإنسان. أما الأدیان الإبراهیمیة المحرفة (المسیحیة، الیهودیة، والإسلام السنی)، فعلی الرغم من تأکیدها علی الخلاص الأخروی، إلّا أنّها تفتقر إلی القدرة علی بناء حضارة وإدارة حکم عالمی موحد بسبب انحرافاتها المعرفیة. فی المقابل، فإنّ المهدویة الشیعیة، بتأکیدها علی العدالة العالمیة والروحانیة والانتظار الفعّال، تمتلک القدرة علی تحقیق النظام الإلهی الجدید وتلبیة احتیاجات البشریة. وفی هذا السیاق، عملت الثورة الإسلامیة فی إیران، المستلهمة من هذا الفکر، علی تأسیس حضارة إسلامیة حدیثة والتمهید للظهور. وقد اضطلعت الثورة بدور محوری عبر خطاب المقاومة فی تغییر میزان القوی العالمی وتشکیل قطب مستقل فی مواجهة نظام الهیمنة.

هذه دراسة فی الخلفیات الثقافیة التی وفرت أرضیة مناسبة لطرح ادعاءات المهدویة من قبل بعض المدعین. السؤال الرئیسی لهذه الدراسة هو: ما هی العوامل الثقافیة فی شرق العالم الإسلامی، وخاصة فی الخارطة الإیرانیة، التی أدت إلی قبول مثل هذه الادعاءات؟ تقوم فرضیة البحث علی أساس أن ضعف الوعی العام بمفهوم الإمامة، وانتشار الخرافات والمفاهیم الخاطئة عن التعالیم الدینیة، هی من أهم العوامل الثقافیة التی مهدت الأرضیة لظهور هذه الادعاءات واحتضانها. تُظهر الدراسات أن العدید من هذه التیارات، استغلت المشاکل الاجتماعیة والسخط العام، وتمکنت من طرح ادعاءاتها والتأثیر فی بعض شرائح المجتمع. ویبدو أن القبول بدعوة مدعی المهدویة هو متأثر بالظروف الثقافیة والاجتماعیة التی طرحوا فیها ادعاءاتهم، أکثر من کونه ناتجًا عن الصفات الشخصیة لهؤلاء المدعین. تتناول هذه الدراسة القضیة المطروحة بمنهج تاریخی ووصفی-تحلیلی وباستخدام أسلوب الدراسات المرجعیة.

یمکن مناقشة کتاب "التفسیر" لعلی بن إبراهیم قمی، باعتباره أحد أقدم المصادر المتبقیة من بدایة الغیبة الصغری، واستکشافه من منظور المهدویة. تناول هذا المقال بالطریقة الوصفیة التحلیلیة فی الخطوة الأولی بعد البحث حول شخصیة علی بن إبراهیم القمی الذی ینتمی إلیه التفسیر، تحلیل نسبة الکتاب إلی المؤلف؛ فی الخطوة التالیة، من خلال فحص الأحادیث المهدویة فی هذا الکتاب، اتضح أن هناک أربع فئات من الأحادیث المهدویة فی هذا العمل: 1. ما نقل عن المحدثین المعاصرین له ومن بعده. 2. روایات أبی الجارود. 3. اجتهادات مؤلف الکتاب و 4. أحادیث علی بن إبراهیم القمی. روایات الجزء الرابع هی 20 روایة تم تحلیلها من حیث السند والمضمون. وقد روی معظم أحادیثه عن أبیه إبراهیم بن هاشم، و أبیه عن غیرهم من الرواة التی لا وثاقة لبعضهم. ومن ناحیة المضمون، تتنوع الروایات، ویرکز المؤلف بشکل خاص علی الروایات المتعلقة بفترة الظهور وما بعد الظهور، أی عصر الرجعة. بینما فی هذا التفسیر، لم یتم ذکر أی روایة فی ذیل بعض الآیات المهدویة الشهیرة. و من النقاط البارزة الأخری هی أن واحدًا فقط من هذه الروایات المهدویة العشرین مذکور فی المصادر القدیمة قبل القرن الخامس وذلک مع سند آخر. وقد وردت معظم روایاته فی عصر کتابة التفاسیر الروائیة الشیعیة فی القرون المتوسطة والمتأخرة. کما أن مستوی معارف المتعلقة بالآیات فی هذا التفسیر هو من النوع "البطن العرفی المصداقی" والبطن فوق العرفی.