زمینه و هدف: توجه به اگزیستانس ازآنجاکه نمایانگر اجتماعی بودن و دغدغه مند بودن دربارة هستی است، در آثار غلامحسین ساعدی، جایگاه ویژه ای دارد. این نویسنده باوجود اینکه در کار شکستن قیود و وابستگیهاست، از مؤلفه های اگزیستانس «مرگ، رنج، ترس و گناه» نیز در آثارش بهره جسته است. هدف این مقاله روشنگری مؤلفه های فلسفة اگزیستانس در مجموعه داستانهای غلامحسین ساعدی است. روش مطالعه: روش تحقیق در این مقاله، توصیفی، تحلیلی است و اطلاعات ازطریق جستجو در منابع کتابخانه ای گردآوری شده است. یافته ها: تمام تلاش فلسفة اگزیستانس درجهت پوشش دادن وجوه مختلف بشری است که برای مجموع نیروهای جسمانی، روانی و اجتماعی انسان ارزش قائل است. ضمن اینکه دلبستگی به این فلسفه، مسئولیت متعهد بودن را نیز برای غلامحسین ساعدی به ارمغان آورده است. ساعدی به پیروی از سارتر بر روی هر چیزی دست میگذارد تا جای پای مرگ و ناامیدی را در آثارش نشان دهد. در آثار ساعدی، سخن از تنهایی سوژة انسانی، ناتوانی در زیستن و پوچی زندگی و هستی است و در همه جا حضور مرگ، رنج، گناه و ترس احساس میشود. نتیجه گیری: نتایج تحقیق حاکی از تأثیر جهانبینی ساعدی از تحلیلهای فیلسوفان است. سیر وقایع داستانهای غلامحسین ساعدی، برای تصویر مسائل اجتماعی، فارغ از هر گونه ادعای اخلاقی و مذهبی است و زبان او نمایانگر زندگی روزمرة همة اقشار ضعیف و مفلوک جامعه است. غلامحسین ساعدی در اکثر داستانهایش، ایدئولوژی حاکم را در همة جنبه ها مورد هجمه قرار داده است و سعی دارد با به چالش کشیدن ارزشهای نهادینه شده، تمامی مصائب اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه را ازجانب پندارها و باورهای تحلیل رفتة مذهبی در بین لایه های مختلف جامعه ببیند؛ اما پس از طرد و محکومیت ایدئولوژی مذهبی، چیزی جز یأس، سرخوردگی، واماندگی، پوچی و رها شدن در سلسله حوادث و قوانین ناتورالیستی یا رئالیستی، راهکار جذاب یا رهایی بخش برای نوع بشر ارائه نمیدهد. در حقیقت پیام اصلی ساعدی، بیان تنهایی و گمنامی روح آدمی است. او قصد آن را ندارد که خواننده خود را به امور بی اعتبار دلخوش کند.

در برخی از آثار ساعدی اعم از نمایشنامه و داستان، بیش از همه ویژگی های رئالیسم جادویی، آفرینش موجودات وهمی و استحاله شخصیت ها مد نظر قرار گرفته است. برخی از وجوه این سبک، در آثار برجسته او مانند عزاداران بیل، مولوس کورپوس، آشفته حالان بیدار بخت و ترس و لرز منعکس است. از جمله این وجوه، عناصر نامتجانس؛ بویژه موجودات عجیب و ترکیبی میان انسان و حیوان در آثار اوست. در این مقاله، برای نخستین بار در نقد ادبی، انواع گوناگون این موجودات و دگردیسی های انسانی، در قالب این سبک بررسی می شود. به نظر می رسد که دلیل گرایش نویسنده، به این شیوه، شرایط دشوار سیاسی و اجتماعی روشنفکری در دهه های سی، چهل و پنجاه باشد.

عبث گرایی(ابسوردیته) از جمله جریان های تأثیرگذار بر داستان نویسی معاصر فارسی است. این جریان، با مؤلّفه هایی چون یأس و نومیدی، احساس پوچی و بیهودگی، مرگ و بی هویّتی، بخشی از داستان معاصر فارسی را تحت تأثیر خود قرار داده است. رگه هایی از این نوع تفکّر، در آثار برخی داستان نویسان معاصر مشهود است. از جمله ی این نویسندگان می توان به صادق هدایت، بهرام صادقی و صادق چوبک اشاره کرد که تفکّرات عبث گرایانه در بخش عمده ای از آثار آنان بازتاب یافته است. غلامحسین ساعدی نیز یکی از نویسندگانی است که آثار او به روشنی فضای حاکم بر جامعه و نیز داستان نویسی فارسی در دهه ی چهل را نمایان می سازد. ارزیابی آثار او، تبیین کننده ی نمودهای جریان عبث گرایی بر فضای داستان معاصر است. پژوهش حاضر، به بررسی مؤلّفه های عبث گرایی در آثار ساعدی می پردازد. به این منظور، مجموعه داستان های واهمه های بی نام و نشان، شب نشینی باشکوه، عزاداران بیل و ترس و لرز، بررسی و تحلیل شده است. برخی از مؤلّفه های عبث گرایی در آثار او حضوری پررنگ دارند و در هر مجموعه ای، با درجات مختلف، قابل مشاهده اند. آن چه در تمامی این آثار به چشم می خورد، عبارت است از ترس و هراس مبهم، گرفتاری ها و مشکلات روانی، ناامیدی و مرگ اندیشی.

نمادپردازی ابزاری برای تعمیق معنایی اثر ادبی و بیان مفاهیمی است که در پس زبان نمادین نهان است. فرانتس کافکا و غلامحسین ساعدی، نویسندگان دورانی بحران زده اند که زبان آثار آنها، نمادین است و در آثارشان به نمادپردازی توجه داشته اند. این مقاله، داستان های «عزاداران بیل» ساعدی و «مسخ» کافکا را با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با تکیه بر نمادشناسی تطبیقی بررسی کرده است. دستاورد پژوهش نشان می دهد که این دو داستان، مبتنی بر زبانی نمادین نگاشته شده اند و نمادهای انسانی، غیرانسانی (مکان ها و اشیا) و حیوانی در دو اثر به کار رفته است. ساعدی و کافکا تلاش کرده اند تا مفاهیمی عمیق را در توصیف زمانه و عصر خویش، از طریق زبان نمادین به مخاطب انتقال دهند، چنان که مسخ مشدی حسن به گاو در عزاداران بیل و مسخ گرگور در داستان کافکا به حشره ای عظیم الجثه، از نمادهای مشترک برجسته در این دو اثر است. مسخ مشدی حسن نوعی استحاله روحی، توهم و جنون و نمادی از خودبیگانگی اوست و مسخ گرگور سامسا، روایت بیگانگی از جامعه دچار بحران هویت. مسخ مشدی حسن، روحی و مسخ گرگور، جسمانی است. هر دو مسخ، تنزل از درجه انسانی به مقام و مرتبه حیوانی است و این شاید به این معنا باشد که پایان چنین بیگانگی از خود، رسیدن به مقام پست حیوان بودن است. مسخ موسرخه در عزاداران بیل نیز، مسخی جسمانی است و از این نظر شبیه به مسخ گرگور سامسا. موسرخه، نماد قحطی وگرسنگی است؛ اما مسخ گرگور نماد بی هویتی در هجوم مدرنیسم است.

رئالیسم جادویی سبک نسبتا نوینی است که هر چند بیشتر تداعی گر نام آمریکای جنوبی و به ویژه گابریل گارسیا مارکز است، اما خاص ملل جهان سوم است. در داستان های این سبک، واقعیت و خیال در هم گره می خورند، اما به گونه ای که واقعیت بر خیال سیطره دارد، نه خیال بر واقعیت. از میان داستان نویسان فارسی، غلام حسین ساعدی در برخی از آثار خویش به این سبک گرایش دارد. این داستان های ساعدی را می توان به دو دسته تقسیم کرد: داستان هایی که به سبک رئالیسم جادویی نوشته شده اند و داستان هایی که تنها رگه هایی از رئالیسم جادویی را می توان در آن ها یافت. در این نوشته، به بررسی هر دو دسته و هم چنین علل گرایش ساعدی به این سبک خواهیم پرداخت.