پیوند گفتگومندی با نقد هنری، مسئله مورد توجه این مقاله را تشکیل داده است. نقش واژه گفتگومندی ابتدا در انسانشناسی فلسفی، فرهنگ، و سپس در نقد هنری معاصر مورد بررسی قرار گرفته است. مفهوم گفتگومندی از آرای اولیه میخائیل باختین درباره رمان به عاریت گرفته شده و سپس رابطه این مفهوم با آرای متأخر او چون پاسخپذیری و نانهاییپذیری در ارتباط قرار گرفته است. نقد گفتگویی است بین دو نظام نشانهای که هر دو طرف میتواند زبان بوده، و یا گفتگوی زبان با نظام نشانهای دیگر باشد. بنابراین گفتگومندی در درون نقد همواره نهفته است. این مقاله نشان داده است که مهمترین نمودهای کیفیت نقد گفتگومندانه معاصر، عدم قطعیت معنای نقد و افزایش نقش تعاملی مخاطب در هنر و نقد امروزین و گشودگی نقد بر رشتههای دیگر میباشد. همچنین این مقاله دریافته است که اختلاف نظرات گفتمانهای مختلف هنری توسط نقد گفتگومندانه و گفتگوی بین آنها، میتواند به تولید متن هنری تبدیل شود. رویکرد این مقاله ترکیبی از رویکردهای مورد توجه پژوهش هنر یعنی، فلسفه هنر، زبانشناسی، جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی بوده است.

از همان عنفوان جوانی موریس بارس با کتاب های شاتوبریان آشنا شد. با شور و اشتیاق، از خلال آثار وی و به یمن آنها، درهای دنیای جدیدی بر بارس جوان گشوده شد، خواه در درون خود، خواه در روی زمین و در سرزمین های دیگر. در حقیقت، خواندن کتاب های گوناگون به او ناشناخته های فراوانی آموخت و گاهی حتی انگیزه سفر را در وجودش برانگیخت.پیش از ارائه «مسیر سفر» خود، بارس در مسیر استاد خود گام برداشت. در این سفرها گاه اشتیاق و وجد و گاه دلزدگی و سرخوردگی با او همراه شد. در این مقاله برآنیم تا در مسیر معرفتی و نویسندگی بارس قدم بگذاریم و از نقش برجسته سردسته رمانتیک ها سخن بگوییم: از تحسین و تقلید بارس گرفته تا قهر و آشتی او با شاتوبریان و در نهایت رسیدن به مرحله آفرینش. هدف ما مطالعه در هم پیچیدگی ها، ترکیب ها و ارتباطات میان نوشته های این دو ادیب است. در این مهم، مطالبی از پیدایش آثار و نحوه شکل گیری نوشته های بارس را از نقطه نظرهای گوناگون بیان می کنیم تا چگونگی ارتیاط های میان آثار هر دو را دریابیم. اصل مقاله بصورت متن کامل انگلیسی، در بخش انگلیسی قابل رویت است.

پژوهشگران آثار بینامتنیت اغلب با آرا میخاییل باختین به ویژه گفتگو مندی و چند صدایی ارایه شده از سوی او بحث را آغاز می کنند، زیرا همین آرا او بود که راه را برای واضع بینامتنیت یعنی یولیا کریستوا گشود و رویکردی نوین در نظریه و نقد ادبی و هنری فراهم آورد. باختین دست کم در مقابل سه جریان مسلط دوره خود یعنی زبان شناسان، سبک شناسان و صورتگرایان ایستاد؛ جریاناتی که با وجود اختلافات، در مورد مطالعه متنی اشتراک داشتند او به روابط فرا زبان شناسی و فرا متنی به ویژه فرامتن های اجتماعی باور داشت و نقش آن ها را در متن ادبی بسیار مهم و اساسی می پنداشت. نظریات باختین بسیار گسترده و متنوع هستند، اما در اینجا فقط به آن بخشی که به بینامتنیت مرتبط می شود، یعنی گفتگومندی و چند صدایی بسنده می شود. بنابراین، پرسش و مساله اصلی این مقاله همانا بررسی چگونگی ارتباط میان گفتگومندی باختینی و بینامتنیت کریستوایی و میزان تاثیر گفتگومندی بر بینامتنیت است.

زمینه و هدف: اینکه یک متن تا چه اندازه با متون قبل، معاصر و بعد از خود در ارتباط بوده و در حوزه های زبانی، معنایی و. . . از آن متون متأثر باشد، بسته به اهمیت و ارزشمندی آن متن، فراوان موردبررسی شارحان و منتقدان قرار میگیرد. آنچه در نقد نوین متون، مورد توجه و تأکید بیشتر است نوعِ ارتباط گیری و گفتگومندی است که در سایۀ بینامتنیت و بیناذهنیت به ایجاد شبکه های گفتگو با متون قبل، معاصر و آینده برقرار میگردد. اصطلاح بینامتنیت و بیناذهنیت و. . . را از اندیشه های باختین و طرفداران او باید جستجو کرد. با این حال بررسی انواع گفتگومندی و کاربستهای آن میان مؤلف، راوی، متن و مخاطب برای تعیین درجه بندی متون اهمیت دارد؛ متنی مانند منطق الطیر عطار بعنوان منظومۀ ارزشمند عرفانی فارسی میتواند حلقۀ میانی بسیاری از این گفتگوها باشد. در این تحقیق نگارنده بر آن است در متن موردنظر، انواع شگردهای مؤلف/ راوی را در ایجاد شبکۀ گفتگومندی و ارتباطات بینامتنیت رصد نماید. روش مطالعه: از آنجایی که این تحقیق با تکیه بر متن منطق الطیر عطار صورت میگیرد، تلاش نگارندگان بر آن خواهد بود تا مفاهیم نظریه های مطرح شده را در متن، به روش کتابخانه ای و نمونه برداری تحت بررسی قرار دهند. یافته ها: متن منطق الطیر سرتاسر، صحنۀ گفتگومندی بینامتنی و ارتباط با متون گذشته و کتابهای مقدس است. نتیجه گیری: عطار در منطق الطیر با بهره گیری از خصایص انسانی، نمادها و سمبلها و با بکارگیری ابزارهای گفتگو، شبکه ای از گفتگوی میان نسلها و میان اقشار مختلف جامعه را ایجاد میکند. وجود روایتهای مشترک میان منطق الطیر و آثار متقدم و متأخر ازجمله مثنوی معنوی مولانا و متونِ پس از آن، مؤید وجود روابط گفتگومند در متن است.

از زمان شکل گیری جوامع متمدن بشری، زیورآلات را که نه تنها نشانگر تمایل بشر اولیه به زینت دادن خود، بلکه به عنوان یکی از کهن ترین عناصر فرهنگی هر تمدنی به شمار آورده اند. در این بین، شبه قاره هند به عنوان کشوری مملو از سنگ های گرانبها، از گذشته تاکنون مرکز ارتباطات تجاری زیورآلات بوده که همواره ریشه در باورها و مناسبات فرهنگی جامعة متکثر هند داشته است. درواقع، آنها با قدمتی بیش از 5000 سال به عنوان بخشی از یک تمدن کهن، فراتر از تزیین بدن به شمار آمده اند که با اشکال و نقش مایه هایی، در حکم رسانه ای از سنت، هویت تاریخی، فرهنگ غنی و تغییراتی که در ادوار مختلف تمدن هند ایجاد شده، صحبت می کنند. لذا در این پژوهش برآنیم تا با استناد به رویکرد گفتگومندی باختین به عنوان روشی برای مطالعۀ زیورآلات به مثابۀ اثر هنری بپردازیم که گفتگومندی چگونه در تولید زیورآلات معاصر هند بروز پیدا کرده است؟ هدف، ارائۀ روشی برای درک جهان متن، تصویری منسجم از ارتباطات فرهنگی در محتوای آثار و پی بردن به فرآیند شکل گیری زیورآلات معاصر با نقش مایه جانوری بوده است. زیرا به عقیدۀ باختین، گفتگومندی؛ یک روش خاصِ نگریستن به جهان بوده که می تواند برای خوانش آثار، به بافتار و متونی که از فرهنگِ دیگری سرچشمه گرفته اند، بپردازد. یعنی توجه به عناصر درون متنی و نیز ارتباط میان عناصر متن با خارج از آن. یافته ها، به روش توصیفی-تحلیل محتوا انجام گرفته اند که بیان می کنند، آنچه در تألیف زیورآلات به هنرمند هندی تعلق داشته فقط مادۀ اولیه در شکل گیری آنها بوده؛ لیکن وی هرگز در خلق آثارش مستقل نبوده است. بلکه برای عینیت یافتن صورت و تکمیل محتوای زیورآلات، به گفتگو با فرهنگِ «دیگری» پرداخته که در دورۀ معاصر به عنوان بن مایه هایی یادآور برای مخاطب یا مخاطبان آتی، در شکل زیورآلات با نقش مایه جانوری تجسم یافته اند. درواقع، زیورآلات معاصر هند هنگامی که با زمینه مرتبط شدند، توانستند موجودیت بیابند. یعنی، گفتگو با فرهنگِ «دیگری» و مهم تر از همه فرهنگ هندو-اسلامی در کنار سایر فرهنگ ها این امکان را برای هنرمند ایجاد نمود که، او، فرهنگ هند را به خاطر آورد زیرا وی از منظر خویشتن، قادر نبوده در ظرف زمان تاریخی و مکان اجتماعی به آفرینش اثر خود ادامه دهد. و همچنین، برای مخاطب نیز تداعی شود به گونه ای که، حتی اگر مخاطب، نام هنرمند آنها را ندانسته لیکن در نهایت، به عنوان زیورآلات هندوستان شناخته می شود.

رضا عباسی، نگارگر مطرح مکتب نقاشی اصفهان، از معدود نگارگران ایرانی است که در حالیکه به عنوان «نقاش مردمی» به جامعه و مردم عادی توجه دارد به عنوان «نقاش درباری» در دربار صفوی تصویرگر سفارشات درباری و پیکره شاهان و اشراف است. از سوی دیگر میخاییل باختین، نظریه پرداز روس قرن بیستم، ایده «متون چندصدا و گفتگومند» را در مقابل «متون تک صدا» ارایه کرد. در نظر باختین متون چندصدا و گفتگومند غالبا در شرایط استبداد و خفقان گفتگو در جامعه به جهت نقد واقعیت استبدادگونه، تمامیت خواه و تک صدا که مسبب نابودی گفتگو در جامعه شده است خلق می شوند تا به طور موقت چنین تضادهای اجتماعی و طبقاتی را به حالت تعلیق درآورد. احتمال می رود در برخی از آثار رضا عباسی شاهد فضای تعاملی، چندصدا و گفتگومند باشیم که برای نخستین بار در سنت نقاشی ایرانی ظهور می یابد. ازاین رو موضوع این پژوهش بررسی مفهوم چندصدایی و گفتگومندی میخاییل باختین در آثار رضا عباسی است و هدف از آن شناخت قابلیت های نگارگری ایرانی در تطابق پذیری و تفسیر براساس نظریه ها و مفاهیم فلسفی معاصر است. سوالات تحقیق عبارتند از: 1. چندصدایی و گفتگومندی در آثار رضا عباسی چگونه است؟؛ 2. اوضاع اجتماعی عصر صفوی چگونه بر ماهیت چندصدایی و گفتگویی آثار رضا عباسی تاثیر گذاشت؟؛ 3. هدف رضا عباسی از ارایه تصاویر چندصدایی و گفتگومند چیست؟ با توجه به اینکه تاکنون آثار رضا عباسی با این دیدگاه نظری مورد مطالعه و بررسی قرار نگرفته است، لذا پژوهش در این زمینه ضروری می نماید. این پژوهش به لحاظ هدف در زمره پژوهش های توسعه ای قرار دارد و براساس ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات به شیوه اسنادی (کتابخانه ای) و با استفاده از ابزار فیش است. روش تجزیه و تحلیل اطلاعات کیفی و با رویکرد ایده چندصدایی و گفتگومندی میخاییل باختین است. این پژوهش نشان می دهد که مهم ترین ویژگی چندصدایی و گفتگومندی در آثار رضا عباسی تضاد و دوگانگی است که در قالب حضور همزمان پیکره های عامه با پیکره های درباری و اشراف ظهور می کند. از آن جا که از میان پیکره های عامه، دراویش، شیوخ و کتاب به عنوان شخصیت های ثابت و پایدار نگاره ها حضور دارند و سبب ایجاد فضای تعاملی و گفتگویی در نگاره ها می شوند، این پیکره ها در ارتباط با پیکره های درباری ممکن است چهار نقش «نظاره گر»، «پیر و مرید»، «راوی» و «مغازله گر» داشته باشند. مهم ترین تاثیری که شرایط اجتماعی عصر صفوی بر رضا عباسی گذاشت، ترک یکباره دربار شاه عباس و پیوستن او به مردم عامی و کوچه و بازار بود. افرادی که یا در جامعه عصر صفوی جایگاه اجتماعی خاص و مهمی نداشتند یا اینکه که به سبب شرایط و اوضاع اجتماعی و سیاسی کاملا مطرود و منفور شمرده شده بودند. این گروه های اجتماعی در لایه های مخفی تر جامعه زیست می کردند و صدای آن ها جزء صداهای مسلط و غالب در گفتمان رایج و رسمی جامعه عصر صفوی نبود. ازاین رو می توان گفت که دوره های زمانی فعالیت هنری رضا عباسی، که متاثر از شرایط اجتماعی دوران اوست، می تواند بر ماهیت گفتگومندی و چندصدایی آثار او نیز تاثیرگذار باشد. تعداد آثار گفتگومند و چندصدایی رضا عباسی در دوره سوم نسبت به دوره اول و دوم او بیشتر است، بعد از آن بیشترین تعداد تصاویر گفتگومند مربوط به دوره زمانی اول فعالیت هنری اوست و تعداد تصاویر در دوره دوم یعنی دوره کناره گیری او از دربار در کم ترین حد ممکن (0 %) است. هدف رضا عباسی از خلق این دست از تصاویر، بیان ضدیت با حکومت و قدرت مسلط بوده است که عرصه نبردی میان نیروهای مرکزگرا یا تک گویانه در قالب پیکره های درباری با نیروهای مرکزگریز یا چندگویه در قالب پیکره های درویشی است.

مقالۀ حاضر، عوامل گفتگومندی در شعر سیمین بهبهانی(1306- 1393) را بر مبنای «منطق مکالمه» میخائیل باختین (1895- 1975م.) -که ازنظریه های مطرح در مکتب پست مدرنیسم است- بررسی می کند. بهبهانی از پایه گذاران غزل نو است که با نگاهی تازه به انسان و اجتماع و بهره گیری از زبان امروزی و بیانی روایی و داستانی به گفتگو در متن شعر خویش پرداخته و این گفتگوها -که به شیوه های مختلف در غزل سیمین متجلی است- موجب چندصدایی در شعر شاعر شده است. نگارندگان می کوشند با روش تحلیلی- توصیفی مبتنی بر متن غزلیات سیمین و ازطریق ذکر شواهد شعری و پاسخ دادن به این پرسش-های بنیادی که چه شگردهایی موجب چندصدایی در غزل سیمین بهبهانی شده و مضامین شعری شاعر در این امر چه تأثیری داشته است؟ استدلال کنند که سیمین افزون بر اشعار عاشقانۀ خود که در آنها با بهره گیری از فردیّت شاعرانه با زبانی ساده و روان با معشوق خود گفتگو می کند و روابط عاشقانه خویش را با جزئیات تمام بازگو می کند، با پرداختن به مضامین عاشقانه- اجتماعی(عشق فراشخصی)، وطنی و سیاسی- اجتماعی و به ویژه انتقاد از شرایط زنان و همچنین به کارگیری شگردهایی مانند روایت، مکالمه و درک حضور دیگری، گفتگو با خویشتن، گفتگوهای بدون پاسخ مخاطب، تعامل و تفاهم در گفتگو، بینامتنیت، گزاره های خطابی، تن گروتسک و کارناوال با عناصر پیرامون خود ارتباطی عاطفی برقرارکرده و شرایط حضور «دیگری» را در شعر خود فراهم آورده و توانسته است در مقابل فضای تک صدایی شعر سنّتی، فضایی چندصدا در اشعار خود بیافریند.

زیورآلات معاصر هند؛ با قدمتی کهن، همچون یک فرهنگ لغت گسترده با مفاهیم بسیار، همواره فراتر از تزیین بدن به شمار آمده اند. آن ها، به عنوان رسانه ای از سنت، هویت تاریخی، فرهنگ غنی و تغییراتی که در ادوار مختلف تمدن هند ایجاد شده، صحبت می کنند. امروزه آنچه در جامعه ای همانند هند می تواند بیش از همه، توجه هر بیننده ای را به خود جلب کند، حضور هم زمان فرهنگ های مختلف است که هرگز از هند حذف نمی شوند، بلکه نوعی امتداد در بطن تحولات و تغییرات تاریخی فرهنگی هند وجود دارد که به بهترین وجه در زیورآلات معاصر تبلور یافته است. در این پژوهش برآنیم تا با استناد به رویکرد گفتگومندی باختین (روشی برای مطالعه آثار هنری) بپردازیم و پاسخ این پرسش را بدهیم: چگونه گفتگومندی در دریافت مفهوم زیورآلات معاصر هند بروز پیدا کرده است؟ هدف، پی بردن به نحوه شکل گیری و تحلیل آن ها با توجه به مفاهیم اساسی گفتگومندی است؛ زیرا به عقیده باختین، گفتگومندی روش خاص نگریستن به جهان است. با توجه به اینکه جلوه های معنا در زیورآلات معاصر هند، ممکن است به شکلی نهفته وجود داشته باشد، درک آن ها با توجه به زمینه ای در دل فرهنگ دیگر و درنتیجه گفتگومندی امکان پذیر شده است. یافته ها، به روش توصیفی تحلیل محتوا انجام شده اند که بیان می کنند، با توجه به انواع گفتار و چندصدایی در شکل گیری زیورآلات، هنرمند معاصر، یک بار به عنوان خالق با مخاطبی برتر وارد گفتگو شده و بار دیگر، خود به عنوان مخاطب از بیرون به متن شکل می دهد و با «دیگری» ارتباط برقرار می کند. یعنی این آثار، مسیری یک طرفه از هنرمند به سمت مخاطب نیست. بلکه به عنوان یک رسانه مادی عمل می کند؛ که به گفتگو، شکل هنری ملموس می بخشد و به آن امکان می دهد تا در جامعه به عنوان یک کنش گفتاری بین خود و دیگری یا بین هنرمند و مخاطب در گردش باشد. آنچه در این بین مبادله می شود معنایی دارد و معنا واقعیت گفتگوست و خصلتی پاسخگرانه دارد؛ این معنا فقط با وساطت نشانه ای اتفاق می افتد که به عنوان «دیگری» از بیرون به متن زیورآلات وارد شود. با توجه به این رویکرد، هیچ گفتار اول و آخری در زیورآلات حضور ندارد و معنای به دست آمده نسبی و بی پایان است. درنهایت ما به عنوان مخاطب، در زمان و مکان شخصی خود به این آثار می نگریم به ظاهر هنرمندی هندی در سال 2020 خلق کرده است؛ بنابراین، در باطن خود، به طور کامل متعلق به هنرمند نیست، و همواره به گذشته و مبادی خود بازمی گردد.

نظریه پردازان ادبی، از چشم اندازهای مختلفی ژانرهای ادبی را نقد و بررسی کرده اند. در این میان میخاییل باختین، نظریه پرداز بزرگ روس، جایگاه ویژه ای دارد. وی با تأکید بر اصطلاح کلیدی «منطق مکالمه ای» و «چندآوایی» در میان انواع ادبی، آن ها را واجد ماهیت گفت وگویی و چندصدایی می داند. باختین که شهرتش در غرب در وهله اول به دلیل درک او از کارناوال است و در همین راستا مفهوم رمان گفتگویی و چندصدایی و نیز بینامتنیت را مطرح می کند. وی به نقش جامعه در شکل گیری شخصیت انسانی تأکید بسیار داشته است. او همچنین معتقد است که زبان به بهترین صورت می تواند این ویژگی گفتگومندی را ظاهر سازد. از نظر باختین گفتار همیشه با گفتار یا گفتارهای دیگر در ارتبا است. در این پژوهش بر آن هستیم که نظریه گفتگو، چندصدایی و بینامتنیت باختین را در شعر نیما و اخوان بررسی کنیم.

تحقیق در ویژگیهای سبکی یک نویسنده با رویکرد گفتگومندی میتواند منجر به درک و دریافت بهتری از دنیای اثر شود. در یک متن گفتگومند، همه صداها شنیده میشود و صدای نویسنده صدای غالب نیست؛ بلکه نویسنده به همه آواها فرصت برابر میدهد و همه صداهای موافق و مخالف به موازات هم به گوش مخاطب میرسد. رمان بهترین بستر برای آفرینش فضای گفتگومند است. این پژوهش پنج رمان شاخص معاصر (سووشون اثر سیمین دانشور-کولی کنار آتش اثر منیرو روانیپور-طوبی و معنای شب اثر شهرنوش پارسیپور-عادت میکنیم اثر زویا پیرزاد-خانه ادریسیها اثر غزاله علیزاده)را به منظور کشف مولفه های گفتگومندی با روش توصیفی-تحلیلی و به شیوه اسنادی-کتابخانه ای، مورد نقد و بررسی قرار داده است. در پاسخ به پرسش اصلی این پژوهش که آیا گفتگومندی میتواند برای این نویسندگان یک ویژگی سبکی شخصی باشد؟؛ باید گفت که این نویسندگان با به کارگیری شگردهای مختلف از جمله، چرخش زاویه دید، ساختار صلیبی، ژانر ریالیسم جادویی و بینامتنیت، چندصدایی و چند زبانی، یک اثر گفتگومند و چند آوا را آفریده اند. بیشترین کاربرد چندصدایی با مولفه سبکبرداری است. همین امر گفتمان غالب متن را به سوی نظر نویسنده هدایت میکند و از بار گفتگومندی متن میکاهد. گفتگوی بینامتنی مشترک این رمانها با هم، گفتمان مقاومت و صدای اعتراض به گفتمان مرد سالار و سنتی است.