AbstractHeavy metals are among the most suitable indicators for assessing pollution in soil and water resources due to their long-term persistence in the environment and toxic characteristics, which often pose significant challenges. The aim of this study was to investigate heavy metal contamination in soil across forest, rangeland, agricultural, and residential land uses in the Vaz watershed. For this purpose, 47 soil samples from all land uses and one riverbed sediment sample from the watershed outlet were collected. After drying, the samples were sieved through a 63-micron mesh and transferred to a laboratory for elemental concentration analysis using ICP-MS. The concentrations of chromium (Cr), manganese (Mn), iron (Fe), nickel (Ni), copper (Cu), zinc (Zn), arsenic (As), cadmium (Cd), mercury (Hg), and lead (Pb) were analyzed. Contamination indices—including the contamination factor (CF), degree of contamination (Cd), modified degree of contamination (mCd), geo-accumulation index (Igeo), enrichment factor (EF), and ecological risk index (ERI)—were applied to evaluate sediment quality across different land uses. Results indicated that urban (residential) land use exhibited the highest values for both the contamination factor (CF) and geo-accumulation index (Igeo), followed by agricultural, forest, and rangeland land uses, respectively. Based on the degree of contamination (Cd), rangeland showed very low contamination, forest and agricultural land uses had moderate contamination, and residential land use displayed high contamination. However, the modified degree of contamination (mCd) revealed very low contamination levels for forest, rangeland, and agricultural land uses, and low contamination for residential areas.

در حوضه هایی که در اثر پیشی گرفتن مصارف آب از منابع آن، بحران کمبود آب رخ می دهد، متوازن نمودن این تراز منفی امری ضروری است. در چنین شرایطی، برای تامین منابع آب جدید، طرح های انتقال آب بین حوضه ای به بخشی از سیاست های مدیریتی در کشور تبدیل شده است. در این طرح ها، بعضا پتانسیل های حوضه مبدا و مقصد به درستی ارزیابی نمی شود. در این پژوهش، طرح انتقال آب بین حوضه ای از حوضه سیروان در استان کردستان به حوضه های سفیدرود و کرخه مورد ارزیابی قرار گرفت. این ارزیابی بر اساس اصول مدیریت یکپارچه حوضه و بر مبنای توانایی حوضه مبدا در تامین نیازهای فعلی و حفظ منابع آب برای توسعه آینده انجام شد. به این منظور، ضمن شناسایی مناطق مستعد، سناریوهای مختلفی برای توسعه کشاورزی و مصرف آب در حوضه سیروان تعریف شد. در تعیین سناریوهای توسعه کشاورزی معیارهای کمی با بیشترین اثرگذاری به صورت نقشه هایی در محیط GIS استخراج شد. همچنین، با تعیین نیاز خالص آبیاری محصولات به کمک نرم افزار CROPWAT، سناریوهایی نیز برای مصرف آب در بخش کشاورزی تعریف شد. نتایج نشان داد که حوضه سیروان با توجه به وضعیت منابع آب و خاک آن از پتانسیل توسعه کشاورزی مناسبی برخوردار است، به طوری که میزان آورد سالانه حوضه از نیاز آبی بخش کشاورزی آن در افق طرح، کمتر است. نتایج این پژوهش بیانگر لزوم توجه هرچه بیشتر به مدیریت یکپارچه منابع آب در مطالعات طرح های انتقال آب بین حوضه ای در کشور است.

در سال های اخیر به منظور احیای دریاچه ارومیه و پیشگیری از بروز پیامدهای منفی زیست محیطی، طرح انتقال آب رودخانه زاب به دریاچه ارومیه در دست مطالعه و اجرا قرار گرفته است. در این مقاله سعی شده است تغییرات احتمالیمورفولوژی رودخانه زاب ناشی از اجرای پروژه در پایین دست سد کانی سیو، مورد ارزیابی قرار گیرد. روش تحقیق عمدتا بر پایه روش تحلیلی استوار است. داده ها شامل نقشه زمین شناسی 100000/1، عکس های هوایی 60000/1 و تصاویر ماهواره ای لندست 8 (سنجنده ETM)، تصاویر GDEM ماهواره ASTER با قدرت تفکیک 15 متر، داده های اقلیمی و هیدرولوژی آب های سطحی منطقه مورد مطالعه می باشد که به منظور گردآوری آنها از طریق روش کتابخانه ای و اسنادی، مراجعه به سازمان ها و ادارات، سایت های اینترنتی و مشاهدات میدانی، اقدام شده است. نتایج نشان می دهد که پس از آبگیری سد کانی سیو و انتقال آب به دریاچه ارومیه، دبی رودخانه زاب در ایستگاه هیدرومتری گرژال در پایین دست سد، از 1464.72 میلیون مترمکعب در سال به 653.42 میلیون متر مکعب در سال کاهش خواهد یافت و بستر رود دچار کاهش شدید جریان خواهد شد، بطوری که در ماههای شهریور و مهر بستر رودخانه زاب از پای دیواره سد تا الحاق سرشاخه آبخورده تقریبا خشک می شود. این کاهش جریان موجب تغییر شاخص های مورفولوژیکی مانند نیمرخ عرضی و طولی و شاخص های هیدرولیکی مانند عمق آب و سرعت جریان خواهد شد. بر این اساس، در بازه الف جریان رود تنها بخش های عمیق تر بستر را مورد استفاده قرار می دهد که حاصل آن تشکیل تراس های جدید و کوچک شدن مقطع عرضی، نابودی پوشش گیاهی کناری و یا عقب نشینی آن به فواصل دورتر خواهد بود. در بازه ب قدرت جریان رود متوجه کناره های رود شده و آن را برش خواهد داد و چالاب های موجود در مسیر جریان از طریق نهشته گذاری پر خواهند شد و در بازه ج با افزایش فاصله از سد کانی سیو و افزایش بار رسوب نسبت به ظرفیت انتقال، رسوبات ته نشین شده، لذا هم عمق بستر و هم پهنای آن به دلیل تشکیل پشته های رسوبی در مسیر جریان و رسوبگذاری در کناره ها، کمتر خواهد شد.

در این مقاله ضمن معرفی اجمالی حوضه گاماسیاب در غرب کشور (دشت نهاوند)، برخی ویژگیهای عمومی، زمین شناختی، ژئومورفولوژیکی و هیدرولوژیکی این حوضه معرفی شده اند. عوارض ژئومورفولوژیکی در این حوضه مورد بررسی قرار گرفته و فرآیندهای ایجاد کننده آنها مشخص شده است. بر این اساس عوارض تکتونیکی، جریانی، یخچالی، مجاور یخچالی، دامنه ای، انحلالی و آنتروپوژنیک (ایجاد شده بر اثر فعالیت ها و بهره برداری انسان) از یکدیگر تفکیک شده اند. در این بررسی از عکسهای هوایی، ماهواره ای، نقشه ها، نمونه برداری ها و بررسی های میدانی استفاده شده است. هدف این مقاله نمایش توانایی و مناسبت این حوضه به عنوان یک حوضه نمونه برای آموزشهای عملی ژئومورفولوژیک و هیدرولوژیک دردوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد می باشد. همچنین بر نیاز منطقه به پژوهشهای پیشرفته برای توسعه منطقه تاکید شده است. مسلما این امر موجب گسترش اکوتوریسم و توریسم علمی در حوضه مورد بررسی خواهد شد.

یکی از موضوع های مورد علاقه اقلیم شناسان و هیدرولوژیست ها شناخت کانون های بارش است. منظور از کانون های بارش، مکانی است که در مدت یک بارش بیشترین بارندگی را دریافت می کند. هدف از این پژوهش شناسایی کانون های بارش حوضه مند به منظور پیش بینی سیلاب است. برای این منظور، داده های بارش روزانه 134 ایستگاه باران سنجی داخل و اطراف حوضه مند به مدت 34 سال مطالعه شده است. در مدت مورد بررسی 1691 روز بارشی در حوضه مند شناسایی شده است. برای شناخت کانون های بارش، در ابتدا بارش ایستگاهی هر روز با استفاده از نرم افزار Surfer.8 و انتخاب روش میان یابی کریجینگ به بارش یاخته ای تبدیل شده است. سپس برای هر روز بارشی نقشه همبارش روزانه تهیه شده است. با استفاده از نقشه همبارش روزانه حوضه، کانون های بارش هر روز شناسایی و مختصات جغرافیایی و مقدار بارش آن محاسبه شده است. سرانجام با همپوشی 1691 نقشه های همبارش روزانه، نقشه نهایی موقعیت و مقدار بارش کانون های بارش حوضه تهیه شده است. نتایج این پژوهش نشان داد کانون های بارش حوضه از عوامل مختلفی مانند ارتفاع از سطح دریا، عرض جغرافیایی و جهت ناهمواری ها پیروی می کند. همچنین شناسایی کانون های بارش به پیش بینی سیلاب های حوضه کمک می کند.

بررسی دقیق مجموعه عوامل زیست محیطی نشان می دهد که علاوه بر اغتشاشات جوی، بر اثر عواملی مانند دخالت انسان در چرخه طبیعی آب از طریق تخریب پوشش گیاهی در عرصه های آبخیز، کاربری غیر اصولی اراضی، توسعه سطوح غیر قابل نفوذ و امثال آن احتمال سیل خیزی در مناطق گوناگون افزایش یافته است. از این نظر سطح مناطق سیل خیز در کشور فزونی یافته و بسیاری از شهرها، روستاها، تاسیسات صنعتی و کشاورزی و اماکن مسکونی در معرض خطر سیل گیری قرار گرفته اند. شناسایی اصولی مناطق خطرساز و سیل خیز در داخل حوضه آبخیز از جمله مقدمات بسیار مهم در کنترل سیل و کاهش خسارات ناشی از آن محسوب می گردد. متاسفانه در مورد شناسایی مکانی مناطق و زیر حوضه ها از دیدگاه پتانسیل سیل خیزی کار قابل توجهی انجام نگرفته است. در این مقاله برای شناسایی مناطق سیل خیز در داخل حوضه آبخیز از روش جدید تکرار حذف انفرادی زیر حوضه Single Successive Subwatershed Elimination (SSSE) با به کارگیری مدل هیدرولوژیکی HMS بهره گیری شد. به منظور استخراج و تبیین روش تحقیق، حوضه دماوند به 7 زیر حوضه تقسیم گردید و خصوصیات فیزیکی کل حوضه و زیر حوضه ها با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) در فرمت رقومی تعیین شد. سپس هیدروگراف های سیل متناظر با بارش های طراحی برای هر یک از زیر حوضه ها محاسبه شد. با حذف متوالی زیر حوضه ها در هر بار اجرای مدل، دبی خروجی کل حوضه بدون زیر حوضه مورد نظر محاسبه گردید که در نتیجه میزان تاثیر هر یک از زیر حوضه ها در تولید سیل خروجی بدست آمد. زیر حوضه ای که بیشترین سهم مشارکت را در تولید سیل خروجی حوضه به عهده داشت به عنوان سیل خیزترین زیر حوضه شناسایی شد. سپس سایر زیر حوضه ها به ترتیب میزان کمی مشارکت آنها در سیل خروجی اولویت بندی گردیدند. در حوضه مورد مطالعه، زیر حوضه شماره 3 بیشترین و زیر حوضه شماره 2 کمترین سهم مشارکت را در تولید سیل خروجی به عهده داشتند. از آنجا که مساحت زیر حوضه ها با یکدیگر متفاوت بود و از جمله زیر حوضه شماره 3 بزرگترین زیر حوضه محسوب می شد، جهت حذف اثر مساحت در اولویت بندی زیر حوضه ها، میزان تاثیر واحد سطح زیر حوضه در سیل خروجی نیز محاسبه گردید که از این نظر اولویت بندی سیل خیزی زیر حوضه ها تغییر یافت. روش پیشنهادی این مقاله می تواند در مطالعات کنترل سیل به منظور اولویت بندی مکانی اجرای طرح های کاهش سیل خیزی مورد توجه و استفاده قرار گیرد.

ارزیابی ویژگی های ژئومورفولوژیکی یک قلمرو از طریق مقایسه درونی و بیرونی و همچنین ارزش علمی و زیبایی شناختی آن ها ژئودایورسیتی نامیده می شود. ارزیابی ژئودایورسیتی گامی اساسی در جهت حفاظت زمین شناختی به شمار می رود. مکان هایی که از تنوع بالایی برخوردار باشند نقش مهمی در توسعه گردشگری و به تبع آن توسعه پایدار مناطق خواهند داشت. در این راستا این پژوهش سعی دارد ژئودایورسیتی حوضه لوت را موردبررسی قرار دهد. تحقیق حاضر از نوع کاربردی است که به روش توصیفی و تحلیلی انجام شده است. بدین منظور از روش GmI استفاده شده است. این شاخص مشتمل بر جمع جبری پنج فاکتور تنوع زمین شناسی، تنوع تراکم زهکشی، تنوع زبری ناهمواری، تنوع شاخص وضعیت شیب و تنوع طبقه بندی لندفرم می باشد. نتایج نشان می دهد از نظر شاخص ژئومورفودایورسیتی در تمامی شاخص ها، منطقه مطالعاتی دارای ارزش و جایگاه بالایی است. فعالیت های کهن و جدید زمین ساختی باعث ایجاد لندفرم های متعدد نظیر مخروط های آتش فشانی و پهنه های بازالتی شده است. از سوی دیگر حاکمیت فرایندهای بیرونی در قسمت های وسیعی از حوضه باعث شکل گیری انواع لندفرم ها نظیر اشکال فرسایش بادی کلوت ها و تپه های ماسه ای در مقیاسی وسیع گردیده است. بدین ترتیب منطقه از نظر ژئودایورسیتی دارای جایگاه برجسته ای بوده و شایسته توسعه ژئوتوریسم و حفاظت زمین شناختی می باشد.