لجا الشعراء المعاصرون لاسباب مختلفه سیاسیه واجتماعیه واخری نفسیه ذاتیه إلی استخدام الرمز وسیله فنیه للتعبیر عن تجاربهم المعاصره، ومنهم شاذل طاقه احد رواد الشعر العراقی الحدیث الذی استخدم رموزا منوعه فی شعره، منها الرموز التاریخیه والادبیه والإسلامیه والدینیه. ویحاول هذا المقال عبر المنهج الوصفی التحلیلی دراسه شخصیه ایوب(ع) فی شعره مع الترکیز علی قصیدتیه "انتصار ایوب" و"هموم ایوب". وقد غدا ایوب(ع) لتحمله المشاق وصبره علی البلایا وشکره لله تعالی مضرب الامثال فی ذلک، وشاع بهذه الدلاله فی الشعر الحدیث، ووظفه شاذل طاقه فی شعره سعیا لبعث روح الصبر علی المصائب والامل بالنجاح فی نفسه ومواطنیه. ورغم ان شاذل طاقه شاعر کبیر ذو موهبه شعریه ثریه لکن النقاد لم یهتموا به وبشعره، فبقی رائدا منسیا قررنا ان نعرفه ونعرف شعره عبر دراسه قصیدتیه المذکورتین ومعالجه رمز ایوب فیهما. وتشیر النتائج الحاصله عن هذا المقال ان الاوضاع السیاسیه والاجتماعیه المضطربه فی العراق والعالم العربی وکذلک ظروف الشاعر الجسمانیه اثرت تاثیرا بالغا علی نفسیته وجعلته یوظف شخصیه ایوب(ع) فی شعره ویستلهم ملامحها القرآنیه للتعبیر عن هواجسه واوجاعه الشخصیه والاجتماعیه فتظهر هذه الشخصیه بصور عده ورموز مختلفه فی اشعاره منها: ایوب رمز لتموز، ایوب رمز للفلسطینی المظلوم، ایوب رمز لفلسطین، محن ایوب وهمومه و. . . .

چکیده فارسی:تنوع رنگ ها در عصر حاضر و آگاهی شاعران معاصر از این تنوع، ناشی از نگرش و بینش عمیق و هوشمندانه آنها به عناصر هستی است. اگرچه به کارگیری رنگ ها در ادبیات عربی قدیم، وجود داشته است، بیشتر انعکاسی مستقیم از رنگ ها در زندگی واقعی بود. در ادبیات عربی معاصر، رنگ ها نه تنها برای زیباسازی شعر، بلکه به عنوان ابزاری در راستای نمادپردازی استفاده می شوند.عواملی مثل سیاست محوری، اجتماع گرایی و مساله شهر، اصلی ترین عوامل بروز زمینه های نمادین رنگ، نزد شاعران معاصر به شمار می رود، همچنین ایدئولوژی خاص و گاه دیدگاه مکتبی شاعران مذکور در کنار حوادث نامیمون شخصی، زمینه بروز برخی نمادهای اختصاصی در اشعارشان را فراهم می سازد.صلاح عبد الصبور از جمله شاعران معاصر عربی است که در سطح گسترده از رنگ های نمادین استفاده کرده است. این مقاله، به بررسی رنگ ها در دیوان صلاح عبد الصبور و دلالت های نمادین آنها می پردازد. روش کار، توصیفی- تحلیلی است. نتایج این پژوهش، نشان می دهد که شاعر از رنگ های سیاه، سرخ، سبز، فیروزه، سفید، گندمگون و خاکستری استفاده کرده است. رنگ سیاه، رنگ غالب در رنگ های نمادین شاعر است که به مدلول هایی مثل عدم سادگی و بی آلایشی مردم شهر، وجود دشمنان داخلی و خارجی و حمله رژیم صهیونیستی اشاره دارد. عنوان عربی:إن تنوع الالوان فی العصرالحدیث و وعی الشعراء المعاصرین بهذاالتنوع ینشأ عن و بصیرتهم العمیقه إزاء عناصر الوجود.و فی الادب العربی القدیم کانت الالوان تستخدم کما هی فی الحیاة الواقعیة. أما فی الادب العربی المعاصر لاتستخدم الألوان لتمنح الشعر أو النثر صورة جمالیة فحسب، بل تستخدم کأداة رمزیة.إن هناک أسبابا رئیسیة تؤدی الی استخدام الألوان الرمزیة عند الشعراء المعاصرین، منها: هیمنة السیاسة و المدینة. کما أن أفکار الشعراء و عقائدهم و ظروفهم المشؤومة تسبب توظیف رموز خاصة. صلاح عبدالصبور هو من الشعراء المعاصرین الذین قاموا بتوظیف الألوان الرمزیة علی مستوی وسیع. هذه المقالة تحاول أن تقوم بدراسة الألوان و دلالاتها الرمزیة فی دیوان صلاح عبدالصبور بمهنج وصیفی تحلیلی. تشیر نتائج هذا البحث الی أن الشاعر استخدم اللون الاسود و الأحمر و الاخضر و الفیروزجی و الابیض و الاسمر، و الرمادی، إلا أن اللون الأسود هو اللون السائد علی سائر الألوان الرمزیة لدی الشاعر و هو یدل علی عدم بساطة أهل المدینة و عدم صفاء هم، کما یشیر الی وجود الأعداء داخل و خارج البلد، و ایضا الی هحوم الکیان الصهیونی.

تعتبر الرمزیه من اهم الحرکات الادبیه المعاصره، حفزت الادباء العرب إلی استخدامها لتغییر النظم الاجتماعیه والسیاسیه والحکومیه وایدیولوجیات الکتاب والمجتمع، التاثیر فی المتلقی وترغیبه فی التامل والتفکیر فی المعنی والمفهوم. فتاثرت المسرحیه العربیه کسائر الانواع الادبیه من الرمزیه بما فی ها مسرحیه علی عقله عرسان، وبعد دخولها فی الفن المسرحی، دخلت المسرحیه مرحله جدیده کان من ابرز سماتها الولوج إلی مستوی من الواقع اعمق مما یعکسه الظاهر السطحی الخادع. فتاثرت المسرحیه العربیه کسائر الانواع الادبیه من الرمزیه بما فی ها مسرحیه علی عقله عرسان، المسرحی السوری المعاصر، فکتب مسرحیات عکست عقد المجتمع الثقافیه والاجتماعیه والسیاسیه وقضایاه، ومنها مسرحیه «الشیخ والطریق» والتی کشف فی ها عن اوضاع مجتمعه غیر العادله تلی ها علاجاته وحلوله المقترحه. وقد شبع الکاتب مسرحیته بعدید الإیحاءات والرموز وانه قد منح الطریق النصیب الاکبر منها، إذ حاولنا فی هذه الدراسه تحلیل ابعاد الطریق الرمزیه وبدائله فی هذه المسرحیه وقد استخرجنا رموز الطریق فی هذه المسرحیه اعتمادا علی منهج النقد الفنی والنفسی ووصلنا إلی ان الطریق قد یرمز فی ها إلی الحیاه او الغایه منها، وانماطها، ومصاعبها، والسلطه الجائره، والمعیشه الضنکا، والتاریخ، واخیرا إلی الثوره الجماعیه والوحده والتکاتف والصفوف المرصوصه، وانها رمز الانتصار علی الظلم والطاغوت، وقهر العدو مهما جلت وعظمت قدرته.

چکیده فارسی:امروزه آشکار شده است که نوگرایی در شعر معاصر عربی فقط در تمرد شاعر بر قید و بندهای سنگین شعر کلاسیک نمود پیدا نمی کند بلکه این نوآوری اغلب در نوع دیدگاه شاعران و تمایل آنها در به کارگیری رمزها و اساطیر و نقابهایی جلوه می کند که به وسیله آنها و در خلال توحد با آنها شاعران رویای شعری خود را تجسم می بخشند و افکار و عواطف درونی خود را بیان می کنند.در بیشتر مواقع رمزهای عام و شایع توانایی بیان آنچه که شاعر معاصر با آن مواجه است را ندارند، در نتیجه شاعر ضروری می داند مه از این رمزهای آماده و شایع تجاوز کند و یا در آنها روح تازه ای بدمد تا به شاعر و مصائب عصر او نزدیکی و ثرابت بیشتری پیدا کند. بدین ترتیب شاعران معاصر امثال عبدالوهاب البیاتی و سیاب و آدونیس و... پیوسته به دنبال پیدا کردن رمزهای شخصی در تلاش هستند.بیاتی تعدادی رمز شخصی به کار می گیرد مانند عایشه، وضاح الیمن، خیام، معری و... هر چند برخی از این رمزها مرجع اسطوره ای و یا تاریخی دارند ولی بیاتی به آنها دلالت رمز شخصی می دهد و تلاش در بازسازی دوباره معانی نمادین این رمز را دارد و به دلالت های شایع آنها پناه نمی برد چه بسا از میان رمزهای شخصی شاعر در دیوانهای شعری رمز (عایشه) بیشتر به کار گرفته می شود. بیاتی توانست این رمز را به عنوان یکی از اصلی ترین رمزهای خود در بین دیگر نمادها و سمبلها قرار دهد و برای بیان موضوعات شعری و تجسم بخشیدن به رویای خود در مورد هستی و حیات به آن رجوع کند.   چکیده عربی:بات واضحا، الیوم أن حداثه القصیده العربیه فی الشعر المعاصر لا تکمن فی تمرد الشاعر علی القیود الشکلیه الصارمه، بل غالبا ما تتمثل فی نظره الشعراء و إنعطافهم نحو البحث عن رموز وأساطیر و أقنعه یجسد فیها، ومن خلالها، رؤاه و یتوحد معها للتعبیر عما فی داخله. فغالبا ما تعجز الرموز العامه و الشائعه عن الارتفاع إلی مستوی ما یواجهه الشاعر، فیری ضروره أن یتجاوز الرموز الجاهزه، أو أن یعید شحنها و یجعلها أکثر صله به و بمعاناه عصره. و هکذا ظل جهد الشاعر العربی المعاصر یکمن فی البحث عن الرموز الشخصیه کما لدی البیاتی و السیاب و أدونیس.لقد استخدم البیاتی عددا من الرموز الشخصیه منها: عائشه، و وضاح الیمن، والخیام، والمعری.إن بعض هذه الرموز و إن یکن منتزعا من حقل أسطوری أو تاریخی، إلا أن البیاتی یمنحها قوه رمزیه شخصیه و یسعی إلی إعاده صیاغتها من جدید و لا یلجأ دائما إلی دلالاتها الشائعه.و ربما کانت «عائشه» أکثر استخداما فی هذا المضمار من رموزه الأخری فی دواوینه الشعریه. و استطاع الشاعر أن یجعل من عائشه رمزا أساسیا بین رموزه الشخصیه یرجع الیها للتعبیر عن موضوعه الشعری و تجسید رؤاه إزاء الکون و الحیاه.

نوری الجراح هو شاعر سوری معاصر تتمتع الالوان فی شعره باستخدامات مختلفه، إذ لم یتوقف اللون عند الجراح علی دلالاته ومعانیه البسیطه فقط، بل استخدمه فی إطار التشبیه والاستعاره والکنایه، متاثرا بالقضایا السیاسیه والاجتماعیه وتشریح افکاره ومعتقداته وآماله استخداما کثیرا، کما تطرق إلی نوع من الإنزیاح الادبی بعض الاحیان. ویحاول البحث الراهن ان یتطرق عبر منهج وصفی تحلیلی والإحصایی إلی تحلیل وظایف الالوان الخضراء والبیضاء والسوداء فی شعر نوری الجراح. اظهرت النتایج بان اللون فی شعر نوری الجراح، یوفر ارضیه التضاد والتناقض والغموض وایضا الحزن؛ وبعباره اخری فقد لعب الشاعر بالتوقعات التقلیدیه للمخاطب فی مواجهه الالوان. والنظره الإحصاییه إلی تکرار الالوان ومدی حضورها فی شعر هذا الشاعر تدل علی الحضور الواسع للالوان المحایده مثل الابیض والاسود. وفی مواقف متعدده نشهد حضور هذین اللونین إلی جانب الالوان الاخری. وهما بالإضافه إلی وظیفتهما الرمزیه احبطا او نفیا مدالیل الالوان الاخری.

1یعتبر علم الأیقونات أحد الأسالیب التفسیریه فی دراسات الصوره، والذی یصف معنی الأعمال ویسعی إلی تفسیرها. وفی الفنون الدینیه مثل الفنون المسیحیه، هناک العدید من الرموز والإشارات التی تشیر إلی المعتقدات والتقالید. وأحد أهم المعتقدات المسیحیه هو تجسد الله. یهدف هذا البحث إلی کشف المعنی فی لوحه الرسام الإیطالی جیوتو بغیه فهم المفاهیم الرمزیه المتعلقه بالتجسد. یُطرح هذا السؤال بأنه کیف یبحث المنهج الأیقونی عن علامات التجسد فی لوحه جیوتو وما هی آثار العلم الذی یحمله الفنان علی اللوحه. منهج البحث هو المنهج التحلیلی - التاریخی حیث تم فی إطار علم الأیقونات، والمقاله مکتوبه استنادا علی مصادر المکتبه والصور. وبالتالی عالجنا هذا الموضوع بأنه کیف یظهر علم الأیقونه أثناء دراسه وجه التواصل البصری وما هو سبب تشکل العمل بناء علی رموز التجسد، وأخیرا ما هو الأسلوب والهدف النهائی للفنان فی تغییر الأسلوب السائد آنذاک. فاکتشفنا أن الهدف الأساسی للفنان هو الوصول إلی حقائق تتجاوز الروحانیه. وأخیراً جیوتو، رغم سیطره الدین، ولأول مره فی تاریخ الفن؛ استخدم الرسم کفن مستقل یعتمد علی الواقع ویعبر عن التجسد بمفاهیم واقعیه.

العلاقه بین الإنسان والوطن فی روایه "صخره الجولان" تتبلور حین یسعی الادیب السوری علی عقله عرسان (1940م)، إلی إقناع القارئ بفکرته التی اسست علی التوحد بینهما. وقد تجلت هذه الفکره عبر الصور الفنیه التی استنفد الادیب قوه تعبیرها من خلال استخدام ادوات المونولوج والتداعی وتیار الوعی. وفی هذا المسار، تهدف المقاله إلی دراسه الروایه فی المقاطع التی تعتنی بقضیه التوحد بین الإنسان والوطن، عبر الصور. واختار بحثنا الحالی المنهج الوصفی-التحلیلی فی تبیین نماذج روائیه ترتبط بموضوعیه التوحد، قائما بتفکیک وحدات الصور الموجوده فی طیات الروایه، ثم یلیه بالشرح الادبی. والحصیله هی ان مواقف التفاعل بین الطرفین، الإنسان والوطن، تکثر تردادا فی هذه الروایه، عبر صور التشبیه، والاستعاره، والاسطوره، والرمز. وقدترد صور التشبیه والاستعاره مجزاه مستقله فی مقاطع روائیه، وقدترد فی تداخل فنی، وتکتمل الواحده منها بوجود الاخری عند تقدیم صوره کامله، وهذه سمه الکاتب الاسلوبیه فی خلق الصور المتمازجه. وقد یضفی الادیب علی روایته عمقا فکریا، حینما یلجا إلی عنصر الرمز کنوع من الصور الزاخره بالدلالات العدیده. وفی المواقف المتتالیه من نثر الروایه، تظهر مفرده الحجاره/ الصخره بشکل مکرر ومتکاثف، ویبدو انها ترمز إلی الوطن، والاشیاء، والاشخاص. وهی تعتبر دالا تتعدد مدلولاتها، ولها الصوره الرمزیه الاساسیه.

لتقنیه قناع الشخصیه قیمه فنیه کبیره؛ فتکسب دینامیتها الرمزیه والدرامیه فی الادب العربی الحدیث لبنیه الفاظ الشعر العربی دلالات موحیه غنیه بالشحنات التعبیریه الإبداعیه التی تقدر باکتساح حدود خطابات مباشره قریبه من الواقع الملموس علی بناء موقف جدید مرتبط بقیم الشاعر وتقالیده. هذا القناع بوصفه تکنیکا ادبیا متطورا من استدعاء الشخصیات، یحمل فی شعر سلیمان العیسی عده تعابیر ممنهجه متفاوته ویجنح إلی التمازج بین ملابسات الزمنین الماضی والحاضر لیدفع الشاعر إلی التعبیر عن الصراعات والتحدیات المعاصره الغالبه علی عمق تجاربه ویفرضه علی ردود فعل مثیره للخیال عن المواضیع الذاتیه والاجتماعیه فی ارجایه، طبعا مع الاستعانه بتقنیات مستهدفه تجعل خطابه معزولا عن مجرد سرد الاحداث الماضیه واستحضار الشخصیات المتتابعه علی طریقه وضعها فی شعره اسما هامشیا عابرا، بل یتقنع بقناع الشخصیات المختلفه او یسعی ان یدنو من قناعها لیقیم من خلاله علامات متقاربه بین نفسه والشخصیات المستحضره وایضا بین ظروف مجتمعه واحداث المجتمع الماضی آنذاک. تحاول هذه الدراسه بنهجها نهجا وصفیا-تحلیلیا ان تستکشف الجوانب الفنیه والدلالیه من قناع الشخصیات التراثیه فی اعمال سلیمان العیسی الشعریه ووصلت فی حصیلتها إلی الوان عدیده من توظیف قناع هذه الشخصیات التی تمت بصله وطیده بالشوون الدینیه، والادبیه، والتاریخیه، والشعبیه، ویحدد الشاعر لجمیعها توظیفا واسلوبا خاصا یقدر ببساطه وسهوله ان یهدم جدار مسافات زمنیه شاسعه سدت بینه وبین الشخصیات الاخری التی یستهدفها فی شعره. یدل قناع الشخصیات الدینیه فی شعره علی التزامه الوثیق بالقیم الإسلامیه السامیه، ویحظی قناع الشخصیات الادبیه فی شعره بمدی مشابهه مطلقه یراها بینه وبین الشاعر المستحضر. یستفید الشاعر من قناع الشخصیات التاریخیه لیعتبر بالنصره والهزیمه من مصیرها، وینوی مغامرات الشخصیات الشعبیه لیکشف عن ظروف جدیده تشغر منها حیاته الراهنه

تجلیات تصویف المکان فی روایه «جبل قاف» لعبد الإله بن عرفه علی ضوء آراء محیی الدین بن عربی یضفی المکان الصوفی بوصفه إحدی مکونات السرد مسحه قدسیه علی النص الروایی من خلال علاقته بالافکار الصوفیه ودوره فی الثراء الدلالی والجمالی له، فلذلک یتجاوز المکان فی الروایه الصوفیه عن وصف الابعاد الهندسیه لیصبح ایقونه لدلالات معرفیه صوفیه. یسرد الروایی فی روایه جبل قاف لعبد الإله بن عرفه سیره محیی الدین بن عربی الذاتیه، فیواجه القاری بحضور مکثف للمکان والفضاءات الصوفیه. فالامکنه المستدعاه فی النص الروایی اضفت علی مشاهد الروایه صوره من القداسه واللمحه الصوفیه وتحولت بحمولاتها الصوفیه إلی ملمح من ملامح الکشف والإشراق الروحی. وقفت هذه الدراسه بمنهجها السیمیایی والموضوعاتی عند مفهوم المکان الصوفی کمفهوم معرفی فی تفکیر واحد من ابرز اعلامه (محیی الدین بن عربی) من خلال استخراج المشاهد المکانیه الصوفیه فی روایه جبل قاف التی تتناول سیرته الذاتیه ورویته نحو المکان وما یرمز إلیه من دلالات صوفیه یکشف عنها السرد خاصه فی المشاهد الوصفیه لسوق مدینه مرسیه، وخزانه الکتب للسلطان، والمساجد کالمسجد الاقصی ومواقف اخری مثل مشاهد الکشف والفتح والتجلی او فی حدیثه عن المشرق والمغرب. تکمن اهمیه البحث فی وقوفه علی تجربه عبد الإله بن عرفه کاحد اعلام الروایه العرفانیه فی المغرب العربی، ومحاولته تحیین التراث الإسلامی ضمن البنیه السردیه الحدیثه، ومعرفه القاری بنوع جدید من الروایه. توصلت الدراسه إلی ان روایه جبل قاف لعبد الإله بن عرفه تجربه رواییه تفاعلت مع الابعاد الصوفیه بدءا من العنوان حتی نهایتها، فامتزج المکان فیه بالرویه الصوفیه من جهه، وارتبطت بالدلالات الرمزیه الصوفیه من جهه اخری. کما کشفت الدراسه ان الروایی نظر إلی المکان نظره صوفیه واعتبره مکونا روحیا، وطبق رویته الصوفیه علی المکان فی بناء المکان الروایی، وکل ذلک اقتبسه من تفکیر ابن عربی. واخیرا حاول الروایی علی ان یکون الفضاء الدینی فی روایته متین العلاقه بالعناصر السردیه الاخری حیث تبعث فی النص وفق استراتیجیه محدده ودقیقه، وهو ما یکشف عن عبقریه الکاتب فی تجسیده للفضاء الدینی بکل ابعاده الهندسیه والروحیه.