عصمت پیامبر )ص( از موضوعاتی است که در مباحث قرآنی، به ویژه در خلال تفسیر آیاتی که در ظاهر با عصمت آن حضرت منافات دارند، به تفصیل مورد بحث و کنکاش قرار گرفته است.آیات ده گانه نخست سوره عبس از جمله موارد است، با این تفاوت که می تواند ادعا کرد برخلاف آیات دیگر که به خوبی تبیین شده، تفاسیری که در ذیل آیات مذکور آمده است، همه ابهامات مطرح پیرامون تنافی آیات یاد شده با عصمت پیامبر و اخلاق بزرگوارانه ایشان را نمی زداید و روح تشنه انسان حقیقت جو را سیراب نمی نماید.در این مقاله، ابتدا آرای تفسیری مشهور پیرامون آیات و ابهامات و نواقص هر کدام مطرح شده، سپس عصمت پیامبر )ص( در آیات یاد شده با بیانی متفاوت، به گونه ای که تمامی ابهامات را برطرف نماید، مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

وجود ابهام در تعداد عتاب ها و نیز معاتب ها یعنی امکان انتساب آنها به یک یا چند نفر در سوره عبس، مفسران را به عرضه راه حل هایی متفاوت واداشته است. گروهی ضمن پذیرش وجود دو شخص، عتاب را متوجه رسول خدا (ص) و گروه دیگر متوجه فردی دیگر دانسته اند. پی آمد پذیرش هر یک از این راه حل ها مواجهه با تعارض محتوایی آیات و روایات با یکدیگر است. از دید ما نکته مغفول از دید مفسران وجود سه شخص است و دو عتاب که متوجه دو فرد متفاوت می باشد. عتاب اول متوجه شخصیتی است در رأس گروهی کثیر که امید مسلمانی آنان می رود، اما مخاطب هشدار ملایم و دوستانه دوم که پی آمد نوعی عدم گزینش ایده آل است، رسول خدا (ص) می باشد.

یکی از آیات مشکله قرآن کریم آیات نخست سوره عبس است. مضمون آیات عتاب خدای متعال به شخصی است که برخوردی انتقادآمیز با فرد نابینا داشته است. در کیستی عتاب شونده، دو شأن نزول نقل شده است؛ یکی آنکه خدای سبحان، پیامبر’ را عتاب فرموده است و این برخورد او ترک اولی محسوب می شود، در غیر این صورت عتاب الهی بی مورد است؛ چراکه خدا از فعل عبث منزه است. اشکال این نقل آن است که نوعی کوتاهی از جانب پیامبر’ صورت گرفته که با مقام ایشان ناسازگار است. البته هیچ یک از مفسران این برخورد را گناه ندانسته اند؛ زیرا با عصمت آن حضرت منافات دارد. این نقل در میان مفسران به ویژه اهل سنت مشهور است؛ شأن نزول دیگر آنکه عتاب شونده فردی از بنی امیه است. این شأن نزول از اهل بیت(ع) نقل شده و در تفاسیر شیعه بازآمده است و در برابر دیدگاه مشهور واقع شده است. در این تحقیق با دقت در آیات کریمه و بررسی نظرهای مبتنی بر این دو نقل، رویکرد مفسران درباره تفسیر آیات فوق بررسی و جمع بندی می شود.

شأن نزول های مختلف، ارائه تفسیر منطقی و بدون چالش از آیات 1-10 سوره عبس را با دشواری همراه کرده است. توجه به مقام عصمت پیامبر اکرم|(صل الله علیه وآله) در حوزه کلام اسلامی از یک سو و منزلت اخلاقی ایشان در حوزه اخلاق اسلامی از سوی دیگر از مهم ترین نقاط چالش برانگیز در این تفاسیر است. این مقاله با روش کتابخانه ای و توصیفی-تحلیلی بعد از واکاوای دیدگاه مفسران مشهور فریقین، نظریات مفسران شیعی را که برخاسته از سه شأن نزول مختلف است، به چهار گروه تقسیم می کند. یک دسته از این تفاسیر، مطابق نظر مفسران اهل سنت اند و خطاب آیات را متوجه پیامبر اکرم(صل الله علیه و آله) می دانند و ضمن بیان دلایلی، آن را با مقام عصمت و منزلت اخلاقی ایشان در تنافی نمی بینند. دسته دیگر تفاسیر، ساحت رسول اکرم(صل الله علیه و آله)را مبرا و منزه از خطاب این آیات دانسته اند. این نظر در عین حق و مشهوربودن، نقطه ابهامی با خود به همراه دارد که از نظرها مغفول مانده است. دسته سوم، دو نظر گفته شده را قابل جمع می دانند. نویسنده این نوشتار، با ارائه دلیل، گروه چهارم از تفاسیر شیعی را برمی گزیند تا هم بر نظر حق و مشهور مفسران شیعی که این تفسیر با آن همراهی دارد، اصرار ورزد و هم نقطه ابهام موجود در تفسیر آنان را با این انتخاب مرتفع سازد.

آیآت آغازین سوره عبس، عتاب کننده شخصی است که بخاطر حضور نابینایی چهره در هم کشید. مبهم گذاری معاتَب، سبب اختلاف در تعیین مصداق شده است. این مسأله انگیزه پژوهش حاضر شد تا دیدگاه مفسّران اهل سنّت و شیعه را از قرن سوم تا پنجم، دوره اول تدوین تفسیر به روش تاریخی تحلیلی و با ابزار کتابخانه ای بررسی کند تا معاتَب آیات را مشخص کند. تحقیق بدست داد که طبری و مفسّران بعدی اهل سنّت بر اساس روایات معتقدند پیامبر اکرم(ص) در حال گفتگو با اشراف قومش بود و از وی روی گرداند؛ در نتیجه مورد عتاب آیه قرار گرفت. ضعف این تفاسیر عدم بررسی متنی و سندی روایات، اضطراب سند و متن و مغایرت با اخلاق نبوی است. مفسّران شیعی روایت های اهل سنّت را با اخلاق پیامبر مغایر دانسته و متعرّض آنها نشده اند؛ و ظاهر آیه را حمل بر عتاب به غیر پیامبر کرده اند که طبق روایت امام صادق، یکی از بنی امیّه و طبق قولی عثمان بود. طبق رأی نوآورانه، تولّی به معنای رویگردانی همراه با خروج است؛ لذا عتاب آیه اول متوجّه مخاطب پیامبر است که با ورود ابن ام مکتوم، عبوس گشته و از مجلس بیرون شده است. پیامبر که بشدّت سرگرم گفتگو بود از خروج آن شخص ناراحت شد؛ در نتیجه عتاب های ملاطفت آمیز بعدی متوجه ایشان است که با اخلاق عظیم نبوی مغایرت ندارد.

تفسیر قرآن کریم و باورهای کلامی رابطه ای دوسویه دارند. از سویی باورهای کلامی به آیات قرآن مستدل می شوند، واز سویی دیگر باورهای کلامی به منزله قرینه صارفه موجب رفع ید از ظواهر برخی آیات قرآن وگذر از معنای حقیقی به معانی غیرحقیقی می شود. تحلیل و بررسی گستره تاثیر مبانی کلام در تفسیر، آسیب ها و نابسامانی هایی را آشکار می کند. سیدمرتضی (م436ه) در آثار کلامی خویش، آیاتی از قرآن را تفسیر کرده است. وی در بیان گستره عصمت پیامبر و پاسخ به پرسش های مفروض، به تفسیر آیات نخستین سوره عبس پرداخته است، و از آن رو که عبوس کردن را کرداری نفرت انگیز می شمرد و پیامبران را از کردار نفرت آمیز معصوم می داند؛ عبوس کننده در آیات عبس را شخصی جز پیامبر می پندارد و البته خطاب های عتاب آلود موجود در این آیات را نیز به پیامبر متوجه نمی داند. بسیاری از مفسران شیعه از سخن سیدمرتضی پیروی کرده اند. تحلیل و نقد سخن سیدمرتضی آشکار خواهد کرد که در پیِ تطبیق باور کلامی بر آیات عبس خطاهایی روی داده است: بی توجهی به معنای ماده و ساخت "عَبَسَ"، نادیده گرفتن ویژگی باب مزید فیه (یَزّکّی)، و قرائن موجود در سیاق آیات، و روایات وارد در شأن نزول، و خطا در مقدمات استدلال کلامی. این آسیب ها ریشه در سیطرة مبانی کلامی بر قواعد و اصول علم تفسیر دارد و توجه به آنها زمینه را بر حفظ حدود و قوانین هر یک از حوزه های تفسیر وکلام آماده می سازد و از آسیب های تفسیر کلامی آیات قرآن می کاهد.

مقاله حاضر تلاشی است برای معرفی و بررسی قطعه سوم از مجموعه اشعار تاسی از قرآن الکساندر سرگییویچ پوشکین که با الهام از مفاهیم قرآن کریم سروده شده است. نویسندگان بزرگ روسیه با بهره گیری از مفاهیم قرآن کریم، آثار جاودانی از خود به یادگار گذاشته اند که این آثار، در عین جذابیت برای خوانندگان مشرق زمین، متاسفانه به دلایلی نامشخص، کمتر مورد توجه مترجمان و محققان ایرانی قرار گرفته اند. قطعه سوم مجموعه اشعار تاسی از قرآن پوشکین یکی از بارزترین و زیباترین آن ها است که با الهام از مفاهیم آیات مختلف سوره عبس سروده شده است. در این مقاله، ضمن تحلیل و بررسی قطعه سوم از مجموعه 9 قسمتی تاسی از قرآن وی، سعی شده تا آیاتی از قرآن کریم را که منبع الهام و پیدایش این قطعه اند، نشان داده شود. این اشعار بازتاب شرایط روحی و روانی پوشکین در دوران سخت تبعید در شمال روسیه در روستای میخائیلوفسکویه است. او با بهره گیری از مفاهیم قرآنی و با سرودن این اشعار، روحیه و امید به آزادی را در خود تقویت می کرد.

چکیده فارسی: در قرآن کریم دو واژه مترادف نمای «عَبَس» و «بَسَر» در آیه بیست ودوم سوره مدّثّر: «ثُمَّ عَبَسَ وَ بَسَرَ» آمده است. واژه شناسان و مفسران برای معنای این دو واژه أقوالی را بیان کرده اند؛ چنانکه برای «عبس» سه معنا و برای «بسر» یازده معنا بازگفته اند که نشان دهنده إختلاف نظر میان آنان است. در این مقاله برای روشن شدن معنای این واژه ها ضمن مراجعه به منابع لغوی و دریافت معانی صحیح واژه، به بررسی دیدگاه های مفسران با توجه به سیاق آیه پرداخته شده است. یافته های تحقیق حاکی از آن است که مناسب ترین تعبیر در این سیاق برای «عَبَسَ» أخم کردن و برای «بَسَرَ» مکث و ایستادن همراه با تفکّر است. این نظریه افزون بر هماهنگی با سیاق و أقوال برخی از واژه شناسان و مفسران، به دفع شبهه ترادف نیز می پردازد. چکیده عربی: وردت فی القرآن الکریم کلمتان تبدوان مترادفتین وهما: «عَبَس» و«بَسَر» فی الآیة الثانیة والعشرین من سورة المدّثّر، وهی: «ثُمَّ عَبَسَ وبَسَرَ». وقد طرح علماء الألفاظ والمفسّرون آراء فی بیان معنى هاتین الکلمتین. فطرحوا ثلاثة آراء فی معنى کلمة «عبس»، وأحد عشر رأیاً فی معنى کلمة «بَسر»، وهو ما ینمّ عن إختلاف وجهات نظرهم. ولأجل توضیح معنى هذه الکلمة عمل هذا البحث على مراجعة المصادر اللغویة للإطلاع على المعانی الصحیحة لهاتین الکلمتین، لتسلیط الضوء على آراء المفسّرین فی ضوء ما یفرزه سیاق الآیة. وتشیر معطیات البحث الى أن أقرب وأنسب تعبیر فی هذا السیاق لکلمة «عَبَسَ» هو اکفهرّ وجهه، ولکلمة «بَسَرَ» هو التوقف والمکث مع التفکیر. وهذا الرأی یتماشى مع السیاق ومع أقوال بعض علماء الألفاظ والمفسّرین، کما انه یستبعد شبهة الترادف أیضاً.

یکی از واژگان پربسامد در قرآن کریم، واژه «کلا» است که 33 بار در 15 سوره آمده است. دیدگاه مشهور در تفسیر این واژه، به ویژه در دوره معاصر، این است که «کلا» به معنای ردع و منع جمله قبل است، اما با وجود شهرت «کلا» به حرف «ردع»، در تبیین معنای ردع در آیات قرآن، ابهام و اختلاف وجود دارد. «ردع» به معنای نفی شدید یا نهی و بازداشتن مخاطب است و متکلم با «کلا» مخاطب را از تکرار کلام یا انجام کار باز می دارد. این مقاله با روش تحلیلی توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، به بررسی معنای مشهور ردع برای «کلا» پرداخته و با تطبیق آن بر نه آیه مشتمل بر «کلا» صحت و سقم این معنا را ارزیابی کرده است. با بررسی آیات مشخص شد در همه آیات نه گانه، بیش از یک معنا برای «کلا» می توان در نظر گرفت، به علاوه اینکه در آیاتی مانند 20 سوره قیامت و 23 سوره عبس و 9 سوره انفطار، ما قبل«کلا» جز با تقدیر تکلف آمیز قابلیت ردع ندارد، در نتیجه محدود کردن معنای «کلا» به ردع شایسته نیست.

خداوند متعال برای اقناع مخاطبان و اثبات حقانیت سخنان خود، شیوه های مختلف اقناعی را در قرآن به کار گرفته است. فرایند اقناع یکی از کاربردی ترین مباحث تحلیل گفتمان است؛ فرایندی که به منظور کنترل اذهان مخاطبان و القای پیام از آن استفاده می شود. پژوهش حاضر به بررسی شیوه های اقناع و چگونگی به کارگیری آن ها برای ترغیب مخاطب در سوره های قیامت، واقعه، غاشیه، نبا و عبس که صرفا درباره موضوع قیامت هستند، پرداخت و با استفاده از الگوی هاولند و الگوی حقیقت نمایی تفسیرشناختی، مولفه های اقناعی را بررسی کرد. در این پژوهش از ترجمه قرآن آیهالله مکارم شیرازی و همچنین ترجمه تفسیر المیزان و تفسیر نور استفاده شد. نتایج به دست آمده با استفاده از روش های توصیفی تلفیقی حاکی از آن بود که از تمامی بخش های الگوها در تک تک این سوره ها استفاده شده است. بر اساس الگوی هاولند، این سوره ها حاوی استدلال های فراوان بوده، ترس، تهدید و پرسش و پاسخ، بیش از دیگر موارد اقناعی به چشم خورد. به دلیل ارایه استدلال های فراوان در تمامی سوره های مورد بررسی، مشخص گردید که از روش مرکزی که بر محتوای مستدل پیام تاکید دارد، بیشتر استفاده شده است و این موضوع بیانگر رویکرد مبتنی بر تفکر قرآن در اقناع مخاطبان است.