مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز
سال:1403 | دوره:30 | شماره:128 |تعداد مقالات:8

تاریخ دیپلماسی اروپا نشان می دهد که امنیت روسیه در گرو نفوذ راهبردی این کشور در اروپای شرقی و مرکزی است. با فروپاشی اتحادجماهیر شوروی، راهبرد بازیابی جایگاه و امنیت روسیه در اروپای شرقی و مرکزی، نگرانی هایی را برای کشورهای منطقه بوجود آورد. در همین ارتباط، وقوع بحران اوکراین در سال 2014 و الحاق کریمه به روسیه، امنیت منطقه و کل اروپا را با چالش جدی مواجه ساخت. لذا کشورهای منطقه درجهت موازنه سازی در برابر قدرت و نفوذ روسیه، به تشکیل الگوهای منطقه گرایی روی آوردند، که نوعی نگاه ضدروسی بر آن حاکم است. در این میان، جنگ روسیه و اوکراین در سال 2022، موجب همپوشانی و همسویی در رفتارضدروسی قالب های چندجانبه منطقه گرایی شده است. با در نظرگرفتن ملاحظات فوق این سوال مطرح می شود که منطقه گرایی ضدروسی در اروپای شرقی و مرکزی چگونه منافع ملی روسیه را با تهدید مواجه ساخته است؟ فرضیه پژوهش بدین گونه طرح شده است که منطقه گرایی ضد روسی در حوزه شرقی و مرکزی اروپا از طریق همگرایی سیاسی، نظامی و اقتصادی کشورهای منطقه توانسته است منافع و امنیت ملی روسیه را با تهدیدات گوناگونی مواجه سازد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که توسعه مناسبات راهبردی کشورهای اروپای شرقی و مرکزی در قالب مثلث های همکاری جویانه سه جانبه، سازمان های منطقه ای و ابتکارهای چندجانبه در جهت موازنه سازی در برابر روسیه، تهدیدات نظامی- امنیتی، سیاسی و اقتصادی علیه منافع ملی مسکو در منطقه ایجاد کرده است. روش پژوهش کیفی با رویکرد تحلیلی- تبیینی می باشد و از نظریه موازنه قوا نوواقع-گرایی برای تبیین موضوع بهره گرفته است.

مقاله حاضر به بررسی تأثیر ابتکار 5+1 بر ساختار امنیتی آسیای مرکزی از زمان تأسیس در سال 2015 تا 2024 می پردازد. هدف اصلی، تحلیل چگونگی تأثیرگذاری این ابتکار بر الگوهای همکاری و رقابت امنیتی در منطقه است. چارچوب نظری پژوهش، ترکیبی از نظریه مجموعه امنیتی منطقه ای، مفهوم امنیتی سازی، و نظریه گروه مرجع است که امکان بررسی جامع پویایی های امنیتی منطقه را فراهم می آورد. روش شناسی تحقیق بر تحلیل محتوای کیفی اسناد و گزارش های رسمی و بررسی منابع ثانویه شامل مقالات علمی و گزارش های تحلیلی استوار است. یافته ها نشان می دهد که ابتکار 5+1، ضمن ایجاد تحولاتی در ساختار امنیتی منطقه و افزایش گزینه های استراتژیک کشورهای آسیای مرکزی، چالش هایی نیز در زمینه حفظ استقلال عمل این کشورها ایجاد کرده است. این ابتکار، اگرچه مؤثر بوده، اما نقشی تعیین کننده در شکل دهی به آینده امنیتی منطقه نداشته است. رقابت فزاینده قدرت های بزرگ در منطقه، پویایی های امنیتی پیچیده ای را شکل داده که مستلزم مدیریت هوشمندانه از سوی کشورهای منطقه است. نتایج حاکی از آن است که آینده ساختار امنیتی آسیای مرکزی بر اساس تعاملی پیچیده بین همکاری و رقابت شکل خواهد گرفت، و نقش ابتکار 5+1 را می توان به عنوان کاتالیزوری برای این تعامل در نظر گرفت. موفقیت بلندمدت ابتکارهای سیاسی و امنیتی در آسیای مرکزی، مستلزم توجه به نیازهای واقعی منطقه، ایجاد توازن بین منافع قدرت های بزرگ و استقلال کشورهای منطقه، تقویت همکاری های درون منطقه ای، و توسعه ظرفیت های داخلی است.

حمله نظامی روسیه به اوکراین در 24 فوریه 2022 و انضمام چهار منطقه دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپوریژیا به فدراسیون روسیه، بزرگ ترین درگیری نظامی پس از جنگ دوم جهانی در اروپا محسوب می شود که تبیین چرایی رویارویی نظامی روسیه و اوکراین و انضمام این مناطق به فدراسیون را ضروری می نماید. ازاین رو، هدف اصلی این مقاله، پاسخگویی به این سؤالات است که اولاً چرا روسیه تصمیم به حمله نظامی به اوکراین و انضمام دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپوریژیا به فدراسیون روسیه گرفت و ثانیاً علل گسترش بحران و موفقیت آمیز بودن این انضمام ها چیست؟ در پاسخ این فرضیه مطرح می شود که علت تصمیم روسیه جهت حمله نظامی به اوکراین و انضمام دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپوریژیا به فدراسیون روسیه رفع تهدیدات ناشی از عضویت احتمالی اوکراین در ناتو بوده است، همچنین تغییرات به وجود آمده در ارزش ها و هنجارهای مشترک میان اوکراین و روسیه در طول بحران و اشتراکات و پیوندهای تاریخی، زبانی، قومی- نژادی و مذهبی میان جامعه روسیه با جوامع این مناطق نقش مهمی در گسترش بحران و موفقیت آمیز بودن انضمام ها داشته اند. برای پاسخ گویی به پرسش های پژوهش از روش کیفی مطالعه موردی چندگانه بهره گرفته شده است. داده ها نیز به شیوه کتابخانه ای گردآوری و با رویکردی توصیفی – تحلیلی در بستر مفهومی نظریه های موازنه تهدید و سازه انگاری مورد تجزیه وتحلیل قرارگرفته است. یافته های مقاله نشان می دهد که هم عوامل مادی و هم غیرمادی در حمله نظامی روسیه به اوکراین و انضمام دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپوریژیا به فدراسیون روسیه نقش داشته اند.

جنگ ترکیبی به عنوان یکی از پرکاربرد ترین مفاهیم نظام بین الملل کنونی، از اهمیت بالایی در سیاست خارجی کشورها برخوردار بوده و امروزه اکثریت کشورها به خصوص قدرت های بزرگ نظیر روسیه، در پی استفاده حداکثری از این مفهوم در راستای تامین منافع خود می باشند. فلذا، نیاز است که درک کشورها (خصوصا قدرت ها) از این مفهوم به طور عمیق مورد بررسی قرارگیرد. به همین منظور، تبیین جنگ ترکیبی از منظر روسیه، به عنوان یکی از مهم ترین قدرت های نظام بین الملل کنونی، دارای اهمیت ویژه ای برای ج.ا.ایران می باشد. هدف اصلی تحقیق کشف و تبیین درک مسکو از مفهوم جنگ ترکیبی است. این تحقیق کاربردی و به روش اکتشافی-استقرایی انجام شده است. این پژوهش در کنار ابزار اسنادی خود که متشکل از ادبیات پیشین و اسناد فرادستی روسیه می باشد، از ابزار میدانی با جامعه آماری 30 نفره نیز بهره برده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهد، کشور روسیه به واسطه سرمایه گذاری گسترده و توجه ویژه خود به مولفه های سخت و نرم قدرت، اکنون دارای بالاترین قابلیت ها در عرصه نظامی، امنیتی و سایبری بوده و در بخش رسانه ای، اقتصادی و سیاسی نیز پیشرفت چشمگیری داشته است که همین امر، ابتکار عمل مسکو را در راستای دفع تهدیدات ترکیبی و اقدامات متقابل در این حوزه را به طرز چشمگیری افزایش داده و جنگ ترکیبی را به ابزار مهمی در مناسبات این کشور تبدیل کرده است. جنگ ترکیبی مفهومی بسیار حیاتی در اسناد امنیتی روسیه بوده و شناسایی تهدیدات ترکیبی و آمادگی حداکثری در برابر آن ها از مهمترین اولویت های امنیتی کرملین می باشد.

نوروز یکی از آیینهایی است که هر ساله با اعتدال بهاری در ایران و کشورهای متاثر از حوزۀ تمدنی ایران و نیز ترکیه برگزار می شود. نوروز یک پدیدۀ فرهنگی است و می تواند به عنوان عنصری کلیدی برای پیوند کشورهای برگزار کنندۀ آن باشد. ایران و ترکیه به عنوان دو کشور همسایه، همیشه با یکدیگر در حال مراودات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بوده و هستند. یکی از مهم ترین عناصر فرهنگی مشترک بین ایران و ترکیه، نوروز باستانی است. پرسش مقالۀ حاضر این است که نوروز چه شباهت ها و تفاوت هایی در دو کشور ایران و ترکیه دارد و نقش نوروز در دیپلماسی فرهنگی دو کشور چگونه ارزیابی می شود و این که چه خطوط اشتراکی فرهنگی بین ایران و ترکیه وجود دارد. به نظر می رسد با توجه به اهمیت قدرت نرم و نمودهای فرهنگی، نوروز می تواند به تعمیق روابط فرهنگی ایران و ترکیه کمک شایانی کند. مراسم پیشواز رفتن نوروز، خانه تکانی، سفرۀ هفت سین، خرید لباس نو و دید و بازدید اقوام جزء اشتراکات نوروزی بین دو کشور است. از بعد تفاوت ها، نوروز در نقاط مختلف ایران و ترکیه دارای تفاو هایی در باب چگونگی برگزاری مراسم و تفاوت های مردم شناختی است که بدان اشاره شده است. در کنار نوروز، میراث زبان و ادب فارسی و نفوذ آن بر فرهنگ ترکی، مجموعه های خطی فارسی در مراکز فرهنگی ترکیه و آثار منظوم و منثور مولانا جزء خطوط اشتراک فرهنگی ایران و ترکیه به شمار می روند. روش پژوهش با استفاده از منابع کتابخانه ای و گردآوری داده ها از مقالات، کتاب ها و بررسی آنها به روش توصیفی-تحلیلی است

قفقاز جنوبی منطقه بسیار مهمی است که در چشم انداز ژئوپلیتیک قرن بیست و یکم از جایگاه قابل توجهی برخوردار است. جنگ های اوکراین و قره باغ برای ترکیه فرصت منحصربه فردی را فراهم کرد تا چشم انداز جدید راهبردی خود را بازنگری کند. ترکیه به دنبال اجرای پروژه اعتمادسازی با آذربایجان، گرجستان و ارمنستان برای ایجاد ثبات و تعادل یک راهبرد چندوجهی در پیش گرفته است. پژوهش حاضر با کاربست نظریه سازه انگاری به دنبال پاسخ به این پرسش است که اهداف اقتصادی، سیاسی و نظامی ترکیه در کشورهای آذربایجان، ارمنستان و گرجستان چیست؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که ترکیه یک راهبرد چندوجهی را برای دست یابی به اهداف اقتصادی (دسترسی به بازار مصرف، سرمایه گذاری و تسلط بر خطوط انرژی و تأمین امنیت انرژی)، سیاسی و استراتژیک (گسترش حوزه تأثیرگذاری استراتژیکی و ژئوپلیتیکی در منطقه و محیط بین-الملل) و نظامی و امنیتی (تغییر موازنه نظامی و امنیتی منطقه از طریق اعطای کمک به متحدین راهبردی) به کار بسته است. نتیجه اینکه به دنبال تغییر واقعیت های ژئوپلیتیک در قفقاز، ترکیه تلاش می کند با کاربست راهبرد چندوجهی ضمن کاهش نقش رقبا، روسیه و ایران در منطقه و با پیدا کردن راهی برای بهبود روابط با ارمنستان، وزن ژئوپلیتیکی خود را در جهان رو به تغییر و نظم چندقطبی بین الملل ارتقاء بخشد.

گذار از کشمکش ها با برابری جنسیتی در عرصه صلح سازی، رابطه ای مستقیم دارد.همان گونه که جنگ، زندگی همه ابنای بشررا تحت تأثیر قرار می دهد؛ عدالت ایجاب می کند که در روند برقراری صلح نیز همه انسان ها مشارکت کنند.از سوی دیگر، استفاده روزافزون از زنان در سازمان های تروریستی ، نشان گر نیاز به توجه به این بخش مغفول روند صلح سازی است.محققان براین باورند که در بسیاری از موارد ناکامی در روند صلح سازی به دلیل عدم حضور زنان در این روند است.این در حالی است که به باور بسیاری بار عمده کشمکش ها بر دوش زنان است و استفاده از نقش آنان به روند صلح سازی کمک می کند.از این رو امروزه گذار از کشمکش ها با برابری جنسیتی گره خورده است.بنابراین سوأل پژوهش حاضر این است که میزان تأثیر عامل جنسیت و زنان در گذار از کشمکش ها در منطقه قفقاز جنوبی در سال های پس از استقلال چگونه بوده است؟شواهد نشان می دهد که زنان قفقاز جنوبی هم زمان با تغییر در دیدگاه های نهادهای سیاسی پسااستقلال نسبت به توان آنان، با تقویت ادراک از نقش برجسته خویش در این مسیر توانسته اند در روندهای صلح سازی و صلح بانی مشارکت کنند.با این حال، به رغم وجود ابزارهای قانونی و مشارکت زنان،آمیزه ای از تسلط پررنگ هنجارهای مردسالارانه بر جامعه، فقدان خودباوری در زنان و تأثیر اندک سازمان های غیررسمی، باعث شده تا زنان هم چنان به جایگاه واقعی خود در روند ایجاد جامعه پساکشمکش دست نیابند.بررسی نقش زنان در گذار از کشمکش های پسااستقلال در قفقاز جنوبی در بستر ادبیات نظری جنسیت، جنگ و صلح با روش تحلیلی- توصیفی و به شیوه تاریخی، این فرضیه را تأیید می کند.

فرهنگ استراتژیک جوهره نگرش نخبگان و جامعه نسبت به مفهوم قدرت و استفاده از آن در جهان و محیط پیرامون است. شاخص های فرهنگ استراتژیک تحت تأثیر چهار منبع اصلی مذهب و ایدئولوژی، ساختار نظام بین الملل، جغرافیا و ژئوپلیتیک و تجربیات تاریخی است. سوال مقاله از این قرار است که تاثیرپذیری از مذهب و ایدئولوژی در فرهنگ استراتژیک جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه چگونه بوده و در این زمینه چه شباهت ها و تفاوت هایی میان این دو وجود دارد؟ فرضیه مقاله عبرات است از اینکه گفتمان ارتدوکس روسی و گفتمان اسلام شیعی، با ایجاد ذهنیت و ادراک استراتژیک، مرزبندی-های تفکر و رفتار روسیه و ایران را به گونه ای تعریف نموده است که از یک جایگاه شبه الهی برخودار گشته است. مهمترین وجه اشتراک نقش مذهب در فرهنگ استراتژیک این دو کشور «تعیین هویت جمعی و مرزبندی هویتی» و «تقویت حس استثناگرایی » و همچنین مهمترین تفاوت ها مبتنی بر «توسعه طلبی ژئوپلیتیکی در برابر عدالت طلبی»، «الهام بخشی و معناگرایی در برابر عملگرایی منفعت محور و غایت مادی گرایانه»و «ناسیونالیسم قومی در برابر انترناسیونالیسم اسلامی (امت گرایی)» است. در این مقاله روش تحقیق به صورت تبیینی – تحلیلی است.