پژوهش نامه عرفان
سال:1401 | دوره:13 | شماره:26 |تعداد مقالات:12

نظریه استعاره های شناختی یا مفهومی اولین بار توسط لیکاف و جانسون مطرح شد. طبق نظر ایشان، استعاره دیگر تنها عنصری بلاغی و مختص زبان شعر نبود، بلکه زیربنای تفکر انسان، استعاری است. ابتدا استعاره های شناختی در زبان روزمره بررسی شد، اما با توجه به انتزاعی بودن زبان عرفان، آرام جای خود را در مطالعات عرفانی باز کرد. در مثنوی بررسی شناختی مفاهیم انتزاعی جایگاه ویژه ای دارد. یکی از این مفاهیم خیال است. این پژوهش به دنبال بررسی شناختی عنصر خیال در مثنوی با رویکرد توصیفی-تحلیلی است. بررسی عنصر خیال در قالب شناختی در مثنوی نشان می دهد که وی به منظور ملموس کردن این مفهوم انتزاعی، قلمروهای مبدا حسی یا عینی را برای آن انتخاب کرده است. از بین استعاره هایی که مولانا با محوریت خیال در مثنوی به کار برده است، «خیال مظروف است» و «خیال حیات مند است» بیشترین بسامد را دارند و پس از آن «خیال تصویر/ عکس است» و «خیال دام است» در مرتبه بعد قرار می گیرند که منعکس کننده نگاه مولانا به خیال می باشند. نتایج تحقیق نشان می دهند که در مثنوی، به مظروف بودن خیال بیش از ظرف بودن آن توجه شده است. . ازطرف دیگر، در تفکر مولانا، هرچه جز «خداوند واحد حی ودود» خیال است.

قوس صعود و نزول از نظریه های پایه در عرفان اسلامی است. این نظریه به تبیین نظام هستی و ارتباط آن با وجود حضرت حق (خداوند) می پردازد و موجودات عالم را در دو قوس نزول و صعود در نظر می گیرد که از یگانه وجود حقیقی نشیت گرفته و به صورت دایره وار به آن بازمی گردند. مقاله پیش رو درصدد است با بهره گیری از روش پژوهشی تاریخی و نقلی به وجه اشتراکات و تمایزات تبیین های مختلف این نظریه در کلمات عرفا دست پیدا کند. درنهایت تلاش بر یافتن ریشه های تاریخی و عقیدتی موجد این نظریه در عرفان اسلامی است. ازجمله سه عامل در ایجاد این نظریه تاثیرگذار تشخیص داده می شوند که عبارت اند از: عقبه فلسفی بحث از فرایند خلقت؛ پذیرش نظریه وحدت وجود و گرایش به کمال و سیر و سلوک در عرفان.

هنر و عرفان از دیرباز با یکدیگر ارتباط داشته اند. تیاتر یکی از هنرهایی است که از جنبه های گوناگون با عرفان و مناسک عملی تصوف مرتبط است. ریچارد شکنر(1943م) نظریه پرداز معاصر در حوزه اجرا و نمایش، در اثر خود با عنوان: «نظریه اجرا» (Performance Theory) از نوعی فرم اجرایی سخن می گوید که می تواند از جهات گوناگون همچون وجود «Actuals» در بطن اجرا، با «واقعه های» عرفانی که در اثر مکاشفه بر قلب سالک ریخته می شود، ارتباط داشته باشد. او در تحلیل این مفهوم به نظریات میرچا الیاده (1986-1907م) اشاره می کند، که برمبنای آن وقوع «Actuals»، اجراگران را در زمان و مکانی قدسی قرار می دهد. «واقعه عرفانی» در عرفان اسلامی نیز حالتی ذکر شده که برای سالک براثر انجام اعمال بدنی خاصی همچون برخی از ریاضت ها، روی می دهد. بنابراین به نظر می رسد در دو مفهوم پیش گفته، ازیک سو با «عمل» و فعالیت های اجرایی و ازسوی دیگر با رویدادی قدسی مواجه هستیم. در این جستار برآنیم تا پس از شرح مختصری از نظریه اجرای شکنر، با بررسی و تبیین آرای صوفیانی که در رابطه «واقعه» عرفانی سخن گفته یا قلم زده اند، به واکاوی مفهوم «Actual» بپردازیم. لازم به ذکر است این پژوهش به شیوه مطالعات کتابخانه ای و با روش مقایسه ای انجام شده است.

مسیله فعل اختیاری انسان ازیک سو با برخی از صفات الهی مانند: توحید-افعالی-، علم، اراده، قدرت و ازسوی دیگر با بعضی از آموزه های دینی مانند: بهشت، جهنم، تکلیف و. . . کاملا مرتبط است. در تبیین این مسیله برخی جانب جبر رفته اند و برخی قایل به تفویض شده اند. از اهداف پژوهش حاضر آن است که تحلیل فعل اختیاری انسان به گونه ای صورت پذیرد که هماهنگ با صفات الهی و موید آموزه های دینی باشد. ازاین رو در این پژوهش به تحلیل فعل اختیاری انسان براساس وحدت مفهومی، تشکیکی و شخصی وجود پرداخته شده است و سپس میان نتایج این تحلیل ها با محتوای نصوص دینی، مقایسه ای صورت گرفته است. در ادامه با روش تحلیلی، ابعاد فعل اختیاری انسان مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. از یافته های تحقیق آن است که: هریک از این سه تحلیل، منطبق با برخی از آیات قرآن کریم است و افعال اختیاری انسان اعم از حسنه و سییه دارای دو بعد حقی و خلقی است.

سید احمد فردید با تلفیقی که از فلسفه هرمنوتیکی هایدگر و عرفان ابن عربی به دست داده است نماینده یکی از رویکردهای معاصر در مواجهه انتقادی با غرب است. وی با اتکا به کاوش های اتیمولوژیک و بهره گیری از آرای عرفای اسلامی به ویژه عرفان نظری ابن عربی، رویکرد اشراقی کربن و خوانشی خاص از فلسفه هایدگر و. . . به مقولات و مفاهیمی خاص برای صورت بندی مفهومی مواجهه «ما» و «غرب» دست یافته است. برای فردید، غرب و به همان سان شرق، مفاهیم انتولوژیک هستند. غرب و شرق عبارت اند از دوگونه اونتولوژی و دوگونه فهم از وجود فی نفسه که خودشان را در دو سنت و تاریخ گوناگون، دو فرهنگ و تمدن مختلف و در دو گونه نظام اجتماعی متفاوت آشکار می سازند. این نوشتار می کوشد تا به تحلیل مبانی و لوازم این مواجهه و دستاوردهای آن برای اندیشه ایران معاصر بپردازد.

پرستش امری انسانی است که از آغاز خلقت تاکنون روح انسان را به سمت یک نقطه متمرکز (خدا) سمت و سوق بخشیده است. ادیان مختلف باوجود اختلافات ظاهری در نیت مندی گرایشات دینی و ظهور عملکردیشان در ارایه مناسک عبادی، همه به امر پرستش، گرایش داشته اند؛ همچنین در مسیر استعلای روح انسانی که همانا مایه رهایی و رستگاری است، پویا بوده اند. یکی از دیدگاه های مهم قابل تحلیل در این زمینه، دیدگاه عرفانی است که تقریبا در ادیان مختلف، پرستش را به گونه معرفت درونی از طریق رابطه عاطفی انسان با خدا، تبیین می نماید. این مقاله می کوشد تا ابتدا به اثبات گرایش فطری همه ادیان به یکتاپرستی و استعلا، با توجه به منابع مکتوب عرفان اسلامی و استناد به آیات قرآنی و نگرش های ادیان دیگر بپردازد. سپس مفهوم گرایش عقلانی دینی و امر پرستش را در میان ادیان مختلف و عرفان اسلامی بررسی کرده و گونه های ظهور عملکردی آن ها را بیان نماید. درنهایت به بررسی سویه های استدلالی فعل پرستش که اساسا از بعد عاطفی انسان نشیت گرفته است، می پردازد.

کشف المحجوب از قدیمی ترین و مهم ترین متون نثرعرفانی است؛ به همین دلیل از زوایای مختلف موردتوجه محققان ادبی به ویژه عرفان پژوهان بوده است. در این مقاله، بارویکردی نو و براساس نظریه کنش گفتاری جان راجرز سرل و طبقه بندی پنج گانه او از کنش های گفتاری و نمونه برداری سیستماتیک، پاره گفتارهای کشف المحجوب، تحلیل شده است. از دیدگاه سرل هر شخص هنگام سخن گفتن فعلی را انجام می دهد و مخاطب با توجه به بافت آن را درک می کند. و مقصود از فعل (کنش) گفتاری به معنای خاص آن کاری است که گوینده ضمن سخن انجام می دهد. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی کنش های گفتاری در متن کشف المحجوب را واکاوی می کند. نتایج به دست آمده نشان می دهد کنش های گفتاری اظهاری بیشترین بسامد را دارد.

امام خمینی به طور مکرر از واژه «هیچ» استفاده کرده و آن را صفت خود و «ما سوی الله» دانسته و فهم و باورآن را برای انسان هایی که طالب کمال و لقای معبود مطلق اند ضروری شمرده اند. هیچ را می توان از منظر وجودشناسی ازآن جهت که فاقد هرگونه تعینی است و از «هویت غیبی» و«مجهول مطلق» حکایت می کند، بالاترین مرتبه از مراتب هستی و عالی ترین جلوه ذات الهی یعنی «وجود بشرط لا» و مقام «احدیت» دانست و از جنبه معرفت شناسی نیز عالی ترین مرتبه ازمراتب شهود و مشاهده انسان و از مصادیق «یدرک و لا یوصف» برشمرد. ازسویی دیگر می تواند نقطه پیوند دو ساحت وجود و معرفت انسان جویای حقیقت باشد. ازاین رو نیل به این مقام مستلزم آن است که سالک در سیر انفسی و انبساط وجودی به بالاترین مرتبه وجود خود یعنی مراتب «سر» و «خفی» رسیده و با فنای وجهه خلقی، وجهه حقی اش ظهور یابد و به لحاظ معرفتی نیز به والاترین مراتب معرفت؛ یعنی توحید شهودی راه یافته باشد. هدف پژوهش حاضر این است که با استناد به آموزه ها و مبانی عرفانی امام خمینی به شیوه توصیفی-تحلیلی و با ابزار کتابخانه ای مراد ایشان را از واژه «هیچ» بیان کرده و چگونگی نیل به آن را بررسی کند.

یکی از ویژگی های تصوف خراسانی که آن را از گونه های دیگر تصوف متمایز می کند، پیوندی است که با زندگی اجتماعی و مسایل پیرامون آن دارد. ازجمله موضوعات قابل تامل و بررسی در تصوف خراسانی مسیله سیاست است. تصوف خراسانی با وجود پذیرش نظریه سیاسی حاکم که به واقع همان نظام خلافت سنی بود، چندان از شیوه عملی سیاست ورزان رضایت نداشتند. بدین منظور ازطرفی در جهت نفی و اصلاح سیستم موجود کوشیدند، و ازطرف دیگر، به پی ریزی ارزش های جایگزین دست یازیدند. عمده فعالیت سیاسی صوفیان در سه قالب فعل(عمل)؛ اندیشه؛ و زبان، قابل بررسی هستند و عنوان « زبان سیاسی» عنوانی جامع برای آن ها است. طبق بررسی های صورت گرفته بیشترین هنجارگریزی و رفتارهای سیاسی صوفیه در حوزه اندیشه و سپس رفتارهای عملی صورت گرفته است. واضح است که بررسی و تحلیل متون صوفیه از منظر جامعه شناسی و نظریه های سیاسی می تواند جوانبی از این متون را آشکار کند که پیش از این در پرده های قدسی خود را پنهان ساخته بودند.

مولوی یکی از حلقه های مهم پیوند بین جریان «عرفان ایرانی-اسلامی» با موسیقی بوده است؛ حلقه ای که بیش از هرچیز در سنت های سماع تجلی یافته است. پژوهش حاضر ویژگی های موسیقی عرفانی را برشمرده و رابطه بین مولانا و موسیقی را تبیین کرده است. جهت بررسی امکان تجلی مفاهیم عرفانی در یک اثر موسیقایی «پویم سمفونیک مولوی» ساخته هوشنگ کامکار که برای هشت صدمین سالگرد تولد مولانا ساخته شده بود، به عنوان مطالعه موردی انتخاب گردید. این پژوهش به شیوه کتابخانه ای و بررسی نت نوشت(پارتیتور) این اثر انجام شد و ضمن تحلیل مختصر آن از جنبه موسیقی، بازتاب مفاهیم عرفانی در پویم سمفونیک مولانا مورد بررسی قرار گرفت. این پژوهش امکان تجلی مفاهیم و مولفه های اشعار عرفانی در یک اثر موسیقی را اثبات کرد و بیشترین تاثیرپذیری این اثر از مفاهیم و مولفه های سماع مولویان در بهره گیری از ویژگی های ریتمیک حاصل از اشعار مولانا را ارزیابی نمود

صدرالمتالهین، بنیان گذار حکمت متعالیه، روشی برای بیان دیدگاه های خود برگزیده است که پس از او موجب ظهور اختلاف نظر در تفسیر برخی مسایل حکمت متعالیه شده است. او پیرامون یک مسیله، در مواضع گوناگون، متفاوت سخن گفته است. این عملکرد فهم نظر نهایی ملاصدرا و دیدگاه خاص حکمت متعالیه درخصوص مسیله مزبور را دشوار کرده است. پژوهش حاضر که به روش کتابخانه ای و توصیفی –,تحلیلی نگاشته شده، می کوشد (با التفات به اموری همچون وحدت مبانی حکمت متعالیه و عرفان نظری، عظمت و منزلت والای عارف و عرفان نزد ملاصدرا، استفاده از آرای عرفا به عنوان موید و نیز دفاع و ابهام زدایی از باورهای عرفانی) نشان دهد. در مواردی که ملاصدرا به نظر خاص خود صراحتا اشاره نکرده و به طورکلی دیدگاه ویژه وی روشن نیست، نظر نهایی ملاصدرا را باید نظر عرفان پژوهان دانست.

برهان الدین محقق ترمذی یکی از بزرگان طریقه مولویه است که در اوان جوانی به خدمت بهاءولد بلخی درآمد و در نزد او مراتب سلوک عرفانی را طی نمود؛ وی در تربیت مولانا نقش بسزایی داشت و توانست خداوندگار جوان را به وادی طریقت هدایت کند و او را در سلک عشاق عرصه ولایت قرار دهد. از سید سردان مجموعه ای به نام «معارف» و چند تفسیر کوتاه از آیات قرآن کریم مانده است که از علم دینی عمیق و بینش عرفانی بالای او حکایت می کنند. جستار حاضر که مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای است و با روش توصیفی –,تحلیلی انجام می شود، بهره گیری محقق ترمذی را از آیات قرآن و احادیث در تبیین مفاهیم عرفانی بررسی می کند و برای تحلیل بیشتر از دیدگاه های اهل عرفان نیز بهره می گیرد. نتیجه پژوهش آشکار می کند که محقق ترمذی از آیات قرآن و احادیث بیشتر در تبیین دو مبحث محوری تصوف یعنی «سلوک عرفانی» و «انسان کامل» استفاده کرده است.