پهنه دگرسانی آب ترش-یوزباشی چای واقع در زون طارم نمونه بارزی از دگرسانی نوع هیدروترمال است که در توف ها و گدازه های تراکی آندزیتی ائوسن به وجود آمده است. بررسی های صحرایی، کانی شناسی، ژئوشیمیایی و تصاویر ماهواره ای موید وجود بخش های آرژیلی، آرژیلی پیشرفته، آلونیتی و سیلیسی در نواحی دگرسان شده است که این بخش ها از پایین به بالا زون بندی منظمی را ایجاد کرده اند. این زون بندی و همچنین شواهدی چون تبعیت دگرسانی از سیستم درز و شکست و به جا ماندن بخش هایی از سنگ میزبان سالم در بدنه زون های دگرسانی، هیدروترمال بودن دگرسانی را تایید می کنند. با توجه به حضور گسترده کانی هایی چون کائولینیت، آلونیت، ژاروسیت و سیلیس در مجموعه کانی شناسی زون های دگرسانی و نیز با توجه به روند تهی شدگی و غنی شدگی عناصر (اصلی و کمیاب) طی مراحل مختلف دگرسانی به نظر می رسد این محدوده تحت تاثیر دگرسانی تیپ اسید-سولفات (High Sulfidation) قرار گرفته است. در منطقه مورد مطالعه، با بررسی نمودارها و واکنش های دگرسانی تبعیت تهی شدگی یا غنی شدگی یک عنصر طی مراحل دگرسانی از ماهیت ژئوشیمیایی آن عنصر، میزان فراوانی آن در سنگ مادر، نوع کانی های دگرسانی ایجاد شده در هر مرحله و ساختار آن ها و ویژگی های فیزیکوشیمیایی محلول دگرسانی تایید می شود.

زمینه و هدف: در نسخۀ خطی محبوب القلوب با شمارۀ 15 موجود در کتابخانۀ حالت افندی ترکیه اشعار فراوانی موجود است ولی در آن بجز از حکیم فردوسی و حکیم سنایی آن هم یکبار از هر کدام، از شاعر دیگری نام نرفته است و شیوۀ مؤلف نیاوردن نام شاعران است. شاعرانی که از آنها در این کتاب شعر آمده است عبارتند از: فردوسی، ناصر خسرو، انوری، فرخی سیستانی، سنایی، ظهیر فاریابی، خاقانی، ازرقی هروی، رشید وطواط، نظامی، سعدی و مولوی که همگی پیش از قرن هشتم هستند و این نکته با توجه به علاقه مؤلف به ذکر اشعار از شاعران برجسته نشان میدهد که نهایتا کتاب را در اوایل قرن هشتم نوشته است و به همین دلیل است که از شاعران این قرن شعری در آن نیست. روش پژوهش: دگرسانی کلمات در اشعار متن این نسخه با آثار چاپی معتبر، این پرسش را ایجاد میکند که اشعار در محبوب القلوب چه قدر اصالت دارند؟ و آیا ممکن است دلیل دگرسانیها این باشد که مؤلف کتاب اشعار را از حافظه نقل کرده است؟ در جستار پیش رو، برای شرح مسئله، تمامی ابیاتی که با آثار چاپی دگرسانی دارند بررسی شده اند. یافته ها: اگرچه در موارد معدودی میتوان به دگرسانیهای این نسخه خطی به خاطر دقت نظر نویسنده اعتماد کرد، ولی حدس نزدیک به یقین این است که این نویسنده طبع شعر داشته و به راحتی میتوانسته است در محور جانشینی، کلماتی را از ذهن خود قرار دهد. همچنین اصالت مبانی اخلاقی کتابش برای او مهمتر از اصالت متون به ویژه اشعاری بوده که در ضمن کتاب میآورده است. نتیجه گیری: بسیاری از دگرسانیهای محبوب القلوب اصالت ندارند و نویسنده در نقل شعر که بیشتر از حافظه بوده در آنها تصرف کرده است.

منطقه مورد مطالعه بخشی از نوار ماگمایی ارومیه - بزمان در پهنه ساختاری ایران مرکزی است که در جنوب شهر بویین زهرا (استان قزوین) واقع شده است. در این ناحیه سنگ های آتشفشانی و آذرآواری توسط یک توده نفوذی قطع شده اند و در سنگ های میزبان و در داخل توده نفوذی، دگرسانی گسترده ای رخ داده است. در این مطالعه داده های ETM+ ماهواره لندست 7 به منظور بارزسازی نواحی تحت تاثیر دگرسانی استفاده شده است و دگرسانی کلی ناحیه توسط روش های رایج ترکیب رنگی (RGB)، نسبت گیری باندی و به ویژه تحلیل مولفه های اصلی (PCA) نقشه برداری شدند. هر سه روش برای حصول اطلاعات عمومی دگرسانی از داده های تصویری منطقه موثر واقع شدند. روش تحلیل مولفه های اصلی(PCA) و به ویژه تحلیل مولفه های اصلی انتخابی (تکنیک کروستا)، نتایج بسیار دقیقی ارائه می نماید که به کمک آن نواحی دگرسان شده رسی و اکسید آهنی، تفکیک شدند. در نواحی به شدت دگرسان شده، نتایج حاصل از تحلیل کانی شناختی محصولات دگرسانی (به روش XRD)، دو شکل منطقه بندی قائم و جانبی را نمایان می سازد که در منطقه بندی قائم از پایین به بالا، مناطق آرژیلیک پیشرفته، آلونیتی و سیلیسی و در منطقه بندی افقی از محل سطوح گسلی به طرف سنگ دیواره، مناطق آرژیلیک پیشرفته و پروپلیتیک شناسایی شد. ترکیب کانی شناختی هر منطقه و شکل منطقه بندی آنها، نوع دگرسانی در این منطقه را نوع اسیدی سولفاتی معرفی می نماید. مطالعه میانبارهای سیال بلورهای کوارتز موجود در رگه های کوارتز، حکایت از وجود دو فاز مایع و بخار (LV) را داشته و مطالعه آنها، درصد شوری بین %16.8 تا (%NaClwt) %19.2 دمای همگن شدگی بین 204 تا 280 درجه سانتی گراد را نشان می دهد.

در کانسار باریت اردکان، همراه با رگه های معدنی باریت دو گروه کانی های مس دار شناسایی شده اند. کانیهای هیپوژن مس دار عبارتند از کالکوپیریت و کالکوزیت که پیریت آن را همراهی می کند، و کامیهای سوپرژن عمدتا شامل سولفیدهای ثانوی مس (از قبیل کوولیت، یاروویت و آنیلیت ) کربنات های مس دار (مالاکیت و آزوریت ) و اکسیدهای مس (کوپریت) هستند. کالکوپیریت مهم ترین کانی مس دار است که به کانیهای سوپرژن مس دار دگرسان شده است. پدیده تار نیش (کدرشدگی) به صورت هاله و رگچه هایی در طور درزها، شکستگی ها و مرز دانه های کالکوپیریت دیده می شود. این پدیده با رنگهای آبی پررنگ، آبی کم رنگ، صورتی، زرد و خاکستری تیره بر روی کالکوپیریت قابل مشاهده است. فازهای تشکیل دهنده تار نیش در کالکوپیریت به طریق SEM-EDXA مورد مطالعه قرار گرفته است. توالی دگرسانی کالکوپیریت طی فرآیند اکسایش به صورت زیر است : کالکو پیریت (CuFeS2)، کوولیت (CuS)، یاروویت (Cu9S8) ، اسپیونکوپیت (Cu39S28)، گیریت (Cu1/6S) و آنیلیت(Cu1/75S) ، یعنی هوازدگی و اکسایش سبب ایجاد یک سری تغییرات از کالکوپیریت تا آنیلیت شده است. این تغییرات شامل تغییر کلی در نسبت Cu/Fe و نسبت Cu/S است که نتیجه نهایی این تغییرات تشکیل کانیهای فقیر از آهن و گوگرد و غنی از مس است. طی هوازدگی کالکوپیریت به کوولیت، به طور هم آهنگ از میزان آهن کاسته شده و بر میزان مس افزوده شده است. با ادامه هوازدگی نسبت Cu/S از 0.9 در کوولیت به 1.12 در یاروویت، 1.45 در اسپیونکوپیت، 1.64 در گیریت و به 1.77 در آنیلیت افزایش یافته است. هوازدگی کالکوپیریت در کانسار یاریت اردکان عمدتا به علت عملکرد واکنشهای پیلی است

روش های آماری چند متغیره کاربردهای زیادی در علوم وابسته به زمین شناسی خصوصا ژئوشیمی پیدا کرده اند. در این مطالعه از آنها به عنوان کاربردی جدید برای تشخیص دگرسانی های نوع آرژیلیک، پتاسیک و پروپلیتیک (دگرسانی های عمده موجود در کانسارهای مس پرفیری) استفاده شده است. منطقه حراران واقع شده است. برای تعیین مناطق دگرسان شده از 607 نمونه لیتوژئوشیمیایی استفاده شده است، این نمونه ها از منطقه حراران واقع در در نقشه 1:100000 شهرستان بافت استان کرمان اخذ شده اند که در این منطقه کانی زایی مس پورفیری رخ داده است. نمونه ها برای 45 عنصر به روش ICP-MS و در آزمایشگاه Amdel استرالیا آنالیز شده اند که از بین آنها عناصر Ca، Na، Al، Fe، S، K، Rb، Mg برای انجام این پژوهش انتخاب شدند. نتایج آنالیز خوشه ای بر روی متغیر ها و بر روی نمونه ها دو خوشه نشان دادند: خوشه اول شامل عناصر K، Rb، S، که منطبق بر دگرسانی نوع پتاسیک و آرژیلیک و خوشه دوم نیز شامل عناصر Mg، Ca، Na، Al، Fe است که دگرسانی نوع پروپلیتیک را نشان می دهند. نتایج آنالیز فاکتوری نیز نتایج فوق را تایید کردند و حتی نقشه فاکتور اول در قسمت های جنوبی منطقه، نواحی کوچکی از آلتراسیون آرژیلیک و پتاسیک را نیز مشخص کرد که این مناطق توسط روش آنالیز خوشه ای بر روی نمونه ها مشخص نشده بودند.

سنگ میزبان کانسار اسفوردی، متشکل از سنگ های ریولیتی، توف ریولیتی کامبرین پایینی و دولومیت های سری ریزو است که در شمال و شرق کانسار به شدت دچار دگرسانی سدیک- کلسیک شده است. بر اساس مطالعات پتروگرافی، آمفیبول، کلریت، کلسیت و هماتیت از مهم ترین کانی های پهنه دگرسانی سدیک- کلسیک هستند. آمفیبول های پهنه دگرسانی سدیک- کلسیک در شمار گروه آمفیبول های کلسیک قرار می گیرند و از نوع ادنیت و اکتینولیت هستند. میزان متوسط A(Na+K) در ادنیت و اکتینولیت به ترتیب 0.67 و 0.11 است. ادنیت نسبت به اکتینولیت از اکسیدهای TiO2 (0.93)، A12O3 (11.34)، FeO (13.55)، Na2O (2.09) و C1 (1.05) غنی شدگی نشان می دهد. آنالیزهای سنگ میزبان دگرسان شده نشان می دهد که دگرسانی سدیک- کلسیک سبب تجمع MgO، CaO، Na2O، P2O5، Y2O3، FeOt در پهنه دگرسانی نسبت به نمونه های نسبتا سالم شده است. به دنبال دگرسانی سدیک- کلسیک، رگه ها و رگچه های کلسیت و سپس کوارتز نیز شکل گرفته اند. در سنگ های میزبان دگرسان شده و کلسیت های رگچه ای کانسار اسفوردی مقادیر دلتای ایزوتوپ اکسیژن (در مقایسه با استاندارد SMOW) به ترتیب برابر با 10.5 تا 12 درصد و 14.1 تا 18.1 درصد و مقادیر دلتای ایزوتوپ کربن (در مقایسه با استانداردPDB ) برابر -3.8 تا -4.2 درصد و -5.5 تا -6.3 درصد است. داده های ایزوتوپ های پایدار نشان می دهد دمای دگرسانی سنگ میزبان 300 تا 400 درجه سانتیگراد و دمای تشکیل کلسیت های رگچه ای، زیر 300 درجه سانتیگراد بوده است. بر مبنای داده های موجود در این تحقیق، اختلاط سیالات برخاسته از ماگما با آب های جوی سبب ایجاد دگرسانی در منطقه اسفوردی شده است.

منطقه مورد مطالعه در بخش غربی البرز مرکزی و در شمال غرب شهر قزوین واقع شده است. این منطقه جزو زیرزون زمین ساختاری تارم بوده و در برگیرنده سنگ های آتشفشانی زیردریایی و قاره ای ائوسن، کنگلومرای نئوژن و نهشته های کواترنری است. از دیدگاه چینه شناسی، سنگ های آتشفشانی منطقه هم ارز سازند کرج در البرز مرکزی بوده و سن آ نها ائوسن میانی تا پایانی در نظر گرفته شده است. تقریبا تمامی سنگ های آتشفشانی منطقه مورد مطالعه دچار دگرسانی گرمابی شده اند و بدین جهت می توان این فرض را بسیار محتمل دانست که فعالیت آتشفشانی ترشیری و عملکرد سیالات گرمابی همزمان و پس از آن مسوول ایجاد پهنه های دگرسانی در این سنگ ها بوده است. پهنه های دگرسانی گرمابی که در منطقه آبترش رخنمون دارند، شامل انواع دگرسانی های پروپیلیتی، آرژیلی-آلونیتی و سیلیسی می باشند که از این بین دگرسانی آرژیلی-آلونیتی منطقه از نظر شدت و وسعت اهمیت ویژه ای دارد. این دگرسانی در توف های اسیدی منطقه تشکیل شده و خود مشتمل بر سه بخش می باشد که در یک توالی عمودی از پایین به بالا به ترتیب شامل سریسیتی -آرژیلی، آرژیلی-آلونیتی و سیلیسی است. مطالعات کانی شناسی انجام شده بر روی نمونه های برداشت شده از بخش های مختلف پهنه دگرسانی آرژیلی -آلونیتی منطقه نشان داد که هر یک از سه بخش مذکور از مجموعه کانی های مختلفی تشکیل شده اند. بدین ترتیب که در بخش سریسیتی - آرژیلی: سریسیت - کوارتز - پیریت -مونتموریلونیت - ژیپس ± کائولینیت ± پتاسیم فلدسپار ± آناتاز ± آلونیت، در بخش آرژیلی- آلونیتی: کائولینیت - آلونیت -کوارتز - مونتموریلونیت ± جاروسیت و در بخش سیلیسی: کوارتز - آلونیت - کائولینیت ± مونتموریلونیت شناسایی شدند. بررسی های ژئوشیمیایی و رفتار عناصر کمیاب نشان داد که دگرسانی های آرژیلی -آلونیتی منطقه مورد مطالعه مشابه دگرسانی های نوع اسیدسولفات یا اپی ترمال سولفیداسیون بالا بوده که در محیط گرمابی ماگمایی یا هیپوژن تشکیل می شوند.